Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Analyse

Het had niet zo hoeven lopen. Dat is de stelling van politicoloog Armèn Hakhverdian, als universitair hoofddocent verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, over de vorming van de eerste radicaal-rechtse coalitie in Nederland. Hakhverdian en vijf andere experts en betrokkenen gingen vrijdag in Pakhuis de Zwijger in gesprek over de verkiezingswinst van de PVV en over de rechtsstatelijkheid en de haalbaarheid van het hoofdlijnenakkoord.
<div class="info-box">
<h5>vrij nederland vernieuwt</h5>
Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a style="font-family: inherit; font-weight: inherit; background-color: #f6f6f6;" href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer!
</div>
<h5>wilders salonfähig gemaakt</h5>
De anti-rechtsstatelijke voorstellen die Wilders’ partij doet en heeft gedaan, zijn volgens de politicoloog niet het grootste probleem. Dat het toch zover heeft kunnen komen dat de PVV gaat regeren, komt volgens Hakhverdian veeleer door partijen als de VVD en NSC. ‘Het zijn de enablers die om de PVV heen zitten,’ stelt hij. ‘Je kan prima om de PVV heen formeren, op een andere manier meerderheden vinden. Maar het grote probleem dat we in Nederland en Europa hebben, is dat centrumrechtse partijen naar rechts opschuiven om extreemrechts de wind uit de zeilen te nemen. Dat ga je ook zien bij de EU-verkiezingen.’
Zo maakte VVD-partijleider Dilan Yeşilgöz stemmen op en samenwerken met Wilders salonfähig door hem ondanks zijn standpunten niet op voorhand uit te sluiten. Daar komt bij dat het vorige kabinet brak op migratie, wat een belangrijk onderwerp in de campagne was. ‘Het feit dat mensen op de PVV stemden, zegt niet alleen iets over hun boosheid, maar ook over het thema van de verkiezingen’, stelt Hakhverdian. ‘Als Wilders een thuiswedstrijd speelt op migratie, dan gaat hij winnen.’
<blockquote>‘Er worden in het hoofdlijnenakkoord uitzonderingen gecreëerd op basis van wat je gelooft en hoe je eruitziet.’</blockquote>
Dat is een stelling die wordt ondersteund door kiezersonderzoeken. Het valt de politicoloog op dat de standpunten van mensen doorgaans niet bijster veel veranderen. De verschillende winnaars bij Nederlandse verkiezingen de laatste jaren zijn volgens Hakhverdian kortom te verklaren door wat we in het stemhokje belangrijk vinden. ‘Dat blijkt ook uit het Nationaal Kiezersonderzoek na de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen, waarin mensen een open vraag kregen over waarom ze op de PVV hebben gestemd: daar kwam migratie uit.’
<h5>rechtsstaat</h5>
Migratie is dan ook een van de pijlers van het <a href="https://www.kabinetsformatie2023.nl/documenten/publicaties/2024/05/16/hoofdlijnenakkoord-tussen-de-fracties-van-pvv-vvd-nsc-en-bbb">hoofdlijnenakkoord</a>, dat de nog te vormen ministersploeg onder leiding van kandidaat-premier Dick Schoof gaat uitwerken tot een regeerakkoord. Dagmar Oudshoorn, directeur van Amnesty International Nederland, maakt zich zorgen over de maatregelen die het nieuwe kabinet wil nemen op dit thema. ‘Er worden rechten geschonden’, zegt Oudshoorn. ‘De rechtsbijstand en het hoger beroep bij asielaanvragen verdwijnen bijvoorbeeld.’ Ook het uitroepen van een asielcrisis behoort tot de plannen. Onderdeel hiervan is het opschorten van asielaanvragen, waarbij het recht op opvang beperkt en versoberd zal worden.
Daarnaast maakt de mensenrechtenorganisatie zich zorgen over de negatieve focus op moslims in het akkoord. ‘Het gaat bijvoorbeeld over buitenlandse beïnvloeding, maar dan noemen ze alleen dingen als gebedsoproepen, weekendscholen en islamitisch terrorisme,’ vervolgt Oudshoorn. Dit terwijl de AIVD, MIVD en NCTV ook waarschuwen voor buitenlandse beïnvloeding vanuit bijvoorbeeld <a href="https://open.overheid.nl/documenten/aeaefe64-9b1d-42fd-9ba1-b7037950f5ea/file">Rusland</a> en <a href="https://www.nctv.nl/documenten/kamerstukken/2022/11/28/kamerbrief-aanpak-statelijke-dreigingen-en-aanbieding-dbsa-2">China</a>.
De inperking van rechten en de focus op moslims maken Oudshoorn eveneens bezorgd over de Grondwet. ‘Artikel 1 gaat niet over alle Nederlanders, maar over allen die zich in Nederland bevinden,’ zegt ze. ‘Er worden in het hoofdlijnenakkoord uitzonderingen gecreëerd op basis van wat je gelooft en hoe je eruitziet. Dat is niet nieuw: de glijdende schaal op het gebied van mensenrechten is al langer gaande, maar wordt nu versterkt.’
Het hoeft op zichzelf geen probleem te zijn als er grondrechten worden ingeperkt, zegt Ingrid Leijten, hoogleraar Nederlands en Constitutioneel Recht aan de Tilburg University. ‘Maar het moet wel evenredig zijn,’ zegt ze. ‘Die evenredigheid is in het hoofdlijnenakkoord voor groepen als moslims en asielzoekers ver te zoeken.’
Ook andere mensen worden het slachtoffer van de veronderstelling dat asielzoekers vooral profiteren van Nederlandse voorzieningen. Kitty Jong, vicevoorzitter van vakbond FNV, stelt dat de rechtsstatelijkheid onder druk staat als het gaat om de Participatiewet, waar de bijstand onder valt. Het kabinet is van zins het budget voor de bijstand te verlagen ‘in relatie tot [het] beperken [van de] asielinstroom.’ Jong: ‘De PVV-veronderstelling dat vooral asielzoekers in de bijstand zitten, klopt niet. De Participatiewet wordt in mijn stellige overtuiging als wapen tegen asielzoekers ingezet. Mensen met een handicap, arbeidsongeschikten en ouderen die te maken hebben met discriminatie op de arbeidsmarkt zijn de slachtoffers.’
<h5>met onzekerheid omgeven</h5>
In hoeverre de plannen in het hoofdlijnenakkoord praktisch haalbaar zijn, is nog grotendeels onduidelijk. Schoof zei bij zijn eerste persconferentie als kandidaat-premier dat de nieuwe ministersploeg samen moet uitzoeken hoe het kabinet zal handelen als de randen van de wet worden bereikt. Dat vindt jurist Leijten gevaarlijk: ‘Rechtsstatelijk handelen is ook níet de grenzen van de wet willen verleggen.’
<blockquote>‘Werknemers die op het minimumloon zitten, blijven werkende armen, en zeventienduizend extra kinderen gaan in armoede komen.’</blockquote>
Het CPB heeft al wel een <a href="https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB_publicatie-analyse-hoofdlijnenakkoord-2025_2028.pdf">doorrekening</a> gedaan voor de financiële kant van het hoofdlijnenakkoord. Wim Suyker, econoom en voormalig rekenmeester bij het CPB, stelt dat er economisch veel kan. ‘Het is een kwestie van wat je wil,’ zegt hij. Toch ziet de econoom risico’s: ‘De afspraak in het hoofdlijnenakkoord is dat het begrotingstekort maximaal 2,8 procent wordt. Met de huidige plannen komen ze in 2028 op 2,7 procent uit. Dan hoeft er maar iets kleins te gebeuren om een begrotingscrisis te krijgen, waardoor er extra maatregelen moeten komen. Dat zal spannend zijn voor de minister van Financiën.’
Een ander risico is ook hier op het gebied van asiel en migratie te vinden, zegt Suyker. Zo zouden alle ‘asielbeperkende maatregelen’ tot een miljard aan bezuinigingen moeten leiden. 300 miljoen daarvan komt door de beperking van de bijstandsuitkeringen, de rest door kostenbesparingen bij het COA, de IND en het Nidos. Dit bedrag is gebaseerd op een verwachte afname van de instroom van asielzoekers met tien procent. Het CPB waarschuwt in de doorrekening dat dit getal ‘met grote onzekerheid is omgeven’.
En eigenlijk is een groot deel van het onderhandelaarsakkoord met onzekerheid omgeven. Er is twijfel over de stabiliteit van een regering die extraparlementair zou moeten zijn, maar volgens politicoloog Hakhverdian meer een conventioneel meerderheidskabinet met wat kleine verschillen is. Kandidaat-premier Schoof noemde zijn plannen voor Nederland niet voor niets ‘de plannen uit het hoofdlijnenakkoord’. ‘Dat is niet extraparlementair,’ zegt Hakhverdian. ‘De premier en ministers moeten een kruisje bij het akkoord zetten, in plaats van dat ze met eigen plannen richting het parlement gaan en op zoek gaan naar een meerderheid.’
<h5>solidariteit</h5>
FNV-vicevoorzitter Jong is ook negatief over het akkoord. Naast de plannen voor asiel en migratie, constateert ze dat de lagere inkomensgroepen weinig aan dit akkoord hebben. ‘Werknemers die op het minimumloon zitten, blijven werkende armen, en zeventienduizend extra kinderen gaan in armoede komen,’ zegt de vakbondsvrouw. ‘Er zit ontzettend veel venijn in dit akkoord. Ik ben vooral boos en strijdvaardig, want dit kan zo niet,’ zegt ze. ‘We moeten gaan mobiliseren.’
Dat is ook de boodschap van Jurjen van den Bergh, directeur van De Goede Zaak. Hij deelt de eerdergenoemde zorgen en benadrukt de gevolgen van het bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking, het demonstratierecht dat klappen krijgt, de aanvallen op journalistieke instanties en de belemmering van de emancipatie van de queergemeenschap. ‘We moeten solidariteit zoeken, dat is het belangrijkste,’ zegt Van den Bergh. Want hoe moeilijk het tij ook te keren lijkt, er is voor hem hoop. In Polen zijn groepen die voor verschillende thema’s staan bijvoorbeeld met elkaar gaan demonstreren. ‘Samen met een beweging van verschillende generaties van voornamelijk vrouwen, demonstreerden deze groepen tegen de autocratische PiS-regering. En het is ze gelukt om het tij te keren.’

Gian Oerlemans

De zorgen over het hoofdlijnenakkoord worden breed gedeeld