Reportage / Bezinning in een harde wereld
Tevergeefs tracht een man van middelbare leeftijd met een lucifer een rode kaars te ontsteken voor de ingang van de Thomaskerk, een kleine tweehonderd meter van het Zuidplein, het epicentrum van de Amsterdamse Zuidas. De gure wind die op dit donkere avonduur rond de kantoortorens giert, geeft het vlammetje geen kans. Binnen drentelt de vijfentwintigjarige dominee i.o. Ruben van Zwieten een beetje gespannen door de kerk. Hij zal straks het kerstverhaal voorlezen aan lieden voor wie de kerk geen natuurlijke habitat is. &#8216;Nee, ik heb geen idee hoeveel mensen er komen. We hebben een promoteam van frisse meisjes op de Zuidas losgelaten die folders hebben uitgedeeld. Maar met advocaten en bankiers weet je het natuurlijk nooit.&#8217; Extra lokkertje is de gratis borrel die de Stichting Zingeving op de Zuidas de bezoekers na afloop aanbiedt in café De Blauwe Engel tegenover het World Trade Center. Achter die stichting schuilt de Protestantse Kerk Nederland van Amsterdam-Zuid die in de Thomaskerk samenkomt.
&#8216;De dominee van de Thomaskerk, Ad van Nieuwpoort, vond drie jaar geleden dat de Zuidas ook tot zijn werkgebied behoorde,&#8217; zegt Van Zwieten. Van Nieuwpoort dacht iets te kunnen betekenen voor het geestelijk welbevinden van de werkende mens in het financiële en juridische hart van Nederland. Aanvankelijk noemde hij zijn stichting Kerkelijke Presentie op de Zuidas. Maar deze naam bleek een te agressief-christelijk gevoel op te wekken bij de vele heidenen op de Zuidas en werd daarom veranderd in het neutraler klinkende Stichting Zingeving op de Zuidas. Van Zwieten: &#8216;Het is ook helemaal niet de bedoeling van de stichting om zieltjes te winnen voor de kerk. Wij willen de mensen die hier werkzaam zijn geestelijke bijstand verlenen.&#8217;
Al zou hij het niet vervelend vinden wanneer men ook daadwerkelijk eens wat vaker de kerk zou bezoeken. &#8216;Op 11 september 2001 zat het hier helemaal vol. Mensen zochten elkaar op. We hebben een sacrale stilteruimte waar je even tot bezinning kunt komen. Je hoeft van mij dan echt niet naar Jezus te bidden.&#8217;
De kerk is in dit cynische tijdsgewricht een unieke &#8216;maatschappijkritische&#8217; instelling, meent hij. &#8216;En dan bedoel ik niet die evangelische gemeentes waar ze zeggen dat Jezus een vriendje van je is. Bij ons gaat het om het verhaal. Dat verhaal geeft tegenwicht aan de harde samenleving waarin wij leven en werken. Vooral hier op de Zuidas luidt het adagium: &#8220;ik ren dus ik ben&#8221;. De kerk biedt mensen de mogelijkheid tot reflectie, tot stilstaan bij het kleine.&#8217;
En Van Zwieten is door de stichting aangesteld om dat verhaal te gaan verkondigen op de Zuidas. &#8216;Ik ben jong, ken veel mensen die werkzaam zijn in de zakenwereld en heb zelf ook een recruitmentbureau.&#8217; De dominee ronselt met zijn Van Zwieten &#038; Company jonge high flyers voor het bedrijfsleven. &#8216;Ik heb het bedrijf opgericht in het jaar nadat ik president was van het bestuur van Minerva in Leiden.&#8217; Van Zwieten moet dus ook in zijn rol van dominee in staat worden geacht door het pantser te breken van de cynische corpsbal, waarvan er op de Zuidas velen rondlopen.
Biertje van de kerk
Uiteindelijk is de kerk aardig gevuld maar &#8211; naar later blijkt &#8211; voor een aanzienlijk deel met het eigen netwerk van Van Zwieten. Veel mensen lijken dan ook voornamelijk te zijn gekomen uit nieuwsgierigheid naar hun Ruben. Een oud-huisgenoot &#8211; midden twintig, spuuglok, conservatief blauw pak &#8211; kent Van Zwieten inmiddels ook professioneel. &#8216;Ik werk bij een bank waarvoor Rubens bedrijf een opdracht heeft gedaan.&#8217; Zijn buurman &#8211; hip blauw sportvestje, rood krullend haar &#8211; kent de dominee alleen als Leidse student. &#8216;Ik probeer die combinatie te doorgronden: je hebt Ruben de student, Ruben met zijn eigen bedrijf én Ruben als dominee. Dominees zijn meestal niet van die snelle jongens.&#8217;
Een heldere, jonge sopraan zet het kerstlied &#8216;Once in Royal David&#8217;s city&#8217; in, begeleid door harp en dwarsfluit. Een jongen &#8211; type bankier/advocaat &#8211; verstuurt nog snel even een e-mail op zijn Blackberry.
Dan schrijdt dominee Van Zwieten de kerk binnen, een lange gestalte met nog wat biervet op de wangen. Hij stapt op het podium en gaat zitten op een Chesterfield, geleend van advocatenkantoor Van Doorne. Met gedragen stem vertelt hij een hedendaagse versie van het klassieke kerstverhaal uit het Lucasevangelie. &#8216;Stelt u zich eens voor dat door een computerstoring alle gegevens van de Nederlandse bevolking verloren zijn geraakt en dat Balkenende iedereen oproept om naar zijn of haar geboortestad af te reizen om zich te registreren. Voor sommigen is dat lastig. Die moeten helemaal naar Borneo omdat pa daar ooit zat voor de Shell. Anderen trekken naar Paterswolde, Nederweert, Dussen. De NS zet bussen in.&#8217; De boodschap van Van Zwieten: &#8216;Het gaat niet om het grote verhaal van Keizer Augustus maar om het kleine verhaal: de geboorte van een kind.&#8217;
De inner circle van Van Zwieten gaat na afloop mee naar De Blauwe Engel om op kosten van de kerk een biertje en een bittergarnituurtje te nuttigen. Tevreden laat Van Zwieten de complimentjes op zich neerdalen terwijl hem een biertje wordt aangereikt. &#8216;Merkte je dat? Op het einde werd ik gedragen, ik kwam los van de tekst, het kwam uit de grond van mijn hart.&#8217; Trots is hij ook op de opkomst: &#8216;Een paar vaste kerkgangers van de Thomaskerk vertelden mij dat het zelden zo druk is geweest bij een reguliere dienst.&#8217; Dat kan wel zijn, maar een groot deel van de bezoekers waren vriendjes, vriendinnetjes en zakenrelaties van Van Zwieten. &#8216;Dat was de helft. En de andere helft bestond uit mensen die zij weer hadden meegenomen. Een meerderheid van de bezoekers was ook echt op de Zuidas werkzaam. Zij vertellen weer door dat ze hier een bijzondere avond hebben meegemaakt. Uiteindelijk is kwaliteit je beste marketing.&#8217; Hij klampt een vriend uit Leiden aan: &#8216;Heb je gemerkt dat ik jouw geboorteplaats heb gebruikt? Een beetje een insider grap.&#8217;
Geestelijke bijstand
De volgende dag oogt Van Zwieten zwakjes. Hij zit gebogen over een cappuccino in een café tegenover het hoofdkantoor van ABN Amro op de Zuidas. Hij heeft een kater: &#8216;We zijn tot twee uur &#8217;s nachts doorgegaan.&#8217;
Toch is hij behoorlijk spraakzaam. Over Tex Gunning, bijvoorbeeld, het door hem bewonderde nieuwe lid van de Raad van Bestuur van Akzo &#8211; ook aan de Zuidas gevestigd &#8211; en tevens de man die hem heeft geselecteerd voor de lijst van 111 &#8216;leiders van de toekomst&#8217; volgens Visie Nederland, een ideële organisatie die streeft naar een duurzame toekomst voor Nederland: &#8216;Ik heb laatst met hem gegeten. Gunning is ook heel erg bezig met zingeving. Hij predikt onder zijn managers het &#8220;dienend&#8221; leiderschap. Hij probeert actief zingevingsvraagstukken aan de orde te stellen bij de organisaties waar hij werkzaam is, hiervoor bij Vedior en Unilever, en nu dus bij Akzo.&#8217; Naast Tex Gunning opereert ook ABN Amro-bankier Douglas Grobbe op de zingevingsmarkt van de Zuidas. Van Zwieten: &#8216;Het zou mooi zijn wanneer ik die schakels bij elkaar zou kunnen brengen.&#8217;
Daarnaast is het de bedoeling dat Van Zwieten ook daadwerkelijk de boer op gaat als geestelijk raadsman: &#8216;Dat is eigenlijk niet het goede woord. Ik geef geen raad, maar bied een luisterend oor. Ik bied mensen de mogelijkheid om hun verhaal te doen. Want uiteindelijk gaat het om hún levensverhaal.&#8217; In dit prille stadium verleent hij geestelijke bijstand aan slechts één werknemer op de Zuidas. Een advocate.
Zal een eind-dertiger met hypotheek, partner en kinderen, die huis en haard nauwelijks ziet, die zich gestaag naar een burn-out werkt, de ziel en zaligheid wel op tafel willen leggen bij een jongen van vijfentwintig die, bij wijze van spreken, net uit de sociëteit is komen rollen?
&#8216;Ik kan me voorstellen dat mijn leeftijd in eerste instantie tegen mij werkt,&#8217; zegt Van Zwieten. &#8216;Maar ik ben mijn leeftijd ver voorbij. Bovendien heb ik voor mijn opleiding tot predikant onder andere pastorale gesprekstechnieken geleerd. Ik ben dus gekwalificeerd. En als ze eenmaal merken dat ze met een normale, slimme kerel praten, dan speelt dat leeftijdsverschil geen enkele rol meer.&#8217; Hij verstaat naar eigen zeggen de kunst zich te kunnen verplaatsen in de mensen die hij voor zich heeft. &#8216;Ik heb als dominee een bepaalde sociale soepelheid, ben zeer goed in staat mij aan te passen.&#8217;
Van Zwieten maakt zich op voor de borrel van het World Trade Center op de Miljonairsfair. &#8216;Ik ben uitgenodigd door de Amsterdam Business Club waar ik lid van ben.&#8217; Denkt hij op dit jaarlijkse consumptieve ejaculatiepunt der superrijken nog iets aan zingeving te kunnen doen? &#8216;Vooral op dit soort gelegenheden zijn mensen altijd erg verbaasd wanneer ze horen dat ik ook dominee ben. Misschien zet dat feit alleen al ze aan het denken.&#8217;
Verantwoordelijk voor de crisis
Is dominee Van Zwieten de man in het veld voor de Stichting Zingeving op de Zuidas, Albert van Marwijk Kooy zet als voorzitter van de stichting de grote lijnen uit. De bescheiden advocaat &#8211; smetteloos grijs pak, strakke advocatenkop met een stevige bos keurig geknipt steil haar &#8211; schenkt koffie in een vergaderzaal van het tamelijk nieuwe gebouw van advocatenkantoor Van Doorne. Het kantoor ligt pal naast &#8216;De Schoen&#8217;, het hoofdkantoor van ING aan de A10, één metrohalte verwijderd van het Zuidplein en dus de Thomaskerk.
&#8216;Om van zingeving op de Zuidas een succes te maken, moet je allereerst de grote bedrijven meekrijgen,&#8217; zegt Van Marwijk Kooy. &#8216;Wij hebben nu driemaal een lunchbijeenkomst georganiseerd waarbij we tachtig uitnodigingen hebben verstuurd aan de beslissers bij bedrijven. De helft stuurde een afgevaardigde. Dat kan iemand van de Raad van Bestuur zijn maar ook het hoofd Human Resources. Op een van de bijeenkomsten heeft Elco Brinkman gesproken in zijn hoedanigheid van directeur van de Amsterdam Zuidas Onderneming. Vervolgens zou Nout Wellink van de Nederlandsche Bank vorig jaar oktober komen praten over integriteit, maar dat ging niet door omdat Fortis dreigde om te vallen. &#8216;En dan heeft Tex Gunning van Akzo nog een verhaal gehouden over dienend leiderschap,&#8217; zegt Van Marwijk Kooy.
Aanvankelijk bestond er een zekere huiver onder de bedrijven op de Zuidas voor de stichting. Van Marwijk Kooy: &#8216;Sommige bedrijven vroegen zich af wat zij nou binnen hun bedrijf aan zingeving moesten doen en ook waren ze misschien een beetje bang voor het &#8220;christelijke&#8221; aspect van de stichting. We hebben ze duidelijk gemaakt dat de Thomaskerk alleen maar wil faciliteren en niet bekeren. Ik kan me zo voorstellen dat ook andere gezindten een rol gaan spelen, mocht daar behoefte aan zijn.&#8217;
Hoe zit het met die behoefte aan zingeving?
&#8216;Als ik kijk naar de advocatuur, dan denk ik dat zingeving zeker belangrijk is. Sinds de jaren negentig is de advocatuur in Nederland sterk geprofessionaliseerd, mondialer geworden. Dat heeft het werk, vooral voor de medewerkers en de stagiairs (de tweede en derde laag in de hiërarchie van de feodale advocatuur &#8211; BdB) niet altijd interessanter gemaakt. Velen van hen zien nooit een rechtszaal van binnen, zitten eigenlijk het recht te bedrijven op de vierkante centimeter van een zakelijke overeenkomst. Dat kan geestdodend zijn. Daar bovenop kwam de individualisering van de samenleving wat weer tot extra onzekerheid heeft geleid. Het is daarom belangrijk dat advocaten &#8211; ook onder werktijd &#8211; gelegenheid hebben om even een moment tot zichzelf te komen, om te overdenken hoe ze in het leven staan. Dat kan bijvoorbeeld in de Thomaskerk waar een speciale stilteruimte is voor dit doel. Maar we vinden het eigenlijk nog belangrijker dat bedrijven en instellingen op de Zuidas zich openstellen voor zingeving.&#8217;
De kredietcrisis heeft volgens Van Marwijk Kooy het &#8216;zingevingsvraagstuk&#8217; een diepere lading gegeven. Ook voor de advocatuur, die vooralsnog in het zwartepietenspel over de schuldvraag de dans ontsprongen is. &#8216;Al die gevaarlijke hypotheekpakketjes die door de banken zijn ver- en doorverkocht en die aanleiding zijn geweest voor de kredietcrisis, zijn juridisch in elkaar gezet door advocaten die daar veel geld mee hebben verdiend. Ja, zij dragen ook verantwoordelijkheid voor de huidige crisis.&#8217;
Zingeving gaat voor Van Marwijk Kooy dan ook verder dan een periodieke geestelijke oppepper voor de mens op de Zuidas. &#8216;De menselijke maat is binnen de bancaire wereld en binnen de advocatuur een beetje uit zicht geraakt. We zouden wel eens wat meer mogen nadenken over onze maatschappelijke rol. Het bedrijfsleven is een beetje doorgeslagen in een cultuur die money driven is. Wat dat betreft biedt de kredietcrisis een mogelijkheid tot reflectie.&#8217;
Niet allemaal graaiers
Op het plein voor het &#8216;oude&#8217; hoofdkantoor van ABN Amro rookt een dertiger een sigaretje. Hij werkt voor een consultancykantoor. Heeft hij behoefte aan zingeving?
&#8216;Wat is zingeving? Even tot jezelf komen? Dat doe ik wel in het café.&#8217; En dan, schoorvoetend: &#8216;Er is wel het een en ander om over na te denken. Een paar jaar geleden was de zakenwereld hip. Mooie auto, mooi pak. Nu heerst bij sommigen het gevoel dat we losers zijn. Nee, ik hoef daarvoor niet speciaal een kerk te bezoeken. Maar, kom, als mensen daar behoefte aan hebben. Prima.&#8217;
De centrale hal van het hoofdkantoor van ABN Amro biedt een surrealistische aanblik. Links bevindt zich de balie van ABN Amro, rechts die van The Royal Bank of Scotland, die een deel van ABN Amro heeft ingelijfd. Alleen het logo van beide balies verschilt en de pakjes van de receptionisten. &#8216;Het is bizar,&#8217; zegt Douglas Grobbe, managing director special projects bij ABN Amro, een grote man in een pretentieloos blauw pak met een net niet slordige bankiersmat boven een ironisch hoofd, &#8216;maar we hebben hier de afgelopen jaren dan ook het een en ander meegemaakt.&#8217;
Het begon allemaal zo mooi. &#8216;De komst van ABN Amro in 1999 naar de Zuidas heeft als een magneet gewerkt op andere bedrijven. Er is hier in zeer korte tijd een nieuw stadshart ontstaan.&#8217; Om dat hart ook te laten kloppen, bedacht Grobbe namens ABN Amro samen met de Vrije Universiteit &#8211; ook gelegen aan de Zuidas &#8211; de &#8216;Amsterdam Bright City (ABC)&#8217;-formule. &#8216;Een samenwerkingsverband tussen universiteit en de bedrijven die zich hier aan de Zuidas hebben gevestigd. Er moet kennis worden uitgewisseld, een soort kruisbestuiving van initiatieven ontstaan, multicultureel, toekomstgericht.&#8217; En er moet ruimte zijn voor &#8216;zingeving&#8217;.
De grote vraag: zitten de jonge werkpaarden op de Zuidas, die wekelijks zeventig uur opgesloten zitten op een kamertje om een fusie of overname financieel en juridisch dicht te breien, wel te wachten op zingeving?
&#8216;De ouderen, de managers en partners moeten laten zien dat er binnen hun organisatie ruimte is voor zingeving. Er moet een zekere gerijptheid zijn voordat je de zingevingsvraag aan de orde kunt stellen: &#8220;Wat zijn jullie aan het dóen? En voor wie doen jullie het eigenlijk?&#8221;. Dat soort vragen.&#8217; Want: &#8216;Mensen werken hier keihard. En soms is het echt niet allemaal even spannend wat ze aan het doen zijn. Om dat dragelijk te houden, moet er af en toe een pas op de plaats worden gemaakt, moet je een moment voor jezelf kunnen hebben. Tijd voor reflectie.&#8217;
ABC heeft inmiddels een verdieping afgehuurd van achthonderd vierkante meter in het Violygebouw achter het kantoor van ABN Amro aan de Zuidas. Grobbe: &#8216;Het is een kennis- en ontmoetingscentrum met studiezalen en een café. We willen er de academische wereld betrekken bij het bedrijfsleven. En er moet ruimte zijn voor reflectie. Voor zingeving. We willen dat verschillende mensen met elkaar in gesprek raken, zich actief gaan bezighouden met de toekomst van Nederland. We willen daarom ook actief jongeren betrekken bij ABC. Deze ontmoetingen bieden de mogelijkheid tot reflectie voor de mensen die hier werken.&#8217;
Zingeving als instrument om de werkbijen van de Zuidas weer geestelijk op te lappen opdat ze nóg harder kunnen werken?
&#8216;Nee, zo zit het niet. Zingeving is meer. Bij ABN Amro zijn veel mensen actief bij projecten die je ook onder de noemer van zingeving kunt plaatsen. Jaarlijks worden iets van honderd leerlingen van het Calvijn met Junior College in Amsterdam-West door mensen van ABN Amro op sleeptouw genomen. Die jongens en meisjes komen bijna nooit buiten hun eigen buurt. Wij nemen ze mee naar het Telegraafgebouw of naar een museum. We verruimen letterlijk hun wereldbeeld. En intussen komen ook de mensen van onze bank uit hun reservaat. Dat is maar een van de projecten die wij doen. Het bedrijfsleven moet actief investeren in de toekomst. De talenten zoeken, ook in de Vogelaarwijken. Daarbij moeten wij een tegenwicht bieden aan politici als Wilders en Verdonk die de samenleving uit elkaar trekken. Door die verwijdering tussen mensen ontstaat vanzelf ook weer de drang om elkaar te ontmoeten. Dat willen wij met ABC faciliteren.&#8217;
Grobbe wil er maar mee aangeven dat bankiers niet allemaal graaiers zijn: &#8216;Ik heb hikkend gekeken naar de bonussen die verschillende bestuurders hebben opgestreken bij de overname van ABN Amro. Binnen de bank hebben veel mensen daar moeite mee. Het is een cultuur die uit Amerika is komen overwaaien waarbij je succes wordt afgemeten aan hoeveel je verdient. Ik hoop dat de kredietcrisis een einde heeft gemaakt aan die cultuur.&#8217;

Binnert de Beaufort

Zin aan de zuidas

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots