Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Strijd om de democratie

<p>Op beelden die veel ophef veroorzaakten en zich razendsnel via social media verspreidden, is te zien hoe de Poolse president Karol Nawrocki en zijn handlangers onlangs midden in de nacht het Grondwettelijk Hof binnendrongen. Daarbij duwden ze de rechters die ze tegenkwamen, onder wie een oudere vrouw, hardhandig opzij.</p>
<p>Wat, of wie, zochten ze daar eigenlijk?</p>
<p>In Polen vormt het Grondwettelijk Hof, net als in andere landen, een belangrijke waarborg tegen het afglijden van een democratie naar een dictatuur. Voor politici met autoritaire ambities is het daarom van groot belang om het hof onder politieke controle te krijgen. Als het hof buitenspel wordt gezet, kunnen parlementaire meerderheden vrijwel ongehinderd hun gang gaan. En als het in handen valt van politieke machthebbers, kan het worden ingezet om een democratisch gekozen regering te dwarsbomen.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Sławomir Sierakowski, oprichter van het Poolse opinieplatform Krytyka Polityczna.</p>
</div>
<h5>Schaamteloos</h5>
<p>Toen de populistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 aan de macht kwam, begon zij onmiddellijk het Grondwettelijk Hof naar haar hand te zetten door er partijgetrouwen te benoemen. De toenmalige president Andrzej Duda weigerde drie rechters te beëdigen die volgens de geldende regels door het vorige parlement waren gekozen. In plaats daarvan werden de vrijgekomen zetels toegewezen aan kandidaten van PiS. Vervolgens weigerde de regering diverse uitspraken van het Hof te publiceren. In 2016 werd Julia Przyłębska, die in juridische kringen nauwelijks bekend was maar nauwe banden had met PiS, benoemd tot voorzitter van het Hof.</p>
<p>Internationale instellingen, waaronder de Commissie van Venetië en het Hof van Justitie van de Europese Unie, protesteerden terecht tegen deze politieke ingrepen. In 2021 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat het Poolse Grondwettelijk Hof niet langer kon worden beschouwd als een ‘bij wet ingesteld gerecht’.</p>
<p>Toch bleef PiS het Hof in de daaropvolgende jaren vullen met partijgetrouwen. In 2024 werd Bogdan Święczkowski, voormalig plaatsvervangend procureur-generaal onder de PiS-regering, benoemd tot voorzitter. Ondertussen daalde het aantal uitspraken van het Hof van ongeveer zeventig per jaar tot iets meer dan een dozijn.</p>
<blockquote><p>Het benoemen van rechters van het Grondwettelijk Hof is uitsluitend voorbehouden aan de Sejm, het Poolse parlement</p></blockquote>
<p>Nadat de centrumcoalitie van de Poolse premier Donald Tusk in 2023 aan de macht was gekomen, probeerde zij de impasse te doorbreken door eerst met president Duda en later met Nawrocki tot een compromis te komen. Die pogingen liepen echter op niets uit. Toen de Sejm, het Poolse parlement, nieuwe rechters koos ter vervanging van de door PiS benoemde rechters wier ambtstermijn was verstreken, weigerde Nawrocki hen allemaal te beëdigen.</p>
<p>Daarmee eigende Nawrocki zich schaamteloos bevoegdheden toe die de president helemaal niet heeft. Het benoemen van rechters van het Grondwettelijk Hof is uitsluitend voorbehouden aan de Sejm, het Poolse parlement. De president vervult daarbij slechts een ceremoniële rol: hij neemt de ambtseed af. Internationale juridische instanties, waaronder het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en de Commissie van Venetië, hebben duidelijk gemaakt dat dit niet meer dan een formaliteit is. Omdat de aanwezigheid van de president niet vereist is, legden de nieuwe, volgens de geldende regels gekozen rechters hun ambtseed af ten overstaan van de Sejm.</p>
<h5>Vonken</h5>
<p>Święczkowski weigerde de nieuwe rechters tot het Hof toe te laten. Samen met andere rechts-radicale figuren, onder wie de pro-Russische en antisemitische politicus Grzegorz Braun en Janusz Korwin-Mikke, oprichter van de partij Confederatie, probeerde hij hun toegang fysiek te verhinderen. Korwin-Mikke had op 17 september Moskou bezocht, precies op de dag waarop in Polen de Sovjetinvasie van 1939 wordt herdacht.</p>
<p>Daarop besloot Anna Korwin-Piotrowska, de rechter met de meeste dienstjaren, op vrijdag 30 oktober om Święczkowski en Bartłomiej Sochański, de vicevoorzitter van het Grondwettelijk Hof, voor een maand te schorsen. Zij beriep zich daarbij op artikel 130 van de Wet op de organisatie van de gewone rechtbanken. Volgens haar waren het verhinderen van een vergadering van rechters, het onrechtmatig samenstellen van rechterlijke kamers en het weigeren om door de Sejm gekozen rechters hun werk te laten doen, duidelijke schendingen van de wet.</p>
<blockquote><p>Een ander PiS-parlementslid had zelfs een koevoet meegenomen</p></blockquote>
<p>Na de uitspraak van Korwin-Piotrowska kreeg Święczkowski geen toegang meer tot het terrein van het Grondwettelijk Hof. Daarop riep hij de rechtse demonstranten die zich buiten hadden verzameld te hulp. Samen probeerden ze met geweld het hek te forceren, waarbij de vonken ervan afvlogen. Een ander PiS-parlementslid had zelfs een koevoet meegenomen. Toen de politie Święczkowski tegenhield, kondigde hij aan dat hij samen met de president zou terugkeren.</p>
<p>Daarbij is het belangrijk te weten dat president Nawrocki een voormalig bokser en voetbalhooligan is die volgens berichten nog altijd vriendschappelijke banden onderhoudt met mensen uit het criminele milieu. Volgens bronnen die door journalisten van <em>Onet</em> zijn geïnterviewd, zou hij in het verleden als uitsmijter en pooier hebben gewerkt. Een van deze getuigen heeft die beschuldigingen inmiddels onder ede bevestigd, naar aanleiding van een rechtszaak tegen de publicatie.</p>
<p>Voor de Poolse president en zijn medestanders was het gewelddadige optreden in en rond het Grondwettelijk Hof niets anders dan politiek bedrijven met andere middelen. Ze drongen het gerechtsgebouw binnen, gingen op zoek naar de sleutels van afgesloten vertrekken en betichtten de rechters ervan dat ze de grondwet van hun eigen land niet kenden. Het was een grotesk, maar pijnlijk vertrouwd schouwspel: een nieuw hoofdstuk in de voortdurende politieke strijd die Polen tot op het bot verdeelt.</p>
<h5>Fouten</h5>
<p>Wat moeten lezers buiten Polen hiervan denken? Misschien had Winston Churchill wel gelijk toen hij opmerkte: ‘Er zijn maar weinig deugden die de Polen niet bezitten, en maar weinig fouten die ze ooit hebben weten te vermijden.’ Anders gezegd: onze goede eigenschappen zijn onmiskenbaar, maar zo ongelijk verdeeld dat fouten eerder regel dan uitzondering zijn.</p>
<p>En er lijken alweer nieuwe ‘fouten’ op komst, want telkens wanneer de politieke strijd binnen Polen oplaait, profiteert Rusland daarvan. Het Kremlin heeft niet geaarzeld zijn steun uit te spreken voor president Nawrocki en PiS-voorzitter Jarosław Kaczyński, die onlangs suggereerde dat Polen uit de Europese Unie zou moeten stappen. Volgens Dmitri Medvedev, vicevoorzitter van de Russische Veiligheidsraad, worden ‘de conservatieven van PiS’ onderdrukt door ‘de liberalen van Tusk, de beschermeling van Brussel.’</p>
<blockquote><p>Wat de historische cyclus volledig maakt, is dat katholiek rechts het Russische leger te hulp roept</p></blockquote>
<p>Ook de voormalige Hongaarse premier Viktor Orbán, die al jarenlang als bondgenoot van het Kremlin binnen Europa geldt, verklaarde: ‘Ik had nooit gedacht dat Donald Tusk zo diep zou zinken.’ Vervolgens wenste hij Nawrocki succes met zijn pogingen. Orbán begrijpt maar al te goed wat Nawrocki probeert te bereiken. In juli had de nieuwe parlementaire meerderheid in Hongarije immers de president van het Grondwettelijk Hof afgezet, een vertrouweling die Orbán daar zelf had geïnstalleerd. Ook George Simion, leider van de extreemrechtse Roemeense Alliantie voor de Unie van Roemenen en eveneens een bondgenoot van de Russische president Vladimir Poetin, liet deze kans niet aan zich voorbijgaan. Hij bestempelde Tusk als een dictator.</p>
<p>Het enige wat nog ontbreekt om de Poolse geschiedenis zich volledig te laten herhalen, is dat katholiek rechts het Russische leger te hulp roept. Voor de antidemocratische krachten in Polen lijkt immers alles geoorloofd om de zogenoemde ‘christelijke’ waarden te verdedigen tegen de vermeende ‘decadentie’ van het Westen.</p>
<div class="info-box">
<p>Vertaling door Menno Grootveld.</p>
</div>


Sławomir Sierakowski

In Polen woedt een constitutionele burgeroorlog