Doorpakken in de coronacrisis: zo maken we Nederland socialer en duurzamer

Zelden klonk de roep om verandering in Nederland zo luid als tijdens de eerste weken van de coronacrisis. Omwonenden van Schiphol hoorden voor het eerst in hun leven vogeltjes in plaats van vliegtuigen. Het in allerijl gesponnen vangnet voor zzp’ers zonder inkomen werd alom gewaardeerd.

En tal van commentatoren opperden hoopvol dat de daadkracht waarmee het kabinet het roer omgooide om corona te stoppen, later als blauwdruk kon dienen om die nog veel grotere natuurramp af te wenden: de klimaatcrisis.

Nu − een kleine zes maanden later en tientallen miljarden aan noodpakketten om de economie te stutten verder − kunnen we voorzichtig een eerste balans opmaken. Is de wereld daadwerkelijk aan het veranderen? Maakt het kabinet aanstalten om het beleid over een andere boeg te gooien? Of krijgen we dit najaar oude wijn in nieuwe zakken?

Symbool van inhaligheid

Na eindeloze onderhandelingen binnen de coalitie en de polder kondigde het kabinet eind augustus een nieuw ‘steun- en herstelpakket’ aan voor de economie. De eerste rondes van noodsteun zijn verlopen en langzaam verandert de opvatting over hoe nu verder. Het besef dringt door dat niet alle bedrijvigheid gered kan worden. De nieuwe ronde aan overheidssteun kent daarom twee nieuwe kenmerken.

Ten eerste ligt de horizon ver: de zomer van 2021. Dit om zekerheid te bieden aan werkgevers en werknemers, maar vooral ook om tot de verkiezingen geen gedoe meer te hebben.

Ten tweede wordt de steun smaller: de compensatie zal trapsgewijs gaan zakken. Daar bovenop wordt het voor bedrijven makkelijker om mensen te ontslaan en is het straks mogelijk om de lonen te verlagen. De vakbonden verzetten zich hier niet langer tegen. Het is nou eenmaal onvermijdelijk dat sommige bedrijven moeten ingrijpen. We kunnen dit najaar stevige reorganisaties verwachten.

In de nasleep van de vorige crisis gooide het toenmalige kabinet ook de subsidieloketten open. Booking.com en Uber profiteerden daarvan.

Een van de andere opvallende punten in de plannen is het schrappen van de verlaging van de winstbelasting voor grote bedrijven. De oppositie verzette zich daar op voorhand al stevig tegen en het kabinet sluit zich daar nu bij aan. Deze belastingverlaging is op dit moment ongepast, vindt de coalitie, waarmee ze ongetwijfeld hoopt de publieke verontwaardiging voor te zijn.

Maar: er is een omweggetje. In een brief aan de kamer van 28 augustus hield het kabinet zich nog op de vlakte met een korte alinea: ‘Investeringen van het bedrijfsleven nu zijn van belang voor een grotere welvaart straks. Daarom beziet het kabinet verdere maatregelen die private investeringen uitlokken en aanjagen.’

In de uitgelekte plannen werd snel duidelijk waar dit over gaat: een ‘baangerelateerde investeringskorting (BIK)’. Wanneer Den Haag lange termen met eigen afkortingen gebruikt, moeten we opletten.

In de huidige plannen is de BIK een belastingkorting die bedrijven krijgen wanneer zij investeren. Die korting moet gelden voor de belasting die zij betalen over het salaris van hun werknemers. Sympathieke gedachte: bedrijven die investeren en daarmee werkgelegenheid creëren, krijgen een korting. Maar in praktijk zijn er weinig investeringen die níet leiden tot extra banen. Bovendien kent Nederland al allerlei regelingen die investeringen stimuleren. Het lijkt daarom meer op een plan om op een andere manier extra subsidie uit te delen.

In de nasleep van de vorige crisis gooide het toenmalige kabinet ook de subsidieloketten open. Booking.com was een van de bedrijven die gretig profiteerden van de nieuwe innovatieregelingen, en ook Uber behoorde in de ogen van voormalig minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD) tot de nieuwe bedrijven die de Nederlandse economie zouden komen redden.

De belofte van de nieuwe platformen is niet ingelost. Uber is overal ter wereld verwikkeld in juridische procedures over de status van haar chauffeurs en de aansprakelijkheid rond veiligheid. Booking.com verwerd dit voorjaar tot symbool van inhaligheid toen bleek dat het bedrijf miljoenen had gebruikt voor de inkoop van eigen aandelen en het belonen van de topman, maar nu wel de hand ophield voor crisissteun. Het redactioneel commentaar in NRC vatte de sfeer samen: ‘Steunverzoek Booking is donkere keerzijde van vestigingsklimaat’.

Een nieuwe rol voor de overheid

We hebben met de eerste twee noodpakketten gezien waar de overheid toe in staat is. In tijden van crisis heeft zij in recordtijd gigantische bedragen verzameld om bedrijven en huishoudens in een uitzonderlijke tijd financieel overeind te houden. Nu een nieuwe fase aanbreekt, is het van cruciaal belang dat het kabinet zich met diezelfde ambitie en daadkracht op daadwerkelijk herstel richt.

Stel je voor wat voor wereld we creëren als we voortaan alleen belastingvoordelen verstrekken aan ondernemers die waarde toevoegen.

Let wel, herstel gaat verder dan het simpelweg uitdelen van geld. Het economische beleid van de afgelopen decennia heeft ons laten zien dat groei nooit een doel op zich moet zijn. Groei kan hoogstens een middel zijn om een betere samenleving dichterbij te brengen. We moeten dus met elkaar in gesprek over de vraag wat voor samenleving we willen.

Dat vraagt een nieuwe rol voor de overheid. De afgelopen decennia stond niets het kortetermijndenken van zowel aandeelhouders als bestuurders en politici in de weg. Het maken van winst was de norm, ongeacht hoe die tot stand kwam. Het gevolg? Een wildgroei van brievenbusfirma’s, exorbitante beloningen voor topbestuurders en een cultuur waarin het vetmesten van aandeelhouders volstrekt normaal is. Zelfs wanneer dit ten kosten gaat van het grootste deel van de bevolking en de toekomst van de planeet.

Zou het niet veel beter zijn als de overheid afstand doet van het idee dat iedere vorm van groei positief is voor de samenleving? Als we ondernemingen die willen investeren fiscaal belonen, kunnen we daar toch ook een tegenprestatie voor vragen? Stel je voor wat voor wereld we kunnen creëren als we voortaan alleen nog belastingvoordelen verstrekken aan ondernemers die daadwerkelijk sociale of ecologische waarde toevoegen aan onze samenleving.

Moreel kompas voor de economie

Wie het derde steunpakket uitpluist, ziet dat het kabinet ervoor terugdeinst om bovenstaande vragen te omarmen. Het nieuwe normaal doet verdacht veel denken aan de beleidsmores van voor de crisis. Maar stel je nu eens voor hoeveel vooruitgang we kunnen boeken wanneer een meerderheid in de Tweede Kamer bovenstaande vragen, zeg na de verkiezingen in maart, met een volmondig ‘ja’ durft te beantwoorden. Het zou de weg vrijmaken naar een samenleving die duidelijk de richting durft aan te geven waarin we willen dat de economie zich ontwikkelt.

De overheid dient missies te formuleren waar de samenleving naar kan streven.

Een economie die wordt geleid op basis van een moreel kompas is geen utopie, stelt econome Mariana Mazzucato. In haar optiek dient de overheid missies te formuleren waar de samenleving naar kan streven. Mobiliseer alle ondernemerschap, creativiteit en gemeenschapszin om concrete doelen te behalen die maatschappelijke waarde toevoegen.Lees ook ons interview met MazzucatoWat is in onze economie van waarde, en wie bepaalt dat eigenlijk?4 juli 2019

Laten we eens drie mogelijkheden bekijken om het kompas van de Nederlandse economie te herijken.

1. Vergroen de woningvoorraad

Terwijl de Tweede Kamer deze zomer ruziënd over straat ging over de hoogte van de salarissen in de zorg, meldden 89 vooraanstaande poolwetenschappers in tijdschrift Nature dat de ijskappen op Groenland veel sneller smelten dan tot nu toe werd aangenomen. En dat is problematisch. Want het smelten van de uitgestrekte ijsreuzen is verantwoordelijk voor een groot deel van de verwachte zeespiegelstijging later deze eeuw.

Het is van groot belang onze uitstoot van broeikasgassen zo snel mogelijk tot nul terug te brengen. Toch worstelt de politiek nog altijd met het thema. Met het Urgenda-vonnis dwong de rechter de overheid vorig jaar meer te doen aan de uitstoot van broeikasgassen. Maar het Planbureau voor de Leefomgeving kraakte in augustus het kabinetsbeleid omtrent het verduurzamen van woningen. Dat zou voor individuele huizenbezitters niet rendabel zijn.

In weinig westerse landen is de vermogensongelijkheid zo groot als in Nederland.

Een geweldige Mazzucato-missie voor de post-corona economie: het versneld verduurzamen van de Nederlandse woningvoorraad. We kunnen de verantwoordelijkheid hiervoor niet eenzijdig neerleggen bij huishoudens. Het vergroenen van een woning kost al snel tienduizenden euro’s. Geld dat veel huiseigenaren niet hebben. Maar de maatschappelijke kosten van niets doen zijn op lange termijn nog veel hoger. Het is dus onontkoombaar om de vergroening van de woningvoorraad te versnellen met behulp van fiscale kortingen en subsidies.

2. Verklein de ongelijkheid

Crises kunnen bestaande ongelijkheden versterken: mensen met grote buffers kunnen een crisis goed doorstaan, terwijl degenen zonder buffer al snel door de ondergrens zakken.

Nederland is hier vatbaarder voor dan we vaak willen denken. Neem de grote vermogensongelijkheid. Eén procent van de Nederlanders beschikt over een derde van al het private vermogen. Tegelijkertijd heeft 40 procent van de Nederlanders geen spaargeld of enige andere vorm van vermogen. In weinig westerse landen is de vermogensongelijkheid zo groot. Zonder ingrijpen zullen de verschillen tussen die twee uitersten alleen maar toenemen.

Eerder dit jaar waarschuwden het Sociaal Cultureel Planbureau en het Centraal Planbureau dat de armoede in Nederland zonder nieuw beleid met een kwart zal stijgen. En dat was op basis van een onderzoek dat nog vóór het uitbreken van de coronacrisis was uitgevoerd. Een heldere missie voor een nieuwe kabinetsperiode: halveer de armoede in Nederland.

3. Halveer het woningtekort

Ook zonder dat de welvaart stijgt, kunnen we het welzijn van mensen wel degelijk verhogen. Een manier daarvoor is het toegankelijker maken van publieke voorzieningen die daadwerkelijk het verschil maken in onze levens. Dat kan gaan om onderwijs of gezondheidszorg, maar het meest urgent op dit moment is misschien wel de woningmarkt.

Het aantal daklozen is de laatste tien jaar verdubbeld en in de grote steden kan de wachttijd voor een sociale huurwoning oplopen tot tien jaar of meer.

Al voor de coronacrisis was er in Nederland een tekort van honderdduizenden woningen. Het aantal daklozen is de laatste tien jaar verdubbeld en in de grote steden kan de wachttijd voor een sociale huurwoning oplopen tot tien jaar of meer. Voor een deel is dit een erfenis van de vorige crisis, toen de bouwsector instortte. Maar voor een ander deel is het ook een gevolg van beleid: Den Haag vond dat volkshuisvesting een lokaal vraagstuk is. Het ministerie van VROM verdween en het kabinet ging er niet meer over. Daar bovenop kregen woningcorporaties te maken met een miljarden kostende verhuurdersheffing die ten koste is gegaan van die bouw van nieuwe woningen.

Laten we afspreken: een halvering van het woningtekort in de komende vier jaar.

De coronacrisis heeft bewezen dat we in staat zijn om onze manier van leven binnen enkele weken radicaal om te gooien, als de urgentie maar groot genoeg is. Tegelijk zien we dat de structurele veranderingen die zo hard nodig zijn om Nederland socialer en duurzamer te maken, (nog) niet tot stand komen. Laten we hopen dat het nieuwe politieke jaar meer in petto heeft dan handige politieke trucs.