<div class="lead">
De raadselachtigste figuur uit de geschiedenis van de Nederlandse schilderkunst werd vijfhonderd jaar geleden geboren. Net zolang is het werk van Jheronimus Bosch onderwerp van discussie geweest.
<q class="pull-right">Wie goed zoekt ziet dat ergens een kusje wordt gegeven. En een man legt voorzichtig een hand op de buik van een vrouw.</q>
</div>
Zomaar voor de Tuin der lusten (1480) gaan staan is af te raden. Zodra men zich af gaat vragen waarom daarop mensen op hun kop staan terwijl ze zich half hebben bevrijd uit een ei, kan het hek van de dam raken. Dan kun je daar de hele dag staan terwijl de vragen zich alleen maar opstapelen. De tuin der lusten is een tiran. Het heeft het onderzoek naar de betekenis van Bosch’ schilderijen eeuwen gedomineerd en nog steeds is er geen consensus over. Het wemelt er van de naakte mannen en vrouwen, maar lusten worden er niet uitgeleefd. Wie goed zoekt ziet dat ergens een kusje wordt gegeven. En een man legt voorzichtig een hand op de buik van een vrouw. Een paartje lijkt een soort dansje te doen. Verder zijn de houdingen van de mannen en vrouwen onduidelijk. Het ziet er wel heel vredig uit, zodat je eerder aan een kuis ‘lusthof’ denkt in de achttiende-eeuwse betekenis: een idyllische entourage in een weelderige natuur.
Men hechtte al vroeg aan de Tuin der lusten. Geschilderd tussen 1480 en 1490 was het in 1517 in bezit van Hendrik III van Nassau. Het hing in zijn paleis in Brussel, in een kamer waarvan de deur niet zou gauw gevonden kon worden omdat hij volgens het principe van de trompe-l’oeil in de wand was gezet. Volgens Antonio de Beatis, de secretaris van kardinaal d’Aragona, die het paleis in 1517 bezocht, waren er meer van zulke verborgen deuren. Vandaar dat de hertog van Alva, na de verovering en bezetting van Brussel, de huismeester van het paleis Pieter Col liet martelen om achter de plaats van de deur te komen waarachter het drieluik zich bevond. Het duurde achttien maanden voor Col door de knieën ging. Alva zou zich met het bezit van de Tuin der lusten hebben willen wreken op Hendrik III, die trouwde met een vrouw die hij had willen hebben. Dat werd door Karel V voorkomen. Het schilderij kwam via Alva in het bezit van zijn bastaardzoon Fernando de Toledo, die het verkocht aan Filips II. In 1593 kwam het naar het Escorial.
<div class="figure--right">
<figure id="post-314684 media-314684" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/02/Bosch_Hieronymus_-_The_Garden_of_Earthly_Delights_central_panel_-_Detail_Strawberry.jpg" alt="" /><figcaption>Detail uit De tuin der lusten. Beeld: Wikimedia Commons.</figcaption></figure>
</div>
Er zijn zevenendertig interpretaties van Giorgiones Onweer uit 1506, maar dat aantal wordt door de Tuin der lusten ruim overtroffen, schrijft Henk Boom in zijn fascinerende boek <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/De-bezeten-visionair-Henk-Boom.htm" target="_blank">De bezeten visionair</a>, ‘Vijfhonderd jaar controverse over Jheronimus Bosch’. ‘We moeten ons niet gek laten maken,’ zegt een van de Bosch-experts. Volgens een ander, de Bosch-veteraan Jos Koldewije, ‘raken we steeds verder af van de echte Bosch.’ Dat gebeurt wanneer de een zegt dat het om een ‘didactisch moraliserende voorstelling van de zondige mens’ gaat, en de ander dat het een ‘vals paradijs’ is: dat er mensen op hun hoofd staan wil zeggen dat Bosch een omgekeerde wereld heeft geschilderd, zoals die in werkelijkheid niet is. In werkelijkheid is de mens zondig en schaamt hij zich voor zijn naaktheid. 
Wie na de Tuin der lusten de De hooiwagen ziet, een triptiek waarvan het middenstuk zo charmant geschilderd is dat het onmogelijk lijkt dat het vol met de vreemdste raadsels zit, begrijpt meteen waarom kunsthistoricus Erwin Panowski de beker van de Bosch-interpretatie aan zich voorbij liet gaan (‘Too high for my wit’). Men weet niet eens is waarvoor de hooiwagen staat. Volgens Jesaja 40 is alle vlees hooi. Dus is het een kar vol vleselijke zonde. Een ander wijst er op dat hooi in die tijd (1500) ‘niets’ betekende. Dus gaat het om de jacht op ijdelheden. 
Het ziet er naar uit dat de door Boom beschreven controverses met de nieuwe tentoonstelling vrolijk worden voortgezet. Boom geeft een gesprek weer dat hij tijdens een congres over Bosch met negen internationale specialisten heeft gehad. Voor de een was Bosch ‘niet echt gelovig’, voor de ander ‘een devoot christen’. De een zegt dat we de cultuurhistorische kloof aan het dichten zijn, de ander dat we de sleutel tot zijn werk nooit zullen vinden. ‘Er is geen sleutel.’
<div class="info-box">
De bezeten visionair. Vijfhonderd jaar controversies over Jheronimus Bosch door Henk Boom is uitgegeven door Athenaeum Polak &amp; Van Gennep. <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/De-bezeten-visionair-Henk-Boom.htm" target="_blank">Bestel het hier.</a>
De tentoonstelling Jheronimus Bosch. Visioenen van een genie is tot 8 mei te zien in het <a href="https://boschexpo.hetnoordbrabantsmuseum.nl/nl/jheronimus-bosch" target="_blank">Noordbrabants Museum.</a>
</div>

Carel Peeters

Wees er op voorbereid: Bosch’ De tuin der lusten is een tiran

Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd