Dit verhaal is er ook als audio.

Er zijn spannender levens dan dat van de krantenlezer. Er zijn geheim agenten die buitenlandse kerncentrales ontregelen met een USB-stick. Er zijn cybertopmannen die hacken. Er zijn oud-parlementariërs die als stroman werken voor vreemde mogendheden. In vergelijking daarmee leeft de gemiddelde krantenlezer het leven ‘van den Nutteloozen Toeschouwer’, zoals Louis Couperus dat ooit noemde.

Vanaf de bank volg ik als nutteloze toeschouwer het wereldnieuws. Ik lees krantenberichten en trek er lijnen doorheen. Echte expertise kun je de opgedane kennis niet noemen, maar ik verbaas me ergens over en dat is een begin. Als ik het me goed herinner, begon de verbazing vorig jaar, toen ik berichten las over een spion en me afvroeg me waarom we bij het duiden van de Nederlandse verkiezingen zo weinig aandacht besteden aan de invloed van het buitenland op onze binnenlandse politiek.

In december 2023 schreven The Financial Times, Le Monde en Der Spiegel dat Frank Creyelman, voormalig parlementslid van Vlaams Belang, jarenlang voor de Chinese staatsveiligheidsdienst had gewerkt. Dat was gebleken uit gelekte sms- en chatberichten. Frank Creyelman had als stroman de opdracht Vlaamse discussies ten gunste van China te beïnvloeden, hij moest uitspraken doen om Vlaamse wetenschappers in diskrediet te brengen en hij werd geacht de Amerikaans-Europese relaties te bemoeilijken.

Steven Creyelman werd genoemd in de gelekte berichten van zijn broer Frank; Vlaams Belang wipte hem daarom in december als voorzitter van de Kamercommissie Legeraankopen. Vervolgens doken uit de gelekte berichten nog meer namen op van prominente politici van Vlaams Belang. Bovendien bleken de sporen ook naar de Duitse partij AfD te leiden, schreef Der Spiegel. Kennelijk probeert China via uiterst rechtse partijen invloed op de binnenlandse politiek te krijgen en Europese democratieën te destabiliseren.

Niets nieuws onder de zon

Ouderwets spionageverhaal, zou je zeggen. Nederland doet zulke dingen zelf ook: in 2007 heeft een Nederlandse agent met een computervirus op een USB-stick in Iran een kerncentrale ontregeld, daarover ontstond in januari weer rumoer. Niets nieuws onder de zon. Maar toch pasten de berichten over Chinese inmenging in een wel heel uitgebreid patroon van nieuwsberichten. Op mijn leestafel lag een recent artikel van website Follow the Money over de greep die de Chinese Communistische Partij via weekendscholen heeft op overzeese Chinezen in Nederland.

Daaronder lag een al wat ouder rapport van Clingendael over de sterke bemoeienis van China met wetenschap en onderwijs in Nederland. Daarnaast een bericht uit 2022 over een onderzoeksinstituut van de Vrije Universiteit in Amsterdam, nota bene, dat met geld uit China de Chinese visie op de mensenrechten had uitgedragen. De knipsels stapelden zich op. Berichten over beïnvloeding. Berichten over waarschuwingen tegen beïnvloeding.

Nepfoto’s, verspreiding van desinformatie door buitenlandse agenten, persoonsgerichte manipulatie: nieuwe technologieën kunnen de mondiale politiek alle kanten opsturen.

In november knipte ik een artikel uit over een Chinese hackersgroep die ruim twee jaar lang in het computernetwerk van de Nederlandse chipfabrikant rondneusde en daar mailboxen leegde en chipontwerpen stal. Als nutteloze toeschouwer begon ik te beseffen dat er zowel technisch als sociaal en politiek volop wordt gehackt: het buitenland dringt zowel onze computers binnen als onze kennisinstituten, onze politieke partijen en onze discussies.

Nou kon je denken dat spionage al zo oud is als de wereld en dat nationale politiek altijd al vanuit de verte is beïnvloed, en dat is ook zo. Maar het probleem is met de opkomst van informatie- en communicatietechnologie wel angstaanjagend sterk toegenomen.

‘Pas in het verkiezingsjaar 2024 op voor botshit’, luidde de kop boven een opiniestuk in de NRC aan het begin van het jaar. Een deskundige van het Verkenningsinstituut Nieuwe Technologie van IT-dienstverlener Sogeti waarschuwde dat AI-gegenereerde nepinformatie het stemproces dreigt te verstoren. Juist nu in 2024 wereldwijd een recordaantal mensen zal gaan stemmen. Nepfoto’s, verspreiding van desinformatie door buitenlandse agenten, persoonsgerichte manipulatie: nieuwe technologieën kunnen de mondiale politiek alle kanten opsturen.

In november 2023 was dit aspect van beïnvloeding nog op geen enkele manier aan de orde gekomen in commentaren op de Nederlandse verkiezingsuitslag. Alsof die verkiezingen zich volledig afspeelden binnen de Nederlandse grenzen. Alsof wij wel naar het buitenland keken, maar het buitenland niet naar ons. Dat was vreemd, als je bedacht hoe veel waarschuwende berichten zich intussen hadden opgestapeld.

Als lezer van al die berichten had ik er zelf niet het minste verstand van, dat gaf ik ruiterlijk toe, maar was het niet de bedoeling dat ik de aanmaningen van de deskundigen serieus nam?

Ruim een week voor de Nederlandse verkiezingen had een oud-topman van de Nederlandse inlichtingendienst AIVD nog gewaarschuwd voor inmenging vanuit Rusland. Dit interview lag ook op mijn stapel.

In de NRC zei oud-AIVD’er Robert Spronk dat de politiek en de publieke opinie in Nederland van oudsher gevoelig zijn geweest voor Russische HPB, Heimelijke Politieke Beïnvloeding. ‘En het speelt nog steeds,’ zei hij. Rusland dringt binnen in de vitale infrastructuur van westerse landen en in de maatschappelijke discussies, zoals die over de oorlog in Gaza. ‘Het Kremlin zal elke kans aangrijpen om tegenstellingen in het Westen aan te wakkeren.’

In mei 2023 drongen Russische hackers een Oekraïense provider binnen; in december legden ze de communicatie in het land een week lang grotendeels plat. De Volkskrant liet een Oekraïense expert van de veiligheidsdienst aan het woord die de Russische hack een waarschuwing noemde ‘voor het hele Westen’.

Wees onkreukbaar

De berichten gingen, kortom, over destabilisering van Europese landen door machten en krachten daarbuiten. De vitale infrastructuur in het Westen wordt gedestabiliseerd door hacks en de westerse samenleving door het aanwakkeren van politieke tegenstellingen. Het buitenland kijkt naar ons, dat was wel eens goed om te beseffen.

Hoe intensief we ook worden benaderd door buitenlandse agenten en beïnvloedende bots, als we vanaf nu koppig in harmonie met elkaar leven, maakt destabilisering geen schijn van kans.

In een artikel van Follow the Money las ik over de toenadering tussen het Kremlin en Europese conservatieve partijen. Onderzoekscollectief The Investigative Desk had mails in bezit gekregen waaruit bleek dat onder auspiciën van het Kremlin wordt geprobeerd pro-Russische standpunten te laten verkondigen door westerse politici en opiniemakers. Uit de mails bleek, bijvoorbeeld, dat een Russisch agentschap parlementariërs ‘in onder meer Oostenrijk en Italië’ had betaald om wetsvoorstellen in te dienen die gunstig zouden uitpakken voor Rusland.

In Nederland, concludeerde The Investigative Desk uit de mails, probeert het Kremlin ‘al sinds 2013 banden te ontwikkelen met de PVV’. Of dat is gelukt? The Desk verwees naar onderzoek van de Russisch Kremlin-kritische krant Novaya Gazeta Europe. Daaruit bleek dat PVV-Europarlementariër Marcel de Graaff tussen 2019 en 2023 van alle Europarlementariërs het vaakst tegen moties stemde die bezwarend waren voor Rusland. Intussen heeft De Graaff de PVV verlaten en is hij overgestapt naar Forum voor Democratie.

Nou ja, als eenvoudige krantenlezer had ik dus geen flauw idee wat dit allemaal te betekenen had. Niettemin, zoals gezegd, verbaasde ik me wel. Waarom zouden we al die berichten van deskundigen niet serieuzer nemen waarin wordt gewaarschuwd voor pogingen de samenleving van buitenaf te destabiliseren?

We worden ernstig gewaarschuwd dat de oorlog in Oekraïne bepalend is voor de veiligheid van Europa en intussen neemt de steun voor Oekraïne in Europa af. Hoe zou dat komen? Ons wordt voorgehouden dat dictatoriale landen zich aan ons opdringen en intussen waart een nieuw flegma ten aanzien van grondrechten en mensenrechten door de Europese landen. Waaraan zou dat liggen?

Goddank zat er een zonzijde aan het zorgelijke nieuws. Terwijl ik nog eens door de stapel bladerde, zag ik een eenvoudige oplossing voor het probleem van destabilisering en vergrote tegenstellingen in de samenleving. Nederlanders hoeven vanaf nu alleen maar onverzettelijk vast te houden aan westerse waarden om vreemde mogendheden het nakijken te geven. Hoe intensief we ook worden benaderd door buitenlandse agenten en beïnvloedende bots, als we vanaf nu koppig in harmonie met elkaar leven, maakt destabilisering geen schijn van kans.

Zo trok de nutteloze toeschouwer een belangrijke les uit het wereldnieuws: wees onkreukbaar en alles komt goed.