<div class="lead">
De loopgraven waarin we ons verschansen worden dieper en dieper, we lijken in een tijd te leven waarin het heilige geloof in het eigen gelijk de weg naar zelfcorrectie steeds verder afsluit. Ga maar eens bij jezelf na. 

</div>
Amerikanen zijn dom. Dat weet u, dat weet ik en voor degene die nog twijfelt: de feiten wijzen onmiskenbaar in die richting. Denk aan de almacht van de Kardashians, die met een middeleeuws vrouwbeeld van zondige verleidsters de American Dream realiseren. Waar anders leidt een geweldepidemie van bijna één massa-schietpartij per dag tot de roep om méér wapenbezit, en een obesitasplaag tot almaar grotere verpakkingen? Met de verkiezing van Donald Trump is het bovendien ook constitutioneel vastgelegd: Amerikanen zijn dom. De hit op internet van een gefotografeerd cafébord met daarop ‘Amerikanen moeten door een volwassene worden begeleid’ is de beleefde grap rond onze diepgevoelde waarheid.
De gevolgen van dit grootschalige gebrek aan denkvermogen werden voor velen pijnlijk tastbaar nadat ze Making A Murderer hadden gezien: een tien uur durende documentaire over een achterstandsgezin dat wordt verzwolgen door het Amerikaanse rechtssysteem.
Hoofdpersoon Steven Avery is een niet al te snuggere jongeman die in een schuur op het desolate terrein rond de autosloperij van zijn ouders woont. In 1985 wordt hij veroordeeld voor een brute aanranding, hoewel er geen spat bewijs voor zijn betrokkenheid is. Er zijn maar liefst zestien alibi-getuigen, maar de enkele identificatie door het slachtoffer – hoofdoorzaak bij alle geslaagde herzieningen van veroordelingen in Amerika – bevestigt het beeld dat de betrokken handhavers van meet af aan in hun hoofd hebben: deze randfiguur moet het hebben gedaan.
Achttien jaar lang rot Avery weg in de krochten van de gevangenis, waar een lange keten van justitiële dwaling hem heeft achtergelaten. Zelfs een tussentijdse bekentenis van een ander wordt genegeerd; de tunnelvisie van de sheriff, agenten, rechercheurs en officier van justitie duldt geen flard daglicht.
Pas als modern DNA-onderzoek in 2003 Avery’s onschuld aantoont, wordt hij vrijgesproken. Hij legt onmiddellijk een miljoenenclaim neer bij de provincie. De dwalers voelen bijltjesdag naderen en als er in de buurt een vrouw wordt vermoord begint de hele riedel van voren af aan: Steven Avery is schuldig, we moeten alleen nog het bewijs vinden om deze conclusie te onderbouwen.
Hoe het afloopt moet u vooral zelf zien; feit is dat op het moment van schrijven zowel Avery als zijn geretardeerde neefje Brendan Dassey – zestien jaar oud op het moment van veroordeling – achter tralies leven.
<h4>Passend bewijs zoeken</h4>
Er is een term voor deze enge manier van redeneren: passend bewijs zoeken. We doen het onbewust allemaal, dagelijks. Je hebt ergens een opvatting over – honden zijn stom, katten zijn leuk – en vanaf dat moment zie je jezelf continu in dat wereldbeeld bevestigd. Een nichtje wordt gebeten door een herder en je stomste collega doet mee aan poedelshows; het knappe buurmeisje daarentegen schaft twee Birmanen aan en kijk: Charles Bukowski was ook al gek op katten. Knappe rakker die jou nog op andere gedachten brengt.
Helaas blijft het niet bij onschuldige voorbeelden. Het trechterdenken dat Avery zijn kans op een eerlijk proces ontnam, doet momenteel hetzelfde met alle belangrijke kwesties in onze samenleving. We nemen op enig moment ergens een standpunt over in – bewust of onbewust, op basis van de omgeving of politieke kleur, de dan geldende feiten of een overtuigend gesprek – en vanaf daar is er de natuurlijke neiging alleen nog informatie te zien die dat standpunt ondersteunt.
De loopgraven waarin we ons verschansen worden dieper en dieper, en de mensen die het niet met ons eens zijn verworden in ons hoofd van dom, tot krankzinnig, tot de regelrechte vijand.
Zo is een terroristische aanslag voor de één bewijs van een op handen zijnde oorlog met de islam, voor de ander een logisch gevolg van onze buitenlandpolitiek. Onderzoek dat uitwijst dat voeding geen kanker kan voorkomen is voor de een reden nog een Febo-raam open te trekken, voor de ander de bevestiging van het complot tussen wetenschap en voedingsindustrie. Mensen die met wantrouwen naar migratie kijken, zien zich daarin bij ieder gewelddadig incident bevestigd, terwijl anderen bij de minste vorm van kritiek meteen nazi-parallellen trekken. Hetzelfde geldt voor zaken als emancipatie, racisme, klimaatverandering, bankiersbonussen, het basisinkomen, links of rechts zijn: de conclusie staat bij voorbaat vast, enkel passend bewijs gaat in de trechter die ernaar toe leidt.
<h3>Moedeloos</h3>
Deze manier van denken heeft het publieke debat muurvast gezet en bovendien maakt het mensen moedeloos. Het is de twitteraar die in 2017 nog steeds hetzelfde tweet als in 2014; het is de columnist die al jaren voorspelbaar de kolommen vult om zijn sleetse mening te bekrachtigen. Het is de politicus die als een perpetuum mobile dezelfde onzin blijft uitkramen, de journalist met eeuwig dezelfde invalshoek, de oom die ieder kerstdiner roept dat dit land naar de knoppen gaat door links rapaille, al vertel je hem dat de meerderheid van de kabinetten de afgelopen dertig jaar centrumrechts was.
Het openstaan voor nieuwe feiten, de zoektocht naar alternatieve scenario’s, het durven terugkomen op eerdere conclusies: het is niet alleen de basis voor goede wetenschap en eerlijke rechtspraak, maar voor iedere vorm van vooruitgang. En in tegenstelling tot wat velen aannemen is logisch denken niet aangeboren; het vergt kennis. Mijn helden van het heldere denken – Sutorius, Philipse, Koppe –, strijden hier al jaren voor, maar we lijken in een tijd te leven waarin het heilige geloof in het eigen gelijk de weg naar zelfcorrectie steeds verder afsluit, waarbij hoogopgeleiden door hun pretentie vaak nog de grootste blinde vlek hebben.
Dus voor iedereen die met buikpijn naar Making a Murderer zat te kijken: ga eens na hoeveel Steven Avery’s er in je eigen hoofd zitten opgesloten. Een mening gebaseerd op achterhaalde onzin, dwalend door de echo’s van je eigen waarheid in een almaar kleiner denkraam. Tot welk sneu niveau dat leidt, lees je terug aan het begin van deze column.

Roxane van Iperen

De zekere mens is een dwaler

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips