Ap Dijksterhuis, Psycholoog (Radboud Universiteit Nijmegen) en schrijver van o.a. Wegwee. 10.000 kilometer van Tokio naar Tbilisi en Wie (niet) reist is gek

‘Voor vakanties geldt hetzelfde als voor medicijnen: het hangt af van de kwaal. Mensen die zwaar fysiek werk doen, zijn het meest gebaat bij een vakantie waarvan je kunt uitrusten. Zo werden de Spaanse costa’s in de jaren zeventig populair.

Maar tegenwoordig doen veel mensen vooral mentaal werk, en als je stressklachten hebt of tegen een burn-out aan zit, kun je beter actieve dingen doen in plaats van met de billen op het strand.

Over het algemeen geldt: door een vakantie kun je je batterij opladen. Het helpt om dingen te ondernemen. En hoe langer, hoe sterker de werking – al kun je je jaarlijkse dertig vakantiedagen beter opknippen dan in één keer opnemen. Hoewel het voordeel van een echt lange reis weer is dat het waarschijnlijk iets bijzonders is, wat je je jaren later nóg herinnert.

De positieve effecten van een vakantie worden versterkt als je ergens heengaat met mensen die je dierbaar zijn. Om samen voorpret te hebben en herinneringen te versterken door er na afloop regelmatig over te praten.

En om je hoofd leeg te maken, helpt een culturele afstand: een vakantie naar Delhi zal er meer inhakken dan een verblijf in Duitsland. Meer verwondering, meer afleiding van thuis. Geen stiekeme werkmailtjes.

Gek genoeg was ik heel gelukkig tijdens een reis in Noord-Korea: geen internet en een week lang – precies lang genoeg – besloten de gidsen alles en hoefde ik nergens over na te denken. Gekscherend gezegd: zo’n vakantie verlengt je leven. Want hoe meer nieuwe informatie je verwerkt, hoe langer de tijd lijkt de duren. Dus hoe gekker een plek vanuit jouw perspectief, hoe langer het lijkt dat je weg bent.

Deze “culturele” voordelen betekenen niet dat we met zijn allen de hele wereld over moeten vliegen – dat ongebreidelde vliegen doe ik ook niet meer. Soms best jammer, maar het is wat het is.

Ik ga morgen naar Mallorca, dat vond ik wel kunnen want ik heb zo lang geen gekke dingen gedaan. Maar ook dichterbij huis is het leuk, merkte ik vorig jaar. Ik ben dus toch niet zo verwend als ik dacht.’

Froukje Hajer, Adviseur jeugdbeleid, kinderwerker en organisator van zomerkamp ‘Wanneperkamp’

‘Mij brengen vakantiekampen het meest, al mijn hele leven. Het begon met een schoolreisje in de kleuterklas waarbij je hutten kon bouwen – dat had ik nog nooit meegemaakt, ik woonde in een flat. “Ik kreeg zo’n stralend kind terug,” zei mijn moeder. Er ging een wereld open. Nieuwe ervaringen, een nieuwe groep mensen, nieuwe ontmoetingen, en niet te vergeten de natuur: dat zijn zulke cruciale dingen voor een echt vakantiegevoel.

Of je nou meegaat als deelnemer of als begeleider, zoals ik nu al meer dan dertig jaar. Samen even helemaal weg zijn van alles en een plek creëren waar iedereen lekker zelf aan de gang kan.

Af en toe is er een programmaonderdeel, maar het gaat juist ook om de tussenmomenten. We zijn zo geneigd om ons altijd maar te laten vermaken, maar de buitenlucht daagt je uit tot creativiteit.

In het woord vakantie zit “vacant”: leegte, dat je je leeg kan maken. Dat is eigenlijk in het hele leven belangrijk, dat je vrije tijd hebt om zelf in te vullen. Maar dat lukt niet altijd, en juist daarom hebben mensen vakanties nodig.

Dit geldt voor iedereen, maar al helemaal voor al die kinderen voor wie vakanties niet vanzelfsprekend zijn. Juist zij kunnen het heel goed gebruiken om spanningen en andere dingen vanuit huis even achter te kunnen laten. Als je los van je ouders en gezin in een veilige, fijne sfeer met elkaar weg bent – daar word je heel sterk van. En je doet ervaringen op waar je van groeit. Dat je niet naar de wc durft vanwege de spinnen, totdat je bedenkt dat je de spinnen tot huisdier kunt bestempelen en ze allemaal “Billy” noemt. Of dat je graag meer licht wilt in de wc, maar dan merkt dat je genoeg hebt aan de maneschijn. Het zijn dit soort momenten die me bijblijven: dat een kind in het donker omhoog kijkt en vraagt “Wat zijn die puntjes in de lucht?”

Voor heel veel kinderen is een kamp een belangrijke steun in de rug. Naar zo’n week kunnen ze het hele jaar uitkijken, en ieder jaar zie je ze écht sterker worden. Ze maken nieuwe vriendjes en spelen met kinderen die ze anders niet waren tegengekomen. Als je mensen ontmoet met een ander soort leven dan dat van jou, wordt je wereld groter. Dat als kampbegeleider mogelijk te kunnen maken, dat is heel fijn.’

Anke Stegehuis, Historica, deed onderzoek naar de eerste reisorganisator van Nederland (1876-1927)

‘Een reis naar een trending, cultureel interessante gebeurtenis zoals de kroning van de laatste tsaar van Rusland, of de wereldtentoonstellingen van Parijs, Brussel of Chicago. Althans, dat kun je speculeren over de beweegredenen van vakantiegangers eind negentiende en begin twintigste eeuw, die zich aansloten bij een gezelschapsreis van Nederlands eerste reisbureau Lissone & Zoon. Het bureau bood een veelvoud aan groepsreizen aan, en met zo’n reis kon je je vermoedelijk goed onderscheiden. Een reis van vijftig dagen naar onder meer Syrië en Palestina kostte het astronomische bedrag van 1500 gulden.

Er was voor ieder wat wils: kort, lang, duur, goedkoop. Zo kon je al voor tachtig gulden naar Londen, wat voor aardig wat mensen haalbaar was. Maar die grotere toegankelijkheid leidde er wel toe dat een van de reizigers, die uit een hogere klasse kwam, na afloop schreef “benauwd te zijn geweest voor zijn fatsoen”.

Voor vrouwen uit de gegoede klassen, die veel vrije tijd hadden, vergrootte dit reisbureau juist hun mogelijkheden om fatsoenlijk op reis te kunnen: mochten ze hiervoor alleen met een echtgenoot weg, met een reisbegeleider mocht het ook.

Al met al bleef het in die jaren een uitdaging om mensen mee op reis te krijgen. De Lissone’s moesten flink aan de bak om de “honkvaste Nederlanders” ervan te overtuigen dat plezierreisjes binnen hun bereik lagen, bijvoorbeeld door informatieavonden met “lichtbeelden”, zoals dia’s toen genoemd werden. En een speciaal ontworpen felrode touringcar, met banken die “amfitheatersgewijs” omhoog liepen.

Uiteindelijk hebben ze behoorlijk wat mensen aan het reizen gekregen, maar van massatoerisme was echt nog geen sprake.  Dat kwam pas, zo wordt vaak gedacht, met de komst van de trein.’

Ruud Weltens, Filosoof en schrijver van o.a. Het ware leven is elders. Filosofie van het toerisme

‘Ik wil tegen niemand zeggen wat-ie moet doen. Maar mijn punt is: dat doen we zelf juist al, doordat we massaal vinden dat we moeten reizen, weg moeten, weg uit onszelf. Ik noem deze drijfveer een collectieve neurose, in die zin dat we er eigenlijk allemaal aan mee doen. Het is niet per se een probleem, want mensen zijn geen bomen, ze zijn niet geworteld. Maar corona heeft ons met de neus op de feiten gedrukt: moeten we die vlucht het huis uit zodra we vrij zijn niet eens heroverwegen?

‘De enorme drang om te reizen komt niet diep uit onszelf voort, maar uit het gepraat eromheen.’

Ik heb ook jarenlang in een stad gewoond in een flatje op vier hoog, en dan ben je natuurlijk echt wel blij als je naar buiten kunt. Toch: die enorme drang om te reizen komt niet diep uit onszelf voort, maar uit het gepraat eromheen. We maken elkaar gek. Je moet overal geweest zijn, onder het mom dat het goed is om andere culturen te ontmoeten. Terwijl je rondom dat flatje op vier hoog in een stad als Utrecht meer culturen vindt dan in alle toeristenparadijzen bij elkaar.

De standaardreactie is vaak: “Ja maar ik ben geen toerist, ik ga naar plekken waar toeristen niet komen, ik ben een individu.” Die Freudiaanse ontkenning is precies wat het hedendaagse toerisme is. Vanuit een romantisch ideaal – dat letterlijk uit de Romantiek komt – om ons plaatsen toe te eigenen, exploiteren we ze.

De laatste twintig jaar is dit geëvalueerd tot allerlei vormen, van oorlogstoerisme tot vrijwilligerswerktoerisme – wat iets heel neokolonialistisch heeft.

Het is zo oud als de mensheid dat mensen niet rustig opgesloten in hun eigen kamer kunnen zitten, er is altijd onrust. We spreken graag over dicht bij jezelf blijven, maar we doen tegenovergestelde. Het heeft bijna iets religieus: zoeken naar het paradijs, elders is het beter. Of zoals Seneca het verwoordde: reizen is vluchten uit jezelf. Dat is wat over the top, maar er zit een kern van waarheid in. Ik zeg dan ook niet dat we moeten proberen te wortelen, maar eerder: omhels de ontworteling, en als je erop uit gaat, wees gewoon een toerist, je hoeft niet meteen arme kindjes Engels te leren.’

Laura Curtis, Oprichter van Deliberate Travel, een uitgeverij van reis-puzzelboekjes voor kinderen

‘Mijn favoriete soort vakanties zijn degene waarbij ik al een hoop wist over het land voor ik erheen ging. Dus als ik een aantal boeken erover had gelezen, of films gezien, of als er een specifieke plek was die mijn aandacht had getrokken waardoor ik er heel graag heen wilde om meer te ontdekken. Dat geeft een vakantie veel meer betekenis dan wanneer ik gewoon ergens opduik en alleen de grote lijnen van de geschiedenis ken omdat ik het “cultuur en geschiedenis”-hoofdstuk van de Lonely Planet heb gelezen.

Zo ging ik op mijn twintigste naar Georgië omdat ik een fantastisch boek had gelezen over een opstand in de Kaukasus in de negentiende eeuw. Dit boek was gebaseerd op de dagboekfragmenten van een Franse gouvernante van een Russisch gezin, die werd gekidnapt door opstandelingen. Toen ik de plaats van de kidnap bezocht, wist ik precies door welk raam de kidnappers naar binnen waren geklommen en in welke richting ze de gouvernante daarna meevoerden.

Dit sprak zo ontzettend tot mijn verbeelding, dat ik dacht: kan ik dit ook voor andere mensen mogelijk maken? Niet iedereen gaat die opstand in de Kaukasus boeiend vinden. Maar wat als je mensen kunt aansporen om hun eigen interesses uit te zoeken en te ontdekken waar ze “aan” van gaan?

‘Het hoeft niet altijd een vreemde cultuur te zijn of iets waar je nog niets van weet om ergens geboeid door te raken.’

Toen ik tijdens de lockdown aan huis gekluisterd zat, ben ik vanuit die gedachte puzzelboekjes gaan maken over plekken over de hele wereld. India, Japan, en nu net ook Devon, een graafschap in Engeland, het land waar ik vandaan kom.

Door dit laatste kwam ik erachter dat je ook interessante verhalen kunt ontdekken over plekken die je goed denkt te kennen. Het hoeft niet altijd een vreemde cultuur te zijn of iets waar je nog niets van weet om ergens geboeid door te raken.

Het mooie is, dat als je zelf dingen ontdekt over een plek voor je erheen gaat, je niet alleen een betere ervaring hebt als je daar bent, maar je het ook op een andere manier onthoudt. Vooral als je een kind bent.

Voor je het weet worden al je vakantieherinneringen een grote blur na een aantal jaar, en weet je op je dertigste niet meer het verschil tussen die ene zomer in Spanje en die andere in Portugal. Maar door kinderen zelf dingen te laten onderzoeken, geef je ze een zetje om hun vakantie van context te voorzien en blijft het ze veel meer bij.’

Thijs Buiting, Eigenaar van reisboekhandel De Zwerver (Groningen)

‘Mijn klantenkring heeft toch wel de neiging om het over de grens te zoeken. Zodra het kan gaat het los. Mensen zitten aan een elastiek, en zodra een land op geel springt, knippen ze het elastiek door en schieten er vandoor: naar Frankrijk, Italië, de bergen in.

Voor mijzelf brengt op dit moment een eilandje in de Middellandse Zee mij het meest. Dat is iets wat ik jaarlijks opzoek om de accu op te laden, met mijn partner. Dit jaar neigen we naar Sardinië. Een ontspannen vakantie, daar komt het op neer.

Mijn persoonlijke invulling van ontspanning is bergen. Ik heb de afgelopen jaren zware bergtochten in Nepal gemaakt.

Het draait om de intensiteit. Je zintuigen staan allemaal open, alles komt dubbel zo sterk binnen. Arbeid loont, in dit verhaal. Het is een clichématige uitdrukking maar: hoe meer je doet om hogerop te komen, hoe groter de beloning. Je krijgt zoveel prikkels binnen, het is één groot genot. Je zit in een flow, zo groot dat je nergens anders aan denkt. Je laat alles achter.

Dat zou ik zo weer doen, maar dat gaat de komende tijd niet, qua corona in Nepal.

Sardinië heeft ook bergen, maar daar ga ik nu toch meer heen voor de warme zon, een visje en een terrasje aan zee.’