Stefan Hertmans, de schrijver van bekroonde romans als Oorlog en terpentijn en Naar Merelbeke, is ook een productief essayist. Dan blijft er niet veel tijd over voor een dagboek, zou je denken. Maar nee, gezien het nu verschenen eerste deel over de opwindende jaren 1990-2000.
Er is natuurlijk geen dagboekschrijver die het in zijn dagboek niet heeft over de heikele onderneming van het schrijven van een dagboek. Hoe openhartig denkt hij/zij te gaan zijn? Het beste is om het daar helemaal niet over te hebben, maar dat schijnt niet te lukken. De Vlaamse schrijver Stefan Hertmans is in zijn Journalen 1990-2000 onder de titel Smeltwater en middagzon op een volwassen manier openhartig. Dat betekent dat hij wel schrijft dat hij met zijn vrouw heeft gevreeën, maar dat hij er geen bijzonderheden over loslaat.
Voor Hertmans is het probleem niet hoe openhartig hij zal zijn, maar het dagboek zelf. Het is verspilling van energie. Hij denkt dat hij zijn kruit ermee verschiet. Dat hij het gebruikt ter compensatie voor het niet kunnen schrijven van een roman, als ‘reddingsboei’. Maar hij kan het niet laten. De werkelijke reden is dat Hertmans een omnivoor is en alle genres in zich heeft, niet alleen de roman, ook het essay, het verhaal, de recensie, het gedicht, dus ook het dagboek. Hertmans wil het onderste uit de kan, hij is een schrijver die zich afvraagt en eerder afvroeg hoe hij ervoor kan zorgen ‘dat hij geen enkele gedachte miste, dat hij uit dat tot de rand toe gevulde bewustzijn niets morste, niets verspilde’.
Het beoefenen van al die genres hoort bij Hertmans temperament. Het dagboek is niet alleen het gevolg van zijn teveel, het is ook de plaats waar hij met zichzelf kan delibereren en piekeren over zijn motieven, zijn eisen, zijn ambitie, zijn geldingsdrang. Hij wil zichzelf niet teleurstellen, in zijn eigen ogen bestaansrecht hebben. Hij zoekt daarbij naar zijn ‘persoonlijke vorm van radicaliteit’, naar de stijl die zonder compromis bij zijn persoonlijkheid hoort. Dat houdt in de praktijk in dat Hertmans de zwaarte voorziet van lichtheid, zodat hij zijn roman Naar Merelbeke begint met God die in de gedaante van een geel driehoekig insect van enkele millimeters op zijn overhemd landt terwijl hij op de langste dag van het jaar in het gras lag te soezen. Hij geeft God alle ruimte op zijn overhemd, en valt zelf in slaap.
<blockquote>Bij Hertmans moet de ‘eenzaat’ samengaan met ‘het bord linzensoep van de sociale betovering’</blockquote>
Bij dat delibereren en piekeren ging het Hertmans (die dit dertig jaar geleden schreef) om tot een houding te komen die intellectueel en emotioneel bij hem paste, terwijl gevoel en verstand allebei de neiging hebben hun eigen gang te gaan. Het ging Hertmans erom dat hij een modus vond waarbij de ‘eenzaat’ en de piekeraar in hem samengaan met ‘het bord linzensoep van de sociale betovering’. Dat wil zeggen: dat hij de wereld en de anderen toelaat, geen eenzame, zuivere geest wil zijn.
<h5>Zuiverheid</h5>
Een dagboek is een grillig maar trouw wezen dat voor de schrijver moet opdraven wanneer het hem uitkomt. Het dagboek wil het op onverwachte momenten hebben over het handwerk van het schrijven. Dat moet bijvoorbeeld voor Hertmans beantwoorden aan een bepaalde mentale stijl. Hertmans pretendeerde in het begin van de jaren negentig dat het voor hem niet erg hoefde met de literatuur als dat betekende dat het met ‘gezwoeg’ gepaard ging. Het moest er soepel uitkomen, anders hoefde het niet: ‘Als ik een boek niet “vanzelf” kan schrijven, dan schrijf ik het liever niet.’ Als lezer van Nietzsche wilde Hertmans dat het schrijven van een boek een vrolijke wetenschap was. Maar daarvoor zat toch veel dat hij opgekropt had in de weg, ‘jarenlang, tijdens alle onnoembare stress, angst, zwarte uren’.
In de loop van de tien jaar die dit deel van het dagboek beslaan, komt Hertmans in de Bekentenissen van Rousseau te lezen. Het gaat dan over authenticiteit en integriteit die Rousseau, nadat Augustinus hem was voorgegaan, nastreefde. Hertmans spiegelt zich niet alleen in Rousseau, ook in de experimentele schrijver Daniel Robberechts die ten lange leste zelfmoord pleegde nadat hij zijn hele leven in authentieke ‘tegenspraak’ had geleefd, in de literatuur en in het leven. Dat zag Hertmans zichzelf niet doen.
Hij moest ook denken aan een andere dichter en schrijver, Claude van de Berge, die zonder ironie probeerde de hymnische traditie van Hölderlin en het ‘verhevene’ voort te zetten. Dat mislukte. Hij verloor zich ‘in de zoektocht naar zuiverheid’. De reden is veelzeggend en werpt licht op de authenticiteit bij Hertmans: ‘Blijkbaar vraagt ook het verhevene een relativerend besef om te kunnen werken, en is eender welke literaire stijl die zonder onderliggende ironie wordt geschapen, uiteindelijk niet vol te houden’.
<h5>Twijfelende, piekerende ik</h5>
In het begin van de jaren negentig, wanneer hij veertig is en zich ook een nieuwe liefde aandient, wil Hertmans af van het ‘diep, dwaas verlangen in mij, decennialang: dat de ervaring van de late middag ooit weer zo volmaakt zou aanvoelen als toen ik als kind in de tuin zat te kijken en alles tijdloos leek’. Ooit moet hij dit ‘regressief verlangen’ omsmeden tot iets ‘bevrijdends’. Maar tien jaar later, aan het einde van de jaren negentig, is er nog niet genoeg ‘omgesmeed’ en wil hij ‘dat kritische beloeren van mezelf’ wel eens afleggen om een oplossing te forceren om zichzelf van zijn ‘twijfelende, piekerende ik te verlossen, iemand die nu al maanden achter zichzelf aanholt’.
Dat ‘ik’ laat zich moeilijk verdrijven maar levert in de loop der jaren, afgezien van de nodige essays en poëzie, romans op als Oorlog en terpentijn, Naar Merelbeke, De bekeerlinge en De opgang. Regelmatig doet hij ook verslag van zijn lectuur. Het zelf schrijven wordt bij Hertmans begeleid door het lezen schrijvers met stuk voor stuk stilistische attracties en weerbarstige geesten: Valéry, Borges, Schulz, Handke, Strauss, Nabokov, Pavese, Gombrowicz, Canetti, Benn, Sebald, Hölderlin. Elk van deze schrijvers heeft een eigen ‘radicaliteit’, een eigen ‘gekte’ in stijl en geest.
<blockquote>Het is niet makkelijk om in het geschreven woord de spanning terug te vinden die eraan ten grondslag lagen</blockquote>
Daar is Hertmans ook naar op weg, meteen met zijn debuut in 1981 met Ruimte, dat inderdaad ruimte schiep om erachter te komen waar het hem ‘om begonnen was’. Hij zocht het bij de filosofie (Nietzsche, Adorno, Wittgenstein, Kierkegaard), maar zette zich daar weer tegen af. Hij wilde niet te theoretisch worden want dat was ‘een loochening van de opwinding van het schrijven’: ‘Zo slingerde ik heen en weer’, schrijft hij in 1991, ‘tussen het verlangen naar authenticiteit en de nood om kritisch te blijven tegenover wat ik wou. Het is niet altijd makkelijk om in het geschreven woord de spanning en de opwinding terug te vinden die eraan ten grondslag lagen. Toch is dat het echte schrijven: dat waardoor vijf regels op een blad niet naar inkt, maar naar wind en bloed gaan ruiken’.
<h5>Wind en bloed</h5>
Het is vreemd dat de Hertmans die schrijft dat de regels naar ‘wind en bloed’ (naar werkelijkheid) moeten ruiken en niet naar inkt, in 1996 diep gelooft in de uitspraak van de Franse filosoof Jacques Derrida dat ‘er niets buiten de tekst bestaat’, dat alles tekst is en niet wind en bloed zoals Hertmans wil. Hertmans komt in het nauw te zitten wanneer hij ook nog schrijft dat hij ‘snakt naar de duistere schittering waardoor dat wat er staat zoveel meer teweegbrengt wat nooit onder woorden kan worden gebracht en wat er toch onmiskenbaar in meetrilt’. Er is dus volgens Hertmans zelf wel iets ‘buiten de tekst’.
Het opduiken van zulke discussies maken dit dagboek tot een rijke bron, afkomstig van een gedreven schrijver. Het gaat niet alleen om literatuur, filosofie, kijken naar films, landschappen, andere landen, maar ook over muziek, zijn ouders, over de heel eigen wereld van zijn concrete en heftige droomwereld en denkbeelden van de theoretici waar hij zich door voelt aangetrokken maar zich ook van distantieert. Hertmans trekt lering uit de aanwezigheid van zijn katten, wat hij ‘de positie van de katten’ noemt: ‘erbij willen zijn, maar op een afstand blijven om overzicht te houden’. In Smeltwater en middagzon wordt de wereld en de werkelijkheid op de beste manier verwerkt.
<div class="info-box">
Smeltwater en middagzon. Journalen 1990-2000 door Stefan Hertmans is uitgegeven door De Bezige Bij.
</div>

Carel Peeters

Stefan Hertmans wil dat zijn woorden naar wind en bloed ruiken

Ook links wint

Links wint wel

Verhaal van de Week

De techlobby regeert

Nieuws

Repressie in Marokko

Reportage

Waar vechten we voor?

Teun van de Keuken

Van foodblog tot verzetskrant

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Secretaris-generaal

Gezocht

Totaal boycot op Israël?

Debat