Een ramp is van oudsher hét moment om absurde maatregelen door te voeren. Vlak na terroristische aanslagen worden bevoegdheden van inlichtingen- en veiligheidsdiensten verruimd om de communicatie van burgers te monitoren, en na een migratiepiek zijn we bereid basale mensenrechten opzij te schuiven om het vreemde maar buiten te houden. En ziehier: terwijl burgers zich wereldwijd verplicht achter hun voordeur verschansen vanwege het ronddwalende COVID-19, of coronavirus, worden de laatste muren om hun privacy te beschermen stilletjes neergehaald.

In het begin van de pandemie waren alle ogen gericht op China. Media draaiden overuren om te berichten over bouwpakketziekenhuizen en flatgebouwen in lockdown, waar bewoners elkaar hoog boven de grond door open ramen moed toeschreeuwden.

Aan de hand van je persoonlijke gegevens kreeg je een groen, geel of rood scherm toebedeeld. Die kleur bepaalde je bewegingsvrijheid.

Minder bekend is dat de Chinese overheid de ramp aangreep om een digitaal experiment uit te voeren in een aantal provincies, waarmee ze iedere individuele beweging kon controleren. Burgers moesten een overheidsapp downloaden op hun smartphone, de Alipay Health Code, en aan de hand van je persoonlijke gegevens kreeg je vervolgens een groen, geel of rood scherm toebedeeld. Die kleur bepaalde letterlijk je bewegingsvrijheid. Zonder groen scherm kwam je niet voorbij straatcontroles, in de metro, een restaurant, taxi of supermarkt. Als je een geel of rood scherm had, betekende dat verschillende varianten van een verplichte quarantaine.

Keerzijde

De voordelen zijn duidelijk: door deze app konden gezonde mensen hun dagelijkse activiteiten hervatten, spoorde men mogelijke besmettingen snel op en werd voorkomen dat patiënten met het coronavirus zich vrijuit door de samenleving bewogen.

De criteria voor een groen, geel of rood scherm zijn niet bekend – sommige mensen hebben geen idee waarom ze opeens geen groen scherm meer hebben.

Een donkere keerzijde is er ook. De software van de (publieke) app is gebouwd door een bedrijf gelieerd aan de (private) gigant Alibaba – met Amazon ’s wereld grootste online marktplaats. Los van de persoonlijke gegevens die de bijna 1 miljard gebruikers van de Alipay Health Code zelf invullen, is het onduidelijk uit welke datavijvers de app nog meer vist om tot een classificatie voor iemand te komen. De criteria voor een groen, geel of rood scherm zijn bovendien niet bekend – sommige mensen hebben geen idee waarom ze opeens geen groen scherm meer hebben. Was je op de plek van een besmetting? Zit je door je leeftijd in een risicogroep?

Beroep aantekenen is onmogelijk en zelfs een gezondheidsverklaring van de overheid biedt geen soelaas zolang dat scherm bloedrood blijft, meldde Paul Mozur, een techjournalist die hierover als eerste rapporteerde. De persoonlijke gevolgen van zo’n onterecht rood scherm zijn desastreus: je kunt je huis niet meer uit.

massasurveillance-hemel

Een ander duister element is dat de software gegevens deelt met de Chinese politie. Een app met daarin je adresgegevens, je medische dossier, een gedetailleerde geschiedenis van de locaties die je hebt bezocht, gecombineerd met een duizelingwekkende poel van data van honderden miljoenen medeburgers: dit is de massasurveillance-hemel van een politiestaat.

Misschien geïnspireerd door China liet het ministerie van Economische Zaken van ons land eind maart weten te overwegen (geanonimiseerde) locatiegegevens van mobiele telefoons te gebruiken om verdere verspreiding van het virus tegen te gaan. Ook de Europese Commissie is in gesprek met grote telecomproviders.

Voor het bevechten van een levensbedreigende pandemie zijn we waarschijnlijk allemaal wel bereid iets van onze privacy in te leveren. Maar krijgen we die ooit weer terug?

Natuurlijk: wij hebben strengere privacywetgeving, maar als er één les is die we uit de afgelopen jaren kunnen trekken is dat dat we – zowel burgers als overheden – onze privacy razendsnel wegtekenen met het oog op groter gemak. Wie mij tien jaar geleden had verteld dat ik blind mijn gegevens zou weggeven als ik daardoor makkelijker zou kunnen navigeren, parkeren, fietsen zonder regen of kattenfilmpjes bekijken, had ik voor gek verklaard.

Voor het bevechten van een levensbedreigende pandemie zijn we waarschijnlijk allemaal wel bereid iets van onze privacy in te leveren. Zo redeneerde ook minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge, die deze dagen de privacyregels schrapte voor het inzien van medische gegevens. Normaal moeten patiënten die toestemming op voorhand verlenen, maar om het huisartsen en eerstehulpposten makkelijker te maken in deze zware tijden, hoeft dat niet meer.

Mijn vrees is dat, wanneer het coronavirus is ingedamd en we onze huizen weer mogen verlaten, we een stap verder zijn op weg naar een wereld waar er überhaupt geen muren meer zijn om ons achter te verschuilen.

Dit is een aangepaste versie van Roxane’s column uit #3.