‘In het belang van de staat is liegen geen misdrijf,’ schrijft de Georgische schrijver Dato Turashvili (1966) in zijn boek Weg uit de USSR (2013). De oorspronkelijke titel luidt Jeans Generatie; het was de tijd dat de spijkerbroek, zeker achter het IJzeren Gordijn, als symbool van vrijheid gold.

Het boek is een nauwelijks gefictionaliseerd verslag van de kaping van Aeroflot-vlucht 6833 die op 18 november 1983 van Tbilisi opsteeg met als eindbestemming Leningrad, dat tegenwoordig weer Sint-Petersburg heet. Het vliegtuig zou nog een tussenlanding maken in de Georgische stad Batoemi aan de Zwarte Zee. Zeven jongeren, allemaal kinderen van de Georgische elite, hadden besloten het toestel te kapen om hun land te kunnen verlaten. Ze wilden naar Turkije, maar de piloten slaagden er ondanks de kapers in terug te keren naar de Georgische hoofdstad. Tijdens de bestorming van het toestel op het vliegveld van Tbilisi kwamen verscheidene inzittenden en drie kapers om het leven. De overgebleven kapers werden ter dood veroordeeld, met uitzondering van de enige vrouwelijke kaper Tina Petviashvili, die ervan afkwam met een gevangenisstraf van veertien jaar. Zij was zwanger van een van de mannelijke kapers en nog voordat het proces begon onderging zij in de gevangenis een gedwongen abortus. Uiteindelijk zat ze zes jaar in de gevangenis, want toen hield het Sovjetrijk op te bestaan. Tegenwoordig woont ze op Cyprus met de kunstenaar Giorgi Lagidze. Ze hebben één kind.

De ouders van de ter dood veroordeelden werden niet op de hoogte gesteld van de executie van hun kinderen, ze kregen simpelweg een rekening voor een kogel à drie roebel. In één geval kregen de ouders een rekening van zes roebel, omdat de eerste executiepoging was mislukt. ‘Hoe kon hij er zo dichtbij staan en toch zijn doel niet raken? Dat is de hele geschiedenis van het Sovjetrijk in een notendop,’ schrijft Turashvili.

De opdracht tot de bestorming van het vliegtuig kwam van de eerste secretaris van de communistische partij in Georgië, Eduard Shevardnadze (1928-2014), die ook aan de touwtjes trok tijdens het proces. Men zei dat hij onbarmhartig had opgetreden om bij Moskou in het gevlei te komen. Dat moet hem zijn gelukt, want Gorbatsjov benoemde hem later tot minister van Buitenlandse Zaken. In het Westen had Shevardnadze in die hoedanigheid een goede naam.

Stemmen met je voeten

In het jaar dat de kinderen van de Georgische intelligentsia een vergeefse poging deden de gevangenis die hun thuisland was geworden te verlaten, trouwde Vladimir Poetin met Lyudmila Aleksandrova Ocheretnaya, met wie hij twee dochters zou krijgen. Hij werkte al voor de KGB, maar hij was nog niet naar Dresden gestuurd om daar de ontmanteling van de DDR, ja van het gehele Sovjetrijk, te begeleiden.

Die ontmanteling had een lang en traag verloop, maar raakte door vluchtelingen in een stroomversnelling. In de zomer van 1989 hadden circa vierduizend burgers uit de DDR die op vakantie waren in Tsjecho-Slowakije de West-Duitse ambassade in Praag bestormd. Ze weigerden daar weg te gaan, ze wilden namelijk niet terug naar de DDR, ze wilden naar de vrijheid. Eind september 1989 verkondigde de toenmalige West-Duitse minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher dat de vluchtelingen na langdurige onderhandelingen met de DDR naar West-Duitsland mochten vertrekken, maar de trein die hen daarheen zou brengen, moest wel door de DDR rijden om gezichtsverlies voor president Erich Honecker te voorkomen. Zes weken later viel de Berlijnse muur. Het messianistische experiment van het arbeidersparadijs dat aan miljoenen mensen het leven had gekost, kwam ten einde.

Je kunt alleen verlangen naar wat je niet bezit. En de ideologie van het Westen was en is nu eenmaal dat vrijheid een bezit is, zoals een spijkerbroek of een banaan. De eetbare vrijheid, tot je moet kokhalzen.

Dat de vrijheid waarnaar de burgers van de DDR (en niet alleen zij) zo verlangden en waarvoor de kinderen van de Georgische intelligentsia in 1983 hun leven hadden opgeofferd, uiteindelijk teleurstelde, is een ander verhaal. Je kunt alleen verlangen naar wat je niet bezit. En de ideologie van het Westen was en is nu eenmaal dat vrijheid een bezit is, zoals een spijkerbroek of een banaan. De eetbare vrijheid, tot je moet kokhalzen.

Vrijwillige migratie is stemmen met je voeten, al proberen ook zogenaamd beschaafde staten dergelijke stemmen vaak desnoods met doodslag ongeldig te verklaren. De vraag blijft waar de vrijwillige migratie ophoudt en de onvrijwillige begint.

Poetin beweert dat op 9 februari 1990 de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker aan Gorbatsjov heeft beloofd dat als de Sovjet-Unie afstand zou doen van de DDR, de NAVO niet verder naar het oosten zou opschuiven. Wat er mondeling precies is beloofd, is onduidelijk; in het ondertekende akkoord is in elk geval geen sprake van een dergelijke belofte. En Poetin had zo’n gebroken belofte ook niet nodig om op 24 februari 2022 zijn oorlog tegen Oekraïne te beginnen. Verraad, oorlog en etnische zuivering, ook dat is de geschiedenis in een notendop, en niet alleen die van de Sovjet-Unie.

Symbiose van boven- en onderwereld

Op een broeierige dinsdagochtend in juni zit ik in het Holiday Inn Hotel in Tbilisi tegenover Kemlin Furley en Nino Kvirkvelia van de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de VN.

Furley komt uit Engeland, ze werkte een paar jaar geleden nog in Oeganda. Kvirkvelia is een lokale medewerkster, ze komt uit Abchazië, de ‘onafhankelijke’ republiek in het noordwesten van Georgië die grenst aan de Zwarte Zee. Slechts een handjevol landen erkent de onafhankelijkheid van Abchazië, waaronder Rusland en Syrië.

Georgië verloor Abchazië tijdens een oorlog in 1994 aan de Abchaziërs. Beide strijdende partijen maakten zich in die oorlog schuldig aan oorlogsmisdaden; het Georgische leger bestond feitelijk uit een militie die was samengesteld door elitegangsters, wat in het Russisch vory v zakone wordt genoemd, letterlijk: dieven in de wet. Criminelen die veelal door de staat worden gedoogd, of beter gezegd: de staat profiteert van de gangster en de gangster profiteert van de staat. Ook deze symbiose van boven- en onderwereld is de geschiedenis in een notendop. In Abchazië patrouilleren tegenwoordig Russische ‘vredestroepen’. De oorlog die Georgië verloor, ging gepaard met etnische zuiveringen.

Verdrevenen

Wie Russische soldaten wil zien, hoeft niet zo ver te reizen. Op ongeveer 2,5 uur afstand van Tbilisi bevindt zich de grens met Zuid-Ossetië, een andere zogenaamd onafhankelijke republiek. In 2008 verloor Georgië een oorlog van Rusland, en het Russische imperium snoepte weer een stukje van zijn voormalige vazalstaat af.

De grens tussen Georgië en Zuid-Ossetië ligt niet vast maar schuift af en toe een beetje de ene, en dan weer de andere kant op, afhankelijk van de stemming van de soldaten en hun superieuren.

De etnische zuiveringen hebben geleid tot een kleine 300.000 idp’s, internally displaced persons. De Georgische wet stelt dat de status van idp erfelijk is, waardoor ook kinderen en eventueel kleinkinderen van verdrevenen de status van idp blijven houden.

‘Misschien is dat rechtvaardig,’ zegt Furley, ‘een huis kun je ook erven.’

Dat is waar, alleen erf je nu niet het huis maar de afwezigheid ervan.

Sinds de oorlog in Oekraïne zijn volgens de UNHCR tweehonderdduizend Russen Georgië binnengekomen, 184.000 zijn weer vertrokken, maar uiteraard lang niet allemaal terug naar Vadertje Rusland.

De oorlog mag van Poetin nog altijd geen oorlog worden genoemd, waaruit mag blijken dat het aanzien van oorlog toch is afgenomen; een eeuw geleden werd oorlog nog oorlog genoemd, sneuvelen leek voor de man een eervolle taak.

De nieuwe strikte wetten in Rusland (om niet te zeggen de wetten van een onbarmhartige dictatuur) waardoor je vijftien jaar de cel in kunt gaan als je tegen de officiële propaganda ingaat, hebben tot een kleine exodus geleid. De rijke Russen zitten in Dubai; de Joodse Russen of zij die zich als zodanig voordoen zitten in Tel Aviv; de intelligentsia is naar Tbilisi gekomen.

Feitelijk zijn er drie groepen Russen naar Georgië gekomen sinds het begin van de oorlog. Die oorlog mag van Poetin nog altijd geen oorlog worden genoemd maar alleen een ‘speciale operatie’, waaruit mag blijken dat het aanzien van oorlog toch is afgenomen; een eeuw geleden werd oorlog nog oorlog genoemd, sneuvelen leek voor de man een eervolle taak.

De eerste groep bestaat uit Russen die voor internationale IT-bedrijven werken. Die bedrijven zeggen: ‘We kunnen je vanwege de sancties niet meer betalen zolang je in Rusland blijft.’

Vervolgens is er een klein groepje van Russische activisten, journalisten en mensenrechtenadvocaten in Tbilisi, en dan is er nog een derde groep: Russen die het smakeloos vinden om onder deze omstandigheden in hun eigen land te blijven.

Net als Oekraïners en Wit-Russen mogen Russen zonder visa een jaar lang in Georgië doorbrengen.

Niets om naar terug te keren

‘Er hebben ongeveer veertig Russen en ruim 450 Oekraïners asiel aangevraagd sinds het begin van de oorlog,’ zegt Furley. ‘Aan het eind van het jaar zullen er veel meer aanvragen komen en ze zouden hoe dan ook allemaal een humanitaire status moeten krijgen. Tot nu toe zijn er ongeveer 70.000 Oekraïners naar Georgië zijn gekomen, van wie 48.000 weer zijn vertrokken. Vaak terug naar Oekraïne. Het maakt nogal een verschil of je uit Kiev komt of uit Marioepol. Die uit Marioepol hebben niets om naar terug te keren.’

Misschien is oorlog in Oekraïne daarom zo’n grote schok voor het Westen: de noodtoestand weigerde netjes in Azië te blijven.

Weer de geschiedenis in een notendop: niets hebben om naar terug te keren. Zij die wel iets hebben om naar terug te keren, veel burgers in het Westen bijvoorbeeld, willen bij voorkeur niet met de tot landverhuizer gemaakte sterveling worden geconfronteerd. Opvang in de regio, wordt dan geroepen. Tot blijkt dat wijzelf de regio zijn. Misschien is oorlog in Oekraïne daarom zo’n grote schok voor het Westen: de noodtoestand weigerde netjes in Azië te blijven.

In totaal hebben ruim vijf miljoen Oekraïners hun land verlaten, ironisch genoeg zijn ruim een miljoen Oekraïners naar Rusland gevlucht, bijvoorbeeld de inwoners van Marioepol die geen andere keus hadden.

‘Ik hoop,’ zegt Furley, ‘dat de sympathie voor Oekraïense vluchtelingen in Europa zich uitbreidt naar vluchtelingen uit andere landen. Maar daarvoor zul je goede marketingdeskundigen nodig hebben. Denemarken poept vluchtelingen uit. En in het Verenigd Koninkrijk is het ook niet ideaal geregeld. Bij gebrek aan regulatie heb je daar bijvoorbeeld een vrijgezel die wel een Oekraïense dame wil opvangen, maar die dan maar één bed blijkt te hebben.’

Georgische Droom

Begeerte, opvang en aanranding. Weinig oorlogen verlopen zonder verkrachting. En de vluchteling? Die wordt veelal uitgepoept. Maar zij die verdrinken in de Middellandse Zee hoeven anders dan de ouders van de Georgische kapers in 1983 niet voor een kogel te betalen, ze hoeven alleen de mensensmokkelaar te betalen. Een kogel is goedkoper.

In 1983 probeerden de zonen en dochters van de Georgische elite de ellendige kooi die hun land op last van Moskou was geworden te verlaten. Nu stroomt de intelligentsia uit Moskou het land binnen. Deze Russen worden gedoogd zolang ze niet al te opzichtig aan anti-Russische activiteiten doen. Uiteindelijk zitten de Russische soldaten net iets te dicht in de buurt van Tbilisi. Het Georgische establishment wil Poetin daarom niet te zeer ontrieven. Wat als Poetin besluit de grens tussen Georgië en Zuid-Ossetië een paar honderd kilometer naar het zuiden te verleggen?

Het establishment in Georgië bestaat uit politici en aanhangers van de door de miljardair Bidzina Ivanisjvili in 2012 opgericht partij Georgische Droom – die naam alleen al. De voormalige president Mikhail Sakaasjvili, die ook nog geprobeerd heeft een carrière als politicus in Oekraïne te beginnen, zit sinds 2021 in de gevangenis in Georgië. Amnesty heeft protest aangetekend tegen de manier waarop hij wordt behandeld. Mijn gids zegt dat Sakaasjvili een gangster is die niet meer beschermd wordt door de wet.

Ondraaglijke hitte

Ondanks de weerzin om Poetin te ontrieven hangen in veel nachtclubs en restaurants in Tbilisi affiches waarop te lezen valt dat eenieder die naar binnen gaat zich solidair verklaart met Oekraïne en de Russische agressie veroordeelt. Drinken, flirten, dansen, vrijen, en tussendoor Poetin veroordelen.

Hoe vrijer het land, hoe minder subversief de seks, wat ook niet altijd een pretje is.

In de licht onttakelde gebouwen waar het nachtleven van Tbilisi zich afspeelt, besefte ik dat voor de jeugd, en niet alleen voor hen, neuken een ietwat subversieve aangelegenheid blijft. Vandaar dat de staat die zwicht voor de totalitaire verleiding altijd weer de slaapkamers van zijn burgers probeert binnen te dringen, al dan niet in naam van God. Hoe vrijer het land, hoe minder subversief de seks, wat ook niet altijd een pretje is.

Turashvili schrijft over de ondraaglijke hitte in Tbilisi en mijn gids, de kunstenares Mariam Kandiashvili, beaamt dat. In de zomer ontvlucht men de hoofdstad. De tijdelijke stem met de voet.

Furley zegt: ‘Laatste zei iemand tegen me: “Waarom kunnen we niet vooruit spoelen naar het moment waarop Poetin in zijn bunker zelfmoord pleegt.”’

Tsja, vooruit en achteruit spoelen, dat is wat de historicus beroepsmatig doet. Vluchtelingen en niet-vluchtelingen moeten rustig afwachten welke wendingen de geschiedenis nu weer zal nemen, al proberen ze soms koortsachtig aan het stuur te trekken, met gemengde resultaten.

Dit is geen exil

In het hippe hotel Stamba, dat ooit een drukkerij was, ontmoet ik de Russische journalisten Ekaterina Kotrikadze en Tikhon Dzyadko, een stel. Ze werken allebei voor Dozhd, ook wel TV Rain genaamd, een van de weinige onafhankelijke televisiezenders in Rusland. In maart van dit jaar ging de zender op zwart. Poetin vond ook het laatste onafhankelijk nieuws in Rusland onverdraaglijk geworden.

Allebei moesten ze het land verlaten vanwege de nieuwe wet, ze zouden zomaar gearresteerd kunnen worden.

Wie de al dan niet Russische intelligentsia in Tbilisi wil ontmoeten, moet naar Stamba gaan. Alles en iedereen komt voorbij, medewerkers van de tv, Georgische schrijvers en televisiepersoonlijkheden, Russische journalisten. Stamba is het magisch centrum van het stille verzet tegen Poetin in de Georgische hoofdstad.

Ekaterina praat vooral, Tikhon rookt. Hij rookt alsof de sigaret geen hobby is maar een levensdoel, de asbak niet de plek waar dromen in rook opgaan, maar het schaaltje waarin ze verwezenlijkt zullen worden.

Dit stel is het toppunt van smaakvol. Een goed gestreken overhemd, een prachtige gele blouse, bijna accentloos Engels, gevoel voor subtiliteit. Verzet is ook esthetiek.

‘Ik heb Poetin geanalyseerd gedurende de 23 jaar dat hij aan de macht is,’ zegt Ekaterina. ‘Hij wil niet de Sovjet-Unie restaureren, hij wil terug naar het tsarenbewind, Peter I, dat is zijn droom. Hij wil een gelijke zijn van Amerika en China.’

‘Hadden jullie deze oorlog verwacht na 23 jaar Poetin analyseren, waren jullie voorbereid op de vlucht?’

‘Hij niet, ik wel,’ zegt Ekaterina. ‘Als je 150.000 troepen verzamelt aan de grens, wat ben je dan van plan? En hij zal niet stoppen voor hij Kiev heeft ingenomen.’

Tikhon haalt de sigaret uit zijn mond. ‘Ik ben geen vluchteling,’ zegt hij, ‘dit is geen exil.’ De sigaret gaat weer in de mond.

Geen toe-eigening van leed, het eigen lijden altijd kleiner maken.

‘Ik werkte in Amerika,’ zegt Ekaterina, ‘maar voor deze man ben ik teruggegaan naar Moskou.’

Oh, hotel Stamba in Tbilisi waar de dissident en de erotiek, de sigarettenrook en het verzet een ouderwets huwelijk aangaan. Exil is een state of mind, een gemoedstoestand die uit kan worden gezet, zoals je het licht uitdoet.

‘We hebben nu zelf een YouTube-kanaal opgezet met bijna 200.000 volgers,’ zegt Ekaterina. ‘Hier in Georgië. Voor mensen in Rusland. Twitter, Facebook en Instagram zijn verboden in Rusland. Maar YouTube niet. Er zou een revolutie uitbreken als ze YouTube zouden verbieden. Ze hebben wel een alternatief geprobeerd op te zetten, RuTube, maar daarop vind je alleen de allerergste propaganda. Veel Russen gebruiken YouTube om hun kinderen mee op te voeden, kinderliedjes en filmpjes en dergelijke, en ze gebruiken het ook als ze willen weten hoe ze hun auto moeten repareren. Dus dat kan Poetin niet verbieden.’

Tikhon haalt de sigaret uit zijn mond. ‘Daarvoor gebruik ik YouTube ook, om te kijken hoe ik dingen moet repareren.’ Sigaret terug in de mond.

‘Of wat na Poetin komt beter zal zijn, weet niemand.’

‘Het is weer een beetje zoals honderd jaar geleden na de bolsjewistische revolutie: de intelligentsia heeft Rusland verlaten,’ zegt Ekaterina. ‘Als je op vrijdagavond uitgaat in Tbilisi dan kom je Russische schrijvers, journalisten, schilders en filosofen tegen. Merkel en Obama geloofden dat diplomatie voor stabiliteit zou zorgen en ik respecteer Obama en Merkel enorm, maar ze hebben Poetin onderschat. Ze hadden zeker na de bezetting van de Krim actie moeten ondernemen. Is Poetin suïcidaal? Dat is de grote vraag: is hij bereid de wereld te vernietigen voor zijn ideaal? Dat weet ik ook niet.’

‘Wie zegt dat Poetin Hitler is,’ opper ik, ‘zegt eigenlijk dat je naar Moskou moet oprukken zoals het Rode Leger in ’45 oprukte naar Berlijn. Maar welk leger gaat dat doen?’

Ekaterina aarzelt. ‘Of wat na Poetin komt beter zal zijn, weet niemand.’

We nemen afscheid. De terugkeer van 1917, vluchtelingen stromen door Europa als eindeloze rivieren. Je kunt de rivier verleggen, tegenhouden gaat niet. Het thuisland een asbak, het leven een doorreis.

‘We zijn van plan naar Riga te gaan,’ zegt het stel.

Het valt me op dat de meeste Russen in Tbilisi weigeren zich vluchteling te noemen, al waren de bedreigingen tegen hen soms zeer reëel. Wat overheerst moet het gevoel zijn geweest dat het onder deze omstandigheden smakeloos is om langer in Rusland te blijven.

En nu we het toch over notendoppen en geschiedenis hebben, dat is wat de geschiedenis doet, zij zadelt ons op met de sensatie dat het smakeloos is om mens te zijn. Maar de meesten van ons gaan ermee door, nu ze er eenmaal aan begonnen zijn.

Een bom in onze tuin

Op een half uurtje rijden van Tbilisi – als er tenminste geen files zijn – ligt de nederzetting Tserovani, gebouwd door de Georgische staat voor de door Rusland verdrevenen uit Zuid-Ossetië. De nederzetting doet qua bouw een beetje denken aan Israëlische nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever.

‘Een paar jaar geleden zag het er hier veel erger uit,’ zegt mijn gids.

In een eenvoudige woning – alle woningen zijn hier eenvoudig, om niet te zeggen schraal, alsof de staat de tijdelijkheid van het verdreven zijn heeft willen uitdrukken in de architectuur – ontmoet ik drie jonge vrouwen: Anna (22), Salome (26) en Ekaterina (27). Zij werken voor een ngo die sierraden maakt van email en mensen ook leert hoe ze van email sieraden kunnen maken. Dit is hun kantoor. Op de muren zijn allemaal handen getekend, met berichten van vrijwilligers die de ngo hebben geholpen. ‘We verkopen over de hele wereld,’ zegt Anna, ‘maar vooral in Tbilisi. Vrijwilligers van het Amerikaanse peace corps hebben geholpen dit op te zetten. In 2009 is de ngo begonnen. Ik ben de projectmanager. We krijgen geld van internationale donoren, zoals de Konrad-Adenauer-Stiftung. Er zijn niet veel mogelijkheden hier, daarom willen we vrouwen leren hoe ze een leven kunnen opbouwen. De Russische soldaten staan op de grens met het zogenaamd onafhankelijke Zuid-Ossetië, hier niet zo ver vandaan. Soms kidnappen ze Georgiërs en dan laten ze die vrij voor geld, maar geld helpt niet altijd. In 2019 werd een man gekidnapt. Pas na maanden kregen we zijn lichaam terug. Er zaten spijkers door zijn handen. Zijn moeder herkende hem niet meer.’

Anna spreekt, de twee andere vrouwen luisteren. Anna draagt een gestreept shirt, ze heeft de ernst van iemand met een missie in het leven. Het kan ook zijn dat het onderwerp van het gesprek haar ongemakkelijk maakt.

‘Er wonen achtduizend mensen in deze nederzetting, we hebben allemaal onze eigen woning,’ vertelt ze.

De meisjes staan op, met de auto rijden we over een heuvel naar het andere eind van de nederzetting waar Nona woont, de moeder van Salome.

Op tafel staat een schaal met gele kersen uit eigen tuin. Nona is 53. De grootmoeder van Salome is er ook, ze zit in een nabijgelegen kamertje en houdt de boel in de gaten, maar zal pas tevoorschijn komen als het gesprek is afgelopen.

‘Alles veranderde op de 7de augustus 2008,’ zegt Nona. ‘Er viel een bom in onze tuin. We wisten dat dat betekende dat de Russen waren gekomen. We verborgen ons in de garage. We begrepen snel dat we niets mee konden nemen. De Georgiërs die gebleven zijn, zijn allemaal vermoord. Sommigen zijn levend verband. Maar ik haat de Russen niet, ik ben een christen, ik haat geen levende wezens. Ik was bibliothecaresse. Na de oorlog had ik in Tbilisi kunnen werken als bibliothecaresse, maar daar verdiende je bijna niets. Mijn man is aan een hartinfarct gestorven, we denken dat dat door de oorlog kwam.’

Ik krijg de kersen mee voor onderweg. ‘Typisch voor de Georgiërs op het platteland,’ zegt mijn gids. ‘Die zijn zo gastvrij.’

In de auto terug naar de hoofdstad eet ik wat kersen, fris en zuur, en ik vraag me af hoe lang je internally displaced kan blijven.

Lid van Pussy Riot

Op de avond dat naar schatting honderdduizend Georgiërs voor het parlement in Tbilisi demonstreren voor toetreding tot de EU, ontmoet ik Sasha Sofeev, een lid van Pussy Riot. Hij was ook bij de demonstratie, maar is bereid naar een nabijgelegen café te gaan om met mij te praten.

Even is er een misverstand omdat we van een galeriehouder in Tbilisi hebben gehoord dat hij de producer is van Pussy Riot.

‘Ik ben geen producer,’ zegt Sasha met milde verontwaardiging in zijn stem. ‘We hebben geen producer, we zijn geen kapitalistische groep.’

Op de achtergrond klinkt nu hard het volkslied van de EU, Alle Menschen werden Brüder. Als niet daar dan wel hier, als niet voor altijd dan tenminste voor een avond.

‘In 2012 ben ik bij de groep gekomen,’ vertelt Sasha. Hij draagt een korte blauwe broek en een zwart T-shirt, en heeft ietwat spottende ogen.

‘Ik was fotograaf, ik observeerde en fotografeerde de performances van Pussy Riot. Het was mijn beslissing om ook mee te gaan doen. Iedereen kan zich aansluiten. Ik besloot om op de verjaardag van Poetin, 7 oktober, lgbtq-vlaggen op te hangen aan de gevel van het gebouw van de geheime dienst in Moskou. Ik heb toen dertig dagen in een detentiecentrum voor politieke gevangenen gezeten. Er kwam een geheim agent naar me toe die zogenaamde extremisten moet bestrijden en die zei tegen me: “Wat zou je ervan denken als we naar buiten gaan en ik iedereen vertel dat je een nicht bent?” Ik antwoordde: “Wat zou je ervan denken dat we naar buiten gaan en ik vertel iedereen dat je voor de geheime dienst werkt?” Daarop moesten de gewone agenten lachen. Normaal laten ze mensen die geen strafblad hebben gaan met een boete maar mij gaven ze de hoogste straf.’

De ouders van Sasha leven niet meer, hij komt uit een klein stadje in Siberië, met een enkeling daar heeft hij nog contact. Ze weten dat hij gay is, maar daar wordt niet over gepraat.

Ik vraag of hij niet bang was in dat detentiecentrum.

Hij zegt: ‘Het gaat er in Moskou niet zo aan toe als in de gevangenissen buiten Moskou. In Moskou zijn ze nog bang voor slechte publiciteit. Met een van de bewakers raakte ik zelfs bevriend. Hij belde me onlangs op om te vragen hoe het met me ging. Het is ook in Georgië niet makkelijk voor de lgbtq-gemeenschap, maar ik ben hier wel veiliger dan daar.’

‘Als iedereen lid kan worden van Pussy Riot, kan ik dan ook tot de groep toetreden?’ informeer ik.

‘Het gebeurt allemaal spontaan,’ zegt hij als een ware sfinx, ‘en we zijn geen punkband.’

‘De toespraken zijn vreselijk, maar om één uur ’s nachts zijn ze wel klaar met praten en dan begint het dansfeest. Demonstraties eindigen hier altijd als dansfeest.’

Bij het weggaan vertelt hij dat hij verwacht dat hij het einde van het Poetin-tijdperk zal meemaken, maar hij klinkt als een van die Joden die met Pesach mompelt: ‘Volgend jaar in Jeruzalem.’

En dan is Sasha weg, opgelost in de demonstrerende massa.

Ook wij lossen er langzaam in op.

‘De toespraken zijn vreselijk,’ zegt mijn gids, ‘maar om één uur ’s nachts zijn ze wel klaar met praten en dan begint het dansfeest. Demonstraties eindigen hier altijd als dansfeest.’

Mensen stemmen met hun voeten, ook in de strijd tegen Poetin, en soms doen ze dat tegen beter weten in dansend.

Een man zwaait met een paar EU-vlaggen tegelijk. Een ware liefhebber van het vrije Westen. Maar als ik dichterbij kom, zie ik dat hij ze verkoopt.