Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Column

Ik loop op straat en zie een oud echtpaar uit een huis komen. De vrouw, iets beter ter been dan de man, begint alvast te lopen; hij strompelt er achteraan. Hij heeft een stok en moet nog even iets met zijn jas. De vrouw, zonder om te kijken, houdt haar rechterhand al uitgestrekt; zo lopen ze waarschijnlijk altijd. Die hand verwacht de hand van de man erin te voelen. Ik heb de man inmiddels ingehaald. Ik kijk naar dat uitgestrekte handje van de vrouw, en kijk achterom. De man is er nog lang niet.
Een jaar geleden was ik gewoon voorbij gelopen, op weg naar mijn eigen haastige, belangrijke leven. Maar in de tussentijd heb ik de noodzaak geleerd van weer te spelen.
Mijn hart was gebroken. Ik heb gedwongen afscheid moeten nemen van vele mensen in mijn leven. Ik voelde mezelf dichtslaan en verharden in verdriet en cynisme. In onze cultuur waarin je altijd moet winnen, in ons efficiëntiedenken en onze doelgerichtheid voelde ik me nu een loser. Ik wist dat ik iets moest doen om mezelf weer open te breken. Dat bleek te zijn: naar de clownschool.
De clownschool is een plek waar je met een groep volwassenen opnieuw leert spelen. Niet spelen om te winnen – zoals wij hebben geleerd – maar spelen om samen te zijn.
<blockquote>Ik zie steeds minder mensen om mij heen risico’s nemen of veerkrachtig zijn. Alles is ingekaderd en geduid</blockquote>
Tikkertje, de bal overgooien en annemaria koekoek bleken onze bijbel. Het duurde wekenlang voordat een groep volwassenen de nieuwe principes van spelen kon omarmen. Want wij hebben vaak geleerd om keihard ons best te doen, om altijd ‘ergens te moeten komen’ en altijd te moeten winnen. Maar wat als je de bal overgooit en niet gericht bent op winnen, maar op aanwezig zijn bij het spel? Wat als je annemaria koekoek speelt en de vreugde van het collectief als startpunt neemt, en samen, in het niet-weten, woordeloos, een strategie bedenkt zodat je allemaal samen, tegelijkertijd, de ‘grandmother’ kunt aanraken? Dit bleek heel lastig te zijn.
Want ik zie steeds minder mensen om mij heen risico’s nemen of veerkrachtig zijn. Alles is ingekaderd en geduid. Alles moet volgens een bepaald, zogenaamd volwassen, plaatje. Kwetsbaarheid, falen en heartbreak worden niet meer gezien als delen van het leven die er simpelweg bij horen. En wat nemen we onszelf serieus! Tjongejonge. En wat zijn we cynisch en angstig. En in die angst vergeten we om ons simpelweg te verbinden met de mensen om ons heen.
Maar als je speelt, open je je altijd voor het risico en voor de verbinding. De instelling is: ik wil samen zijn. Spelen is dat wat onbekend is samen verkennen. Het is minder bang zijn voor ‘ja maar dat hoort niet’ of ‘ja maar ik weet niet hoe’. Klopt. Je weet ook niet hoe en je doet het toch. Spelen is op je bek durven gaan. Spelen is weerbaarheid trainen, om jezelf flexibel en fluïde te maken voor de kwetsbaarheden van het leven. En zo ben ik spelen gaan zien als de nooduitgang uit ons polarisatiedenken, en uit de verharding en vereenzaming waar wij efficiënte welvaartsmensjes zo onder lijden.
Dus ik doe wat mijn clownshart me ingeeft.
Ik leg mijn hand in de uitgestrekte hand van de mevrouw. Ze kijkt naar me. Ze verwachtte de hand van haar man, maar ineens staat een lachende vreemdeling haar aan te kijken, hand in hand. Even is ze verbluft. Ze staart naar mij, dan naar haar man, die aan komt strompelen. Dan breekt haar gezicht open in een lach. Schaterlachend staan we op straat.

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>

Nina de la Parra

Alles moet volgens een ernstig, zogenaamd volwassen, doodsaai plaatje

‘Wat voelen we, Lara?’
‘BOOS.’
‘En waarom voelen we ons zo, Lara?’
‘BOOS.’ 
‘Nee, Lara. Vertel even waarom je net je speeltjes tegen de muur hebt gegooid. Is het omdat je boos bent op papa?’
‘BOOS.’
‘Ja. Maar weet je nog Lara: we leren vertellen waarom we dingen voelen. Ben je boos omdat papa zei dat je niet meer mag spelen en direct in bad moet?’
‘BOOS.’ 
Ik zit in Schotland, in het huis van twee goede vrienden. Omdat ze allebei psychiaters zijn, zijn ze onder de (volgens mij nogal hilarische) veronderstelling dat ze hun driejarige kunnen leren te vertellen wat ze voelt. 
Deel van de opvoedtechniek is ook dat hun dochter gelimiteerde tablet-, telefoon-, beeldscherm- en suikerinname krijgt. Doel: dat je kind enigszins beheerst blijft zodat jij door kunt met je leven. 
Ik vraag mijn vriend of zijn opvoedmethodiek volgens hem werkt. ‘Eerlijk gezegd, Nina’, zegt hij, terwijl kleine Lara inmiddels naakt en gillend door het huis rent (‘BOOS! BOOOOOOS!’) en hij met vermoeide ogen met een handdoek wacht totdat ze terugkomt, ‘werkt het voor geen ene reet.’ 
Flash forward naar Suriname: ik zit achter in de chaosauto van mijn lievelingsnicht. Ze rijdt haar drie kinderen door Paramaribo, in een soort omgekeerde wereld van de opvoedtechnieken van mijn Schotse psychiatervrienden: van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat worden de tablets met Baby Shark aangezet, de girls van vijf en acht praten alleen nog maar in een veramerikaanst Engels, en ze krijgen gemiddeld drie liter cola per dag. 
Hun broertje van drie krijst gillend van vreugde met ze mee. Totdat een van zijn zusjes hem uit zijn stoeltje duwt en hij haar een klap op haar hoofd geeft. ‘STOPPEN!’ roept mijn nicht woedend van achter het stuur. ‘Waarom zijn jullie zo BOOS??!!’ 
Met of zonder tablets, met of zonder sugarrush, met of zonder ChatGPT en social media: probeer maar eens aan een driejarige te leren wat emotieregulering is. 
En bij nader inzien is dat misschien niet eens des peuters: probeer maar eens aan een veertigjarige te leren wat emotieregulering is. 
Emoties reguleren is geloof ik ook helemaal niet wat wij als mens per se zouden moeten leren. Het belangrijkste wat wij zouden moeten leren, is juist onze emoties niet reguleren; om ze er te laten zijn, zodat we in godesnaam weer een beetje in contact komen met wat we voelen. Juist in deze door beeldschermen ingegeven freaking enge systemen en zachtheid onderdrukkende ‘meningen’-maatschappij. 
Het onderdrukken van emoties is de grootste grove schending aan de mensheid die deze ‘ontwikkelde wereld’ ons heeft gegeven. Maar we worden gedwongen onze emoties in de grip te houden, want anders rennen we straks ALLEMAAL net als kleine Lara naakt door de kamer, uit dolle pret OF uit woede, omdat we ‘niet naar bed willen’. En zo kun je geen vergadering leiden of een parlement kiezen. 
Maar wij als volwassenen willen alsnog niet naar bed. Wij staren naar schermpjes tot diep in de nacht. Wij rebelleren op peuterachtige wijze. Wij zeggen een ingewikkeld, woordeloos BOOS!! tegen onze ouders, tegen het systeem, tegen de buurman. Het onderdrukken van BOOS is dat wat ons nekt. Godzijdank KAN je dat gewoonweg niet onderdrukken als je drie bent. 
Dus ren lekker naakt door de kamer en roep met de peuter in jou: ‘BOOS.’

Nina’s kind

BOMMMMMMM.
‘It is a flop, no?  A complete and utter flop.’
Ik sta vastgebonden, met zwarte gaffertape over mijn gezicht, zwarte tanden, een nylonkous over mijn haren, vegen in mijn gezicht, vodden aan, knieën aan elkaar vastgetapet, armen aan mijn lichaam vast, in een zweterig shithole net onder Parijs. Voor mij zit een Fransman met een grote trommel op zijn schoot, waar hij net op heeft geslagen. 
Ben ik gegijzeld door een radicaal-rechtse Franse groepering? Nee. Ik sta hier vrijwillig. Ik ben gegijzeld door mijn eigen keuze om een hele zomer een clownsschool te bezoeken. 
Wacht even: wel een 
 wereldberoemde clownsschool, hè. Waar bijvoorbeeld Sacha Baron Cohen en actrice Emma Thompson in dezelfde ruimte vastgetapet hebben gezeten. En die man met die trommel, dat is de iconische, wereldberoemde clownsleraar die ook bij hen op de trom heeft geslagen. Dat doet hij altijd als je te lang niet grappig bent geweest. 
Twintig medestudenten kijken naar me. Een wonderlijk bij elkaar geraapt groepje soulsearchers van over de hele wereld. Er zit een Australische burlesque performer bij, een acteur uit Los Angeles, een comedian uit de tv-show Saturday Night Live. Maar ook een software engineer uit Londen, een sales advisor uit Indonesië en een theaterdocent uit China. Leeftijden: 25 tot 60. En wat doen wij vervolgens, wekenlang, in deze zweterige ruimte net onder Parijs? Spelletjes. Improvisaties. Oogcontact. Je verbinden. Spelvreugde. En omgaan met de feedback. Waarbij the flop centraal staat. 
De clownsschool is een parallelle wereld met eigen regels: hier staat een groep intelligente volwassenen Annemaria-koekoek en tikkertje te spelen. De clown oordeelt niet, de clown wil niet winnen. We worden uitgenodigd terug te gaan naar een staat van vreugde, die gek genoeg best confronterend is. 
Ik krab me op mijn hoofd: wanneer ben ik vergeten om het spel te spelen, simpelweg om het spel te willen spelen? In plaats van om te willen winnen of ergens te komen? Ik zing, ik dans, ik doe alles wat uit de krochten van mijn fantasie komt gekropen. Het doel is dat je je nooit iets voorneemt. Elke vorm van ‘acteren’ wordt keihard afgestraft. BOMMMM. ‘Drop it! Don’t act!! Be true! Honesty!’ De paradox van het vastbinden is dat het niet beperkt, maar juist helpt om iets in ons te openen. 
Tijdens deze wonderlijke weken merk ik ineens iets geks: ik heb me in tijden niet meer zo vrij gevoeld. Vastgebonden, hinkend, hoppend, zwetend, en constant: floppend. BOMMM. ‘It is a flop.’ BOMMM. ‘A complete and utter flop.’ BOMMMM. Hoe kan dit nou als bevrijding voelen?
Maar na de tweede week van floppen merk ik dat ik me ook weer kan losmaken van dit falen en opnieuw kan beginnen. En dit voelt als complete vrijheid. In een tijd waarin gesprekken bijna niet meer bij elkaar kunnen komen en vrienden elkaar eerst in de haren vliegen en dan niet meer met elkaar praten vanwege meningsverschillen over politiek, gender, persoonlijke onderwerpen. In een tijd waarin ik mezelf zo vastgekleefd voel, vaak, in mijn eigen angst voor kritiek uiten en kritiek ontvangen. Want wat als ik iets fout heb gedaan, niet op mijn woorden heb gelet? In een tijd van trigger warnings en het wegnemen van het ongemakkelijke gesprek, waarin ik nooit meer toestemming krijg om het ook eventjes niet te weten, is het heerlijk dat ik hier uitgenodigd word om iets te doen wat ik in het normale leven nooit te horen krijg. Namelijk, om even, net als iedereen, toe te geven dat ik een idioot ben. Die er niet uitkomt. Wat een opluchting. Wat een bevrijding! 
BOMMMMM. 
‘It is a flop.’

Alles moet volgens een ernstig, zogenaamd volwassen, doodsaai plaatje

Nina’s kind

Nina’s flop