De Mexicaanse trans vrouw Alejandra Ortiz wil erkend worden als vluchteling: ‘Ik leefde als vrouw, maar als grijze versie van mezelf’

Als het leven Alejandra Ortiz (39) iets heeft geleerd, dan is het geen aandacht trekken. Zelfs nadat ze in haar moederland Mexico de operaties had ondergaan die haar ook fysiek tot vrouw maakten, en ze een reguliere baan kreeg en een paspoort met haar nieuwe naam, deed ze alles om onzichtbaar te zijn. ‘Ik ging door voor saaie cis vrouw zonder identiteit,’ zegt ze. ‘Ik was een zombie.’

Nu, in Nederland, komt ze tot leven, maar haar strijd is nog niet voorbij: ze vecht voor erkenning als vluchteling. Ortiz hoopt dat haar boek De waarheid zal me bevrijden, dat net uit is, haar daarbij zal helpen.

Droevige competitie

Alejandra Ortiz kwam zeven jaar geleden naar Nederland. Zodra ze aankwam op Schiphol, vroeg ze asiel aan. Nadat ze zich had aangemeld in Ter Apel, kreeg ze een plek toegewezen in het asielzoekerscentrum in Echt. Daar regen de dagen, maanden en uiteindelijk jaren zich aaneen, terwijl de ene na de andere afwijzing van de IND binnenkwam: trans vrouwen uit Mexico hebben geen recht op asiel. De waarheid zal me bevrijden beschrijft het beklemmend in dagboekvorm. Ortiz weeft de dagboeken uit haar leven voordat ze naar Nederland kwam, toen ze in Mexico en in de Verenigde Staten woonde, er doorheen.

De vriendschappen die Ortiz in het asielzoekerscentrum in Echt met lotgenoten sluit, zijn ingewikkeld, zo lezen we in haar boek: er is solidariteit, maar ook een droevig soort competitie tussen wie het wel lukt een status als vluchteling te krijgen en wie niet. De Syriërs zitten sowieso gebakken, want die krijgen per definitie een verblijfsvergunning. De Irakezen maken ook een kans als ze het verhaal over hun identiteit als homo precies zo weten te brengen als de IND het horen wil. Egyptenaren hebben een kans want in hun land zijn wetten tegen ‘sodomie’, maar Ortiz vist achter het net. Haar blijdschap voor anderen wordt steeds plichtmatiger, haar frustratie groeit.

Iets van genegenheid

De toenemende hopeloosheid van het leven in Nederland grijpt nog meer naar de keel in combinatie met de verwikkelingen in Ortiz’ leven voor ze naar Nederland kwam. Als kind uitgespuugd door haar familie en dorpsgemeenschap omdat ze niet mannelijk, niet macho genoeg was, op haar dertiende al genoodzaakt tot sekswerk om de armoede thuis iets te helpen verlichten – en iets van genegenheid te vinden. Op haar achttiende steekt ze illegaal de grens naar de VS over, maar het leven zonder papieren is niet houdbaar.

Ze keert terug naar haar geboorteland. Het tij lijkt ten goede te keren: met spaargeld dat ze in de VS heeft verdiend, kan ze een geslachtsbevestigende operatie betalen, en met hulp van haar vader weet ze een nieuw, vervalst geboortebewijs te bemachtigen met haar nieuwe naam erop, en haar nieuwe geslacht: Alejandra, vrouw. Ze vindt een baan in een callcentrum, waarmee ze genoeg verdient om van te leven.

‘Ik was een grijze versie van mezelf,’ zegt Ortiz nu, tijdens een gesprek op het kantoor van haar uitgever Lebowski in Amsterdam. ‘Ik was depressief, overwoog manieren om een einde aan mijn leven te maken, droomde over een prins op een wit paard en een mooi huis, of juist over een terugkeer naar mijn dorp waar mijn moeder me in haar armen zou sluiten. Ik ging naar een psycholoog, maar die behandelde me als een homoman.’

Gebrek aan steun

De vraag is: is de opeenstapeling van problemen en traumatische ervaringen als trans vrouw in Mexico grond genoeg om als vluchteling erkend te worden in Nederland? Het Nederlandse asielsysteem en de IND zijn onverbiddelijk: nee. Ortiz: ‘Ik pas niet in de hokjes die de IND hanteert. Het is een systeem van hokjes en regels waarbinnen geen bewegingsruimte bestaat.’

In het boek wordt dat duidelijk door hoe LGBT+-asielzoekers gaandeweg leren door welke hoepels ze moeten springen om de IND-ambtenaren van hun recht op asiel te overtuigen. Het zijn hoepels waar Ortiz niet doorheen past. Ze legt uit: ‘Je moet door een innerlijke strijd zijn gegaan tot je coming out-moment, je moet afkeer hebben gehad van je geaardheid en na je coming out moet je tegen bepaalde problemen zijn aangelopen. Maar voor trans personen werkt het niet altijd zo. Ik heb mezelf nooit gehaat omdat ik een trans vrouw ben.’

‘Volgens de IND was mijn leven in Mexico oké. Ik kon er immers als vrouw leven. Maar ik was voortdurend bang om “ontdekt” te worden.’

Sterker nog: ondanks het gebrek aan steun van wie dan ook, lukte het Ortiz om in Mexico in transitie te gaan en een leven als vrouw op te bouwen, inclusief een nieuwe formele identiteit. En juist dat wordt tegen haar gebruikt, zegt ze. ‘Volgens de IND was mijn leven in Mexico oké. Ik kon er immers als vrouw leven. Maar ik was voortdurend bang om “ontdekt” te worden. Ik ben 1,86 meter lang, dat is voor een man in Mexico normaal maar voor een vrouw niet. Alleen daarom al trok ik aandacht.’

Ze schetst hoe ze zich in allerlei bochten wrong om maar geen argwaan te wekken. ‘Op mijn werk werd van iedereen geregeld urine afgenomen om te controleren op drugsgebruik. Elke keer was ik doodsbang dat ze afwijkingen in mijn hormonen zouden vinden en vragen zouden gaan stellen. Dat gebeurde nooit want ze checkten echt alleen op drugsgebruik, maar het was elke keer zenuwslopend.’ Bij ‘ontdekking’ kon haar leven instorten, of erger: na Brazilië is Mexico het land waar de meeste trans mensen worden vermoord, en trans vrouwen staan bovenaan de lijst van slachtoffers.

‘Fraudeur’

In 2018 werd de asielaanvraag van Ortiz definitief afgewezen. Behalve dat haar identiteit en herkomst haar geen recht gaven op asiel, werd tegen haar gebruikt dat ze in Mexico een vervalst identiteitsbewijs had, zonder dat te linken aan de transitie waar ze doorheen was gegaan en de noodzaak papieren te hebben die pasten bij haar vrouwelijke verschijning. Kortom: ze wordt gezien als vrouw en als vrouw loop je in Mexico geen gevaar, én als ‘fraudeur’ waar Nederland niet op zit te wachten.

Ze bleef zonder papieren in Nederland, verhuisde naar Amsterdam en begin dit jaar was de juridische weg vrij om opnieuw een asielverzoek in te dienen. Dat werd meteen afgewezen, maar op 5 december dient de zaak in hoger beroep. Ze heeft er vertrouwen in, ook al zijn de regels van de IND niet veranderd, en zal zij zich niet in de bochten wringen die de IND van LGBT+-mensen verlangt. Ze wil asiel op basis van haar échte verhaal.

Dat wil ze niet alleen voor zichzelf, om recht te doen aan wie ze is, maar ook voor trans mensen na haar. Want de regels kloppen niet, zegt ze. ‘In Mexico kun je als homo trouwen, maar wat heeft dat te maken met mij als trans vrouw? Mijn verhaal is anders. En kijk naar de trans mensen die nu wel asiel krijgen omdat homo zijn in hun land van herkomst verboden is, zoals in Egypte, Jamaica, Oeganda. Wat als daar ooit het homohuwelijk wordt ingevoerd en homo-zijn uit het strafrecht wordt gehaald? Dan komen trans mensen in een vacuüm terecht. Nu worden trans mensen uit die landen beschermd door de LGBT+-paraplu, maar zodra er rechten komen voor een deel van die groep, gaat die paraplu tegen ze werken.’

Het verklaart de titel van haar boek: de waarheid moet haar vrijheid brengen, niet het hokje waar ze zichzelf in zou moeten wurmen om het vege lijf te redden. De dagboeken waaruit het boek is samengesteld, zijn niet achteraf gereconstrueerd, maar een selectie uit de dagboeken die ze al zeker twee decennia bijhoudt. ‘Net zo zeker als ik ooit was dat ik in transitie zou gaan,’ zegt ze, ‘wist ik dat ik ooit een boek zou schrijven over mijn ervaringen.’

‘Ik beschrijf de “asielcrisis” van binnenuit, door de ogen van de mensen die in het systeem zitten.’

Ze sleepte een tas vol dagboeken mee toen ze op het vliegtuig naar Amsterdam stapte. Ze mixte het eerst met fictie, maar in samenspraak met haar vrienden en haar redacteur bij Lebowski, koos ze uiteindelijk voor de vorm die er nu ligt. Waarom? ‘Ik probeer mijn eigen leven te begrijpen, het leven van een 39-jarige trans vrouw die in het ongewisse leeft in een land ver weg. Maar het boek schetst ook de periode die vaak de “asielcrisis” wordt genoemd. Ik beschrijf die van binnenuit, door de ogen van de mensen die in het systeem zitten. In media worden vluchtelingen vaak neergezet als een soort chaotische golf die de beschaving verwoest, als een massa zonder hersens. Maar we zijn mensen met gedachten, met liefde, met stemmen, met kennis en ervaringen.’

Een specifieke reden om positief te zijn over de zitting op 5 december heeft Ortiz niet. ‘Ik lijd aan chronische depressies,’ zegt ze, ‘en ik doe mijn best niet negatief te denken.’

Het manuscript van De waarheid zal me bevrijden zit in haar dossier en ze hoopt dat dat ogen van de rechter zal openen. En zo niet, dan is ze bereid tot de hoogste Europese rechter te gaan met haar zaak. Voor zichzelf, maar uitdrukkelijk ook voor anderen. ‘Toen ik mijn eerste afwijzingen kreeg, kwam er een andere trans vrouw uit Latijns-Amerika en zij werd afgewezen mede op grond van mijn afwijzing. Ik wil niet het negatieve precedent zijn waarmee anderen ook worden afgewezen, ik wil een positief precedent scheppen.’

Ónder de zombie

Het is precies dat precedent, denkt ze, waar Nederlandse autoriteiten bang voor zijn en waarom ze niet fundamenteel naar de rechten van trans personen kijken. Maar ooit, denkt Ortiz, gaat Nederland met schaamte terugkijken op het asielbeleid voor trans mensen. Over tien, vijftien jaar misschien. Dan ziet iedereen dat trans mensen specifieke problemen hebben die recht op asiel moeten geven. Ortiz wil degene zijn die de verandering in gang heeft gezet.

Wie gaat er eigenlijk schuil ónder de ‘zombie’, de ‘identiteitsloze saaie cis vrouw’ die ze in Mexico is geworden? ‘Ik wil mijn plaats innemen in de maatschappij en in de wereld. De wereld zien. Geschiedenis studeren, als het me lukt een plek te krijgen aan een universiteit. Trots zijn op mijn identiteit als trans vrouw.’

Ze probeert te glimlachen, maar het lukt niet goed. Een plaatjesbeugel wordt zichtbaar, zowel boven als onder. Ze is een paar weken geleden geopereerd aan haar kaak, niet alleen om die vrouwelijker te maken, maar ook om een al lang bestaand kaakprobleem te verhelpen. Ze gebaart hoe haar kaak was, en hoe die worden moet, en dán: ‘Dan heb ik, hoop ik, een hele mooie lach.’