De Europese verkiezingen van juni worden in Italië gezien als weinig meer dan een politiek thuisspel, een kans om het evenwicht van de nationale politieke macht te herdefiniëren, op basis van het in Europa behaalde resultaat. Ondanks het feit dat de laatste nationale verkiezingen nog maar kort geleden werden gehouden, in de herfst van 2022, toen rechts een ogenschijnlijk solide meerderheid kreeg. De Europese agenda bevat veel issues, maar in Italië staat niets ter discussie. Niet de oorlog in Oekraïne, noch de crisis in het Midden-Oosten, die ertoe heeft geleid dat de rechtse coalitie nu aan de macht is en de centrumlinkse oppositie- partijen juist verdeeld zijn, zelfs intern. Evenmin de moeilijkheden waarmee de landbouwsector wordt geconfronteerd, die aanhoudende politieke aandacht nodig hebben om de protesten van werknemers in de sector te blussen.

In plaats daarvan is er veel discussie geweest over de mogelijke kandidaturen van premier Giorgia Meloni en van Elly Schlein, leider van de Democratische Partij (PD), om hun lijsten een boost te geven. Er is ook discussie geweest over nieuwe allianties of de herziening van de reeds bestaande samenwerkingen.

Kortom, het gaat vooral over tactische vraagstukken. Antagonisme is sowieso kenmerkend voor het Italiaanse politieke systeem, maar nu wordt de houding van de partijen ook veroorzaakt door het feit dat de Europese verkiezingen volgen op een golf van belangrijke regionale verkiezingen. Partijen staan dus permanent in de campagnestand

Hoewel Italië geen federale staat is, hebben de regio’s in feite wel een aanzienlijk politiek en institutioneel gewicht, omdat zij wetgevende macht hebben. Het is geen toeval dat regionale verkiezingen uiteindelijk altijd de nationale politiek beïnvloeden. Het is een beetje als bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen, die nuttig zijn om de populariteit van de nationale regering te beoordelen. De verkiezingen van 25 februari op Sardinië en 10 maart in de Abruzzen zijn gewonnen door respectievelijk centrumlinks en door rechts

Voor de Europese verkiezingen zal het electoraat stemmen volgens een proportioneel kiesstelsel, dat elke partij aanmoedigt om te concurreren met alle anderen, of het nu tegenstanders of bondgenoten zijn. Dat is vooral het geval met de rechtse coalitie bestaande uit Forza Italia (FI), Lega en Fratelli d’Italia (FdI). Achter de schijnbare overeenstemming is de alliantie tussen FdI en Lega in de loop van de tijd verzwakt door hevige concurrentie, aangewakkerd door Lega’s crisis van consensus en leiderschap, en tegelijkertijd door de onstuimige electorale kracht van FdI.

Meloni blijft rechtse, nationalistische standpunten innemen voor het Italiaanse electoraat, maar op het Europese en internationale toneel geeft ze er nu de voorkeur aan gematigd over te komen.

In een nogal bloemrijk artikel dat in maart werd gepubliceerd, beschreef La Repubblica de relatie tussen premier Giorgia Meloni (FdI) en haar plaatsvervanger Matteo Salvini (Lega). ‘Zij ontmoet Von der Leyen in Rome, terwijl hij op tv schreeuwt dat Ursula ‘de ondergang van Europa’ is. Zij, een brave kleindochter, vliegt naar Washington om door opa Biden op het voorhoofd te worden gekust, terwijl hij, een natuurlijke opstandeling, Trump feliciteert met zijn overwinning op Super Tuesday.’

In feite hebben de twee, hoewel bondgenoten, al lange tijd afzonderlijke strategieën ontwikkeld, zowel voor Italië als voor Europa.

Meloni blijft nationalistische, rechtse standpunten innemen voor het Italiaanse electoraat, maar op het Europese en internationale toneel geeft ze er nu de voorkeur aan gematigd over te komen en de taal van de instituties te gebruiken. De verandering in houding is vooral duidelijk gebleken als het gaat om haar atlanticistische standpunt over de oorlog in Oekraïne. Salvini daarentegen staat volgens veel waarnemers nog steeds te dicht bij het Rusland van Vladimir Poetin.

Zelfs op het niveau van Europese allianties volgen Lega en FdI verschillende paden.

Meloni heeft een relatie opgebouwd met de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, die zojuist is herkozen door de Europese Volkspartij (EVP). Ze hoopt een positie met grotere invloed binnen de Europese Unie te verwerven, of op zijn minst legitimiteit in Europa, ondanks de post-fascistische erfenis waarvan ze zich in Italië nog niet heeft bevrijd. Lega daarentegen gaat om met de radicaal-rechtse parlementaire fractie Identiteit en Democratie, waartoe onder meer het Rassemblement National van Marine le Pen en Alternative für Deutschland behoren, tegen wie Von der Leyen nog uithaalde in haar toespraak waarin ze vroeg om de nominatie van de EVP.

Een vergelijkbare situatie wordt aangetroffen in het centrumlinkse kamp, waar de Democratische Partij (PD) en de Vijfsterrenbeweging (M5S) eenvoudigweg niet de voorwaarden kunnen scheppen voor een stabiele alliantie die verder kan gaan dan een verkiezingsposter.

De oorzaak ligt in de verschillende politieke inspiratie die elke partij heeft, zoals de democratische en liberale overtuigingen van de PD en het onbezonnen populisme van M5S.

Ook de achtergronden van hun kiezers spelen een rol, waarbij M5S stemmen van rechts overneemt en de voorkeur geeft aan republikeinse kiezers.

Als je een vergelijking maakt met de Amerikaanse politiek, is het Donald Trump tegen Democraat Joe Biden. Tegen deze achtergrond zijn veel waarnemers van mening dat de polemiek alleen maar zal intensiveren. Zelfs, of misschien juist, tussen de bondgenoten.

Hoe dan ook: als politieke macht, en de mogelijke reorganisatie ervan, het onderwerp zijn van de Europese verkiezingsstrijd in Italië, zal de discussie zich uiteindelijk richten op wat er met die macht wordt gedaan. Of, met andere woorden, op de actuele politiek.

Alessandro Calvi is een Italiaanse politiek journalist, die zich in het bijzonder toespitst op recht en rechtvaardigheid. Hij schrijft onder meer voor Internazionale en publiceerde de boeken Hanno Ammazzato Montesquieu! (Ze hebben Montesquieu vermoord!, 2013) en Paracarri. Cronache da un’Italia che nessuno racconta (Paracarri. Kronieken uit een Italië waarover niemand vertelt, 2015).