In een samenleving die zo obsessief op rendement is gericht, lijkt het woord ‘nutteloos’ geschrapt uit het woordenboek. Toch is een hoeveelheid nutteloosheid essentieel. Voor alles.  
‘De wetenschap regeert’, zo luidt de eerste zin van het boek Wat we niet kunnen weten van Marcus du Sautoy, hoogleraar Public Understanding of Science aan de universiteit van Oxford. Die functie werd eerder jarenlang vervuld door de bioloog Richard Dawkins, de publieke atheïst en schrijver van De zelfzuchtige genen. Hij maakte er een belangrijke functie van door de wetenschap ook in televisieseries als Break the Science Barrier (1996) en The Four Horsemen (2007) uit te leggen. Ook De Sautoy heeft dat inmiddels gedaan met The Story of Math en The Code (2011) over de geschiedenis en betekenis van de wiskunde. Met zijn huidige serie The Mind of the Universe doet Robbert Dijkgraaf hetzelfde voor Nederland. Geleidelijk aan is de wetenschapper als publieke intellectueel ontstaan, waardoor het lijkt alsof we in de Gouden Eeuw van de wetenschap leven.
Het regeren van de wetenschap betekent dat we zo ongeveer elke week kunnen lezen over een doorbraak in een bepaalde discipline. De wetenschapsbijlagen kunnen de ontwikkelingen nauwelijks bijhouden. ‘De snelheid waarmee de ontdekkingen in de wetenschap elkaar opvolgen, lijkt exponentieel toe te nemen’, schrijft Du Sautoy. Volgens de wet van Moore verdubbelt zich alleen al het procesvermogen van computers elke twee jaar. De dag dat de intelligentie van de technologie de menselijke intelligentie voorbijstreeft komt in zicht.
Deze triomfantelijke ontwikkeling heeft een tragische kant: dat de mens het zal moeten opgeven de wereld te kunnen kennen. Hij moet er genoegen mee nemen dat hij niet weet ‘waardoor hij geschoven wordt’ zoals Nietzsche het al omschreef. Er gebeurt te veel buiten hem om dat invloed op hem heeft. Te denken dat hij nog volledig autonoom en onafhankelijk kan bestaan is een illusie. Marcus du Sautoy dacht als kind dat hij later alles kon weten en begrijpen. In zijn functie van uitlegger van de wetenschap aan het grote publiek gaat men er vanzelfsprekend vanuit dat hij alles weet. Maar de laatste wetenschappers die zo’n beetje alles wisten waren Galileo, Newton en Leibniz. Terwijl Du Sautoy bezig is iets te begrijpen, worden achter zijn rug om aan de lopende band ontdekkingen gedaan. Steeds meer, steeds sneller: ‘Mijn pogingen om alles te begrijpen wat momenteel als wetenschappelijke kennis wordt beschouwd, hebben de grenzen van mijn bevattingsvermogen ernstig op de proef gesteld.’
<div class="figure--left">
<figure id="post-357795 media-357795" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-45875744.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-45875744-320x406.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-45875744-640x811.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-45875744-1280x1622.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-45875744-1920x2433.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>Abraham Flexner. Foto: KEYSTONE Pictures USA/HH</figcaption></figure>
</div>
<h3>Wetenschappelijk fooling around</h3>
Het is opmerkelijk dat er nu, in de Gouden Eeuw van de wetenschap, pleidooien en manifesten verschijnen die pleiten voor ongehinderd wetenschappelijk onderzoek. Het is een en al wetenschappelijk onderzoek dat de klok slaat, en toch komt nu een door Robbert Dijkgraaf begeleide heruitgave uit van The Usefulness of Useless Knowledge. Dat is het beroemde essay van Abraham Flexner uit 1939, geschreven in zijn hoedanigheid van directeur van het Institute of Advanced Studies in Princeton, de functie die Robbert Dijkgraaf nu vervult. Het essay staat bovendien in Nederlandse vertaling in Het nut van het nutteloze, het boek van de Italiaanse filosoof Nuccio Ordine, ter ondersteuning van zijn betoog.
Het essay van Flexner en het begeleidende essay van Robbert Dijkgraaf moeten allebei gezien worden in de geest van de tijd: Flexners pleidooi in 1939 voor vrij en onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek was ‘bijzonder actueel’ omdat onafhankelijk onderzoek toen alleen nog mogelijk was in ‘de weinige op deze wereld overgebleven democratieën’. Dat wil zeggen: de wetenschap werd in landen zonder democratie (Duitsland, Sovjet Unie, Italië, Spanje) dienstbaar gemaakt aan politieke en ideologische doelen.
<div class="figure--right">
<figure id="post-357797 media-357797" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-12211860.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-12211860-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/HH-12211860-640x961.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Robbert Dijkgraaf. Foto: Hans van den Bogaard/HH.</figcaption></figure>
</div>
Robbert Dijkgraaf diepte het essay van Flexner op omdat het budget voor wetenschappelijk onderzoek op de manier van het Institute of Advanced Studies – research zonder enige verplichting om tot resultaten te komen – nu drastisch aan het teruglopen is: het Amerikaanse budget voor onderzoek en ontwikkeling als percentage van het BBP daalde van 2.1 procent in 1964 (tijdens de Koude Oorlog en de opkomst van de ruimtevaart) naar heden 0.8 procent (waarvan 0.4 procent voor Defensie).
Het pleidooi van Flexner en Dijkgraaf voor onbelemmerd onderzoek is een pleidooi voor wetenschappelijk fooling around: op een wetenschappelijke manier maar wat aanrommelen, aftasten, uitproberen. ‘I am just fooling’, zoals de jonge Paul Ehrlich zei toen zijn hoogleraar vroeg wat hij toch de hele dag aan het doen was achter die microscoop. Deze Wilhelm von Waldeyer, hoogleraar in de anatomie, had wel vertrouwen in zijn student. ‘Very well, go on with your fooling’, zei hij tegen Ehrlich, die uiteindelijk in 1908 de Nobelprijs zou krijgen voor zijn werk in de immunologie. Hij was ook een pionier in het onderscheiden van de rode en witte bloedlichaampjes.
Ruimte maken voor wetenschappelijk fooling around vraagt om inzicht in wat de wetenschap, de samenleving en een cultuur nodig heeft om tot ontplooiing te komen. Voorwaarde daarvoor is een hoeveelheid nieuwsgierigheid, verbeelding en lummelen. Men moet bereid zijn niet alleen maar in nut, in rendement en resultaat te denken. Er kan niet alleen in doelen gedacht worden. Er moet aan gene zijde van het nut geleefd kunnen worden, zodat literatuur, muziek en kunst ontstaat. Flexner beschouwt begaafde wetenschappelijke lummelaars als Paul Ehrlich, Michael Faraday (van de elektrische stroom), Erwin Panofsky (de kunsthistoricus), Carl Friedrich Gauss (de wiskundige) als ‘grote kunstenaars’.
<q class="pull-left">Volgens Théophile Gautier, de bedenker van het begrip l’art pour l’art, ‘houdt een ding in het algemeen op mooi te zijn zodra het nuttig wordt.</q>
Het nut van het nutteloze van Nuccio Ordine is een manifest tegen het utilitarisme, het op het nut gerichte denken. Een indrukwekkend groot aantal schrijvers en denkers hebben zich verzet tegen het denken in louter nut, alsof ze bij de gedachte aan ‘nut’ al onpasselijk werden. Flexner denkt voortdurend aan kunstenaars wanneer het om wetenschappelijke creativiteit gaat. Voor hem is het hetzelfde. Volgens Théophile Gautier, de bedenker van het begrip l’art pour l’art, ‘houdt een ding in het algemeen op mooi te zijn zodra het nuttig wordt.’ Gautier behoorde tot de mensen voor wie ‘het overbodige noodzakelijk is.’ Al het nuttige vond hij lelijk. Zijn tijdgenoot Baudelaire, die ‘de handel’ een ’satanisch bedrijf vond omdat het de laagste en meest laaghartige vorm van egoïsme’ was, leek het ‘afschuwelijk’ om een ‘nuttig mens’ te zijn. De Italiaanse dichter Giacomo Leopardi wilde in 1832 een nutteloos weekblad oprichten: De Florentijnse Spectator om de ‘vijandige deugden’ van zijn tijd te bestrijden. Een paar jaar eerder had hij al eens gewerkt aan een Encyclopedie van nutteloze kennis om de opmars van die vijandige deugden (‘de gevoelloosheid, het egoïsme, de hebzucht, de oneerlijkheid, de onbetrouwbaarheid’) tegen te gaan. Die dreigden het leven zelf nutteloos te maken.
Er zal altijd wrijving blijven bestaan tussen de zegeningen van de nutteloosheid en die van het nut. Die kunnen elkaar niets gunnen. Als de een er is, is de ander er niet, en andersom. Ze hebben niets met elkaar. Volgens Nietzsche kun je de beschaving van een land aflezen aan de manier waarop er gezorgd wordt voor de onfortuinlijken, voor geesteszieken, invaliden en de armen. Een andere maatstaf is: hoeveel ruimte er wordt gelaten voor het wetenschappelijke en culturele lummelen. 
<div class="info-box">
The Usefulness of Useless Knowledge door Abraham Flexner. Met een begeleidend essay van Robbert Dijkgraaf. Uitgegeven door Princeton University Press.
</div>
<div class="info-box">
Het nut van het nutteloze door Nuccio Ordine. Met het essay ‘Het nut van nutteloze kennis’ door Abraham Flexner. Vertaling Els Naaijkens. Uitgegeven door Bijleveld.
</div>
<div class="info-box">
Wat we niet kunnen weten. Verkenningen langs de randen van de kennis door Marcus du Sautoy. Uitgegeven door Uitgeverij Nieuwezijds.
</div>

Carel Peeters

Waarom lummelen ook een wetenschap is

Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Teun van de Keuken

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Hans Against the Machine

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag