Jettens nachtmerrie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Amber Wiznitzer en Teun van de Keuken

Reportage

<p>‘Hier ligt iets.’ Het zijn de eerste hoopvolle woorden van de graafmachinist. De bak van de machine gaat gemakkelijker door de aarde, die zachter lijkt dan op andere plekken. Dat duidt volgens hem op zand dat daar ‘recent’ is weggehaald.</p>
<p>Het is 21 oktober 2000. Familieleden, nieuwsgierige omstanders, archeologen en forensisch experts hebben zich verzameld pal naast een snelweg in de Spaanse gemeente Priaranza del Bierzo. Aanleiding is de opgraving van mogelijke slachtoffers van het Franco-regime, de eerste publieke opgraving ooit.</p>
<p>De graafmachinist heeft gelijk. Er verschijnt een verschrompelde laars. Iets later worden de overblijfselen van dertien mannen gevonden. Dertien mannen die in oktober 1936 daar in hun achterhoofd zijn geschoten door nationalistische coupplegers.</p>
<p>Emilio Silva Barrera, initiatiefnemer van de opgraving, ziet het die dag allemaal gebeuren. Een van de gevonden lichamen is van zijn grootvader Emilio Silva Faba. Silva’s oma had als vurigste wens naast haar man begraven te worden, van wie bij haar dood in 1997 nog elk spoor ontbrak. Met de vondst en opgraving van haar echtgenoot, gaat die wens postuum in vervulling. ‘Mijn grootvader werd de eerste <em>desaparecido</em> in het land die op basis van wetenschappelijke methoden is opgegraven en geïdentificeerd met een dna-test’, vertelt Silva aan de telefoon.</p>
<h5>Landelijk nieuws</h5>
<p>De vondst van de slachtoffers, die al snel ‘de dertien van Priaranza’ heten, wordt groot landelijk nieuws, en wekt de interesse van andere nabestaanden die op zoek zijn naar hun vermiste familieleden. Silva: ‘Honderden brieven, telefoontjes en e-mails stroomden binnen, over buitengerechtelijke executies en verdwijningen in het hele land.’</p>
<p>Het leidt ertoe dat Silva datzelfde jaar nog<a href="https://memoriahistorica.org.es/"><em> la Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica</em> </a>(ARMH) opricht. Hier kunnen familieleden om hulp vragen bij het opgraven van hun verdwenen verwanten. De organisatie, waarvan Silva nog altijd voorzitter is, bestaat nu 25 jaar en heeft in die periode meer dan 1800 verdwenen personen weten te lokaliseren en identificeren. Ze doen gemiddeld één opgraving per drie weken.</p>
<blockquote><p>Geschat wordt dat tijdens de burgeroorlog en de dictatuur 130 tot 150 duizend republikeinen (buitengerechtelijk) zijn geëxecuteerd</p></blockquote>
<p>Tussen juli 1936 en april 1939 was Spanje verwikkeld in een burgeroorlog, waarin oprukkende nationalistische rebellen een poging deden de democratisch gekozen republiek omver te werpen. Het leidde tot gewelddadigheden door het hele land, waarbij zo’n 500 duizend mensen het leven lieten. Na drie jaar vechten, trokken de nationalisten onder leiding van generaal Francisco Franco aan het langste eind. Franco regeerde Spanje 36 jaar lang met harde hand.</p>
<p>In die periode had hij het vooral gemunt op linkse republikeinen, zijn oude oorlogsrivalen. Deze mensen werden massaal in concentratiekampen gestopt en tewerkgesteld. Ook vonden op grote schaal executies plaats; geschat wordt dat tijdens de burgeroorlog en de daaropvolgende dictatuur 130 duizend tot 150 duizend republikeinen (buitengerechtelijk) zijn geëxecuteerd. Hun overblijfselen zijn gedumpt in een van de vele anonieme massagraven verspreid over het land. Hun families in het ongewisse achterlatend.</p>
<p>Waarom de Spaanse overheid tot ‘de dertien van Priaranza’ nooit op zoek is gegaan naar slachtoffers van het Franco-regime, heeft alles te maken met wat in Spanje <em>La Transición</em> (de transitie) wordt genoemd. Dat is de periode na Franco’s dood in 1975 waarin Spanje zich van dictatuur omvormt tot democratische rechtsstaat, op basis van een nieuw aangenomen grondwet.</p>
<p>‘De Spaanse transitie is gebaseerd op een compromis tussen Franco’s loyalisten en de democratische oppositie, waaronder de sociaal-democratische PSOE’, legt Sebastiaan Faber uit, hoogleraar Hispanic Studies en auteur van het boek <em>Exhuming Franco: Spain’s Second Transition</em>. ‘Zij zagen het akkoord als een groot succes en als een toonbeeld voor andere landen om zo’n transitie vreedzaam vorm te geven.’</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Zwarte bladzijden</h5>
<p>Maar terwijl andere landen met een fascistisch verleden (zoals Duitsland en Portugal) de nadruk legden op het herinneren van hun zwarte bladzijden, koos Spanje voor vergeten. Dat is het duidelijkst in de amnestiewet, die in december 1977 werd aangenomen als eis van de oppositie om hun politieke gevangen vrij te krijgen. Door die wet werden echter ook overheidsfunctionarissen en agenten van de Franco-dictatuur vrijgesteld van vervolging. Dat is ironisch genoeg de reden dat er tot op de dag van vandaag niemand is veroordeeld voor de martelingen, massa-executies en verdwijningen van destijds.</p>
<p>‘De transitie liet veel losse eindjes achter wat betreft de slachtoffers van het franquismo’, zegt Faber. ‘De Spaanse overheid is hen nog steeds gerechtigheid en herstelbetalingen verschuldigd.’</p>
<p>Desondanks viert de huidige Spaanse regering, aangevoerd door diezelfde PSOE, dit jaar het begin van die transitie. Onder de slogan ‘Spanje 50 jaar in vrijheid’ wordt stilgestaan bij de dood van generaal Franco en het aanbreken van een nieuw, democratisch tijdperk. Faber: ‘Met dit herdenkingsjaar lijkt de regering het transitieverhaal te willen voltooien en de democratische vooruitgang van de afgelopen jaren te onderstrepen. Tegelijkertijd is het een nogal opportunistische poging om de teleurgestelde linkse kiezer terug te winnen.’</p>
<blockquote><p>Het Franco-monument, dat hij zelf liet optuigen, is nog altijd een doorn in het oog van een deel van de Spanjaarden</p></blockquote>
<p>In de ogen van Silva hebben we hier niet alleen te maken met ‘onversneden politieke marketing’ maar is wat wordt gepropageerd ook ‘volledig onjuist’. ‘Volgens de huidige regering is de dictatuur vijftig jaar geleden gestorven. Dat zou betekenen dat er geen overblijfselen meer van te zien zijn’, zegt hij. ‘Tegelijkertijd zijn er nog duizenden vermisten, verwijzen veel straatnamen naar de dictatuur en plukken nabestaanden van nooit veroordeelde Franquisten nog steeds de vruchten van gestolen geld en bezittingen. De herdenking is in die zin meer esthetisch dan ethisch.’</p>
<p>Zo rond de eeuwwisseling kreeg de Spaanse overheid meer oog voor het lot van de slachtoffers. Waar de mentaliteit er tot dan toe vooral een was van verzoening en zand erover, werd links Spanje kritischer op het proces rondom de transitie, zegt Faber. ‘Kinderen van de directe slachtoffers was geleerd dat je niet over het verleden praat en dat je vooruit moet kijken. Maar de kleinkinderen, de generatie van Silva, begon opeens vragen te stellen.’</p>
<p>Zij lieten zich inspireren door landen als Duitsland en Frankrijk, dat bij monde van voormalig president Jacques Chirac de medeplichtigheid van de Franse staat aan de Holocaust erkende. En naar Zuid-Afrika en Chili, waar in de jaren negentig juridische processen begonnen om mensenrechtenschendingen tijdens respectievelijk het apartheidsregime en Pinochets dictatuur te onderzoeken. Faber: ‘Hoe komt het dat wij nooit een waarheidscommissie hebben gehad, vroegen mensen in Spanje zich af.’</p>
<p>Dit nieuwe perspectief mondde eind 2007 uit in<em> La Ley de Memoria Histórica</em> (de Wet van het Historisch Geheugen), met als doel erkenning en eerherstel voor de slachtoffers van Franco. Nabestaanden wier familieleden waren gestorven in de strijd voor democratie, kregen recht op (minieme) herstelbetalingen, evenals zij die tijdens de dictatuur minimaal drie jaar lang in de gevangenis hadden gezeten. Verder moesten franquistische symbolen van openbare gebouwen en ruimtes worden verwijderd. Vijftien jaar later volgde er met <em>La Ley de Memoria Democrática (</em>de Wet van het Democratische Geheugen) een update die ervoor zorgde dat de regering actief ging meehelpen met het opsporen en openen van massagraven.</p>
<h5>Doodlopend proces</h5>
<p>Waar de uitvoering van deze herinneringswetgeving volgens Silva nogal te wensen overlaat, zetten de wetten volgens de rechterflank van Spanje de eenheid van het land onnodig op het spel. Zij zien het oprakelen van het verleden alleen maar als het aanwakkeren van conflict. In bepaalde autonome regio’s waar de rechtse partij Partido Popular (PP) en het extreemrechtse Vox het voor het zeggen hebben, zijn daarom alternatieve wetten ingevoerd die niet streven naar herinnering maar naar ‘harmonie’.</p>
<p>Het ‘oude koeien uit de sloot halen’-argument gebruikte conservatief Spanje ook al eens in 2019, toen het lichaam van Franco werd verwijderd van zijn begraafplaats. Het lag al die tijd begraven in <em>El Valle de los Caídos</em> (de Vallei der Gevallenen), een in een berg uitgehouwen basiliek met daarop een 160 meter hoog betonnen kruis, op een uurtje rijden van Madrid. De Spaanse dictator liet het monument zelf optuigen ter herinnering aan de overwinning van de Spaanse Burgeroorlog en is sindsdien een doorn in het oog van een deel van de Spanjaarden.</p>
<blockquote><p>Na tevergeefs verzet van onder meer zijn familieleden werd Franco’s kist uiteindelijk op de schouders van diezelfde familieleden de basiliek uit gedragen</p></blockquote>
<p>Na tevergeefs (juridisch) verzet van onder meer zijn familieleden werd Franco’s kist uiteindelijk op de schouders van diezelfde familieleden de basiliek uit gedragen. Hoewel progressief Spanje blij was met de verplaatsing naar een andere begraafplaats, vond Silva het juist een pijnlijk moment. ‘Een belediging voor de slachtoffers. Terwijl Franco met alle eer en erkentelijkheid werd herbegraven, lagen zij nog steeds in de goot.’</p>
<p>Franco’s opgraving was het begin van wat de <em>resignificación</em> (herbestemming) van de vallei wordt genoemd, met als doel van het controversiële monument een gedenkplaats te maken met ruimte voor historische uitleg over de burgeroorlog en dictatuur. Om die reden werd de naam in 2022 al veranderd in<em> Valle de Cuelgamuros</em>, waarmee de dictatoriale connotatie uit de naam verdween. Verder is tot op heden weinig veranderd, wat volgens Faber typisch is voor ‘het gebrek aan consensus in Spanje’.</p>
<p>Toch kondigde de Spaanse regering in maart aan dat het 30 miljoen euro vrijmaakt voor het ontwerp en de bouw van een nationaal herdenkingsmonument in de vallei. ‘Beschamend’, zegt Silva, zo’n groot bedrag voor een plek die niet eens per openbaar vervoer te bereiken is. ‘Het is zinniger zoiets op te zetten in het centrum van Madrid, zoals het Holocaust-monument in het centrum van Berlijn staat.’ Ook maakt hij zich zorgen over de duurzaamheid van het project. ‘Het is goed mogelijk dat een toekomstige regering bestaande uit de PP en Vox zo’n monument weer sluit.’</p>
<p>Hoewel Faber denkt dat het symbolisch belangrijk is dat er zo’n plek komt, is het volgens hem een illusie om te denken dat daarmee de onenigheid over het verleden van de baan is. ‘In het reine komen met het verleden heeft geen eindpunt waarop niemand het meer met elkaar oneens is. Het is een doorlopend proces waar elke nieuwe generatie weer werk in moet stoppen.’</p>


Spanje is nog steeds niet over haar fascistische verleden heen