Hij schreef een boek over de liefde. Hartverwarmend werd het niet. De Franse filosoof Ruwen Ogien: ‘In de liefde en tijdens seks mag iedereen doen wat hij wil, als een ander maar geen schade wordt berokkend.’

William Butler Yeats dichtte in ‘In the seven woods’ over een hartverscheurende liefde die doof, stom en blind maakt.

Roberta Flack bezong de zon, de maan en de sterren en ze voelde de aarde even beven toen ze de eerste keer haar Grote Liefde zag.

Stendhal schreef in een essay over de liefde als een vorm van kristallisatie. Zoals een doodgewoon takje prachtig kristalliseert in een zoutberg, zonder zelf ook maar iets te doen, zo wordt een geliefde alleen maar mooier en beter in de ogen van zijn of haar minnaar.

‘Romantische liefde duurt niet eeuwig: hooguit drie jaar, denken optimisten!’

‘Ik wil niet cynisch zijn, hoor, maar dat hele idee van romantische liefde, dat is ooit door iemand verzonnen,’ zegt Ruwen Ogien. ‘Je vindt er al iets van terug bij de oude Grieken, bij Tristan en Isolde ook, maar het is een visie op de liefde die niet altijd en overal heeft bestaan. Het was vooral een literaire werkelijkheid. Alleen is het vandaag de dag de norm geworden in ons dagelijks bestaan: een man en een vrouw, trouw aan elkaar en voor eeuwig verbonden. Ik wil die opvatting van de liefde weer een beetje ontheiligen.’

In zijn jongste boek schrijft Ogien: ‘Romantische liefde duurt niet eeuwig: hooguit drie jaar, denken optimisten!’ Hij haalt wetenschappelijk onderzoek aan van zijn Amerikaanse collega Dan Moller. Die publiceerde een paar jaar geleden in The Journal of Philosophy een artikel over ‘liefde en de dood’. Mensen die een geliefde verliezen, komen er weer prima bovenop, schreef Moller. Niemand is onvervangbaar, zelfs jouw eeuwige liefde niet, concludeert Ogien. ‘In de meeste gevallen komen nabestaanden hun rouw weer te boven. Het is zelfs zo dat het welzijn van overlevenden kan verbeteren nadat hun geliefde is gestorven. Een overleden partner is snel vervangbaar als degene die achterblijft over genoeg kwaliteiten beschikt die worden gewaardeerd op de “liefdesmarkt”. De herinneringen aan de oude geliefde verdampen en verdwijnen uiteindelijk zelfs helemaal.’

Voor de volledigheid: Ruwen Ogien vertelt het allemaal met pretoogjes en schrijft het op met veel humor.

‘Ik ben niet cynisch, eerder sceptisch. Een filosoof moet gewoon alle bestaande opvattingen ter discussie stellen.’

Eén criticus schreef na het lezen van uw boek dat we de liefde nu wel dood kunnen verklaren, zo anti-romantisch is uw analyse.
‘Ik denk niet dat de liefde dood is. Ik wilde alleen het concept liefde met een onbevangen blik benaderen. Waarom zou dat niet kunnen? Filosofen hebben dat ook gedaan met het concept “geluk”. Geluk werd vroeger héél anders gezien dan nu. Het was elitair, puriteins, het had niets met plezier te maken. Pas na de Franse revolutie is geluk gedemocratiseerd, werd het iets voor iedereen. Iets waar iedereen ook recht op had. Geluk kan tegenwoordig ook voortkomen uit het domweg bevredigen van behoeften, zoals het roken van hasj of het slikken van Prozac. Het concept “geluk” is ontheiligd. Waarom zou dat niet met liefde kunnen?’

Seks is beter zonder liefde
Filosoof Ruwen Ogien publiceerde kort geleden Philosopher ou faire l’amour (‘filosoferen of de liefde bedrijven’). Een boek dat leest als een pleidooi voor het intellect – óók als het gaat om de bestudering van emoties, gevoelens en passie. En het is ook een boek met humor.

De auteur zet Shakespeare, Proust en Goethe hardhandig opzij omdat ze ‘een rem zijn op de vrije gedachtevorming over de liefde’. In ruil daarvoor citeert hij ruimschoots uit het werk van Edith Piaf, Amy Winehouse, Jacques Brel en Stromae. ‘Popmuziek laat twee tegenovergestelde visies zien, vaak ook nog in hetzelfde liedje: vrolijk, blij en optimistisch, en triest, wanhopig en pessimistisch.’

Ogien relativeert de liefde aan de hand van Cat Stevens (‘I love my dog as much as I love you’) en beschrijft de dubbelzinnigheid in Whitney Houstons ‘I will always love you’. ‘Ze zingt eeuwig te zullen houden van degene bij wie ze weggaat. Dat is grappig: zo’n redenering accepteren we wel in de liefde, maar niet op het werk. Een baas die zegt: “Je bent de allerbeste, maar ik ga je toch ontslaan,” dat gelooft toch niemand?’

Lof van critici was er vooral voor het nauwkeurige fileermes waarmee Ogien clichés, theorieën en gangbare opvattingen ontleedt die de ronde doen over zoiets ongrijpbaars als de liefde. Hij begint bij het meer dan tweeduizend jaar oude Symposium van Plato en komt via Le deuxième sexe van Simone de Beauvoir uit bij ‘La mamma’ van Charles Aznavour. De krant Libération noemde die aanpak ‘uitzonderlijk, misschien zelfs wel uniek’. Het populair-wetenschappelijke Philosophie Magazine noemde Ogien ‘een briljante voorloper in Frankrijk van de Angelsaksische aanpak in de filosofie’: ‘Stel je voor dat Wittgenstein herboren zou worden in onze tijd. Hij bezoekt een eigentijdse seksshop, komt naar buiten, wordt bestormd door de pers met vragen over wat hij binnen heeft gezien en beantwoordt die vragen dan met flair en humor, maar zonder ook maar iets van zijn intelligentie in te leveren. Dat is Ruwen Ogien.’ En glossy Vanity Fair trok een geheel eigen conclusie op basis van het boek: ‘Seks is beter zonder liefde’.

Ogien gniffelt én beaamt dat laatste. ‘Overal lees je tegenwoordig: ‘Seks zónder liefde is slecht.’ Seks zou beter zijn als je het bedrijft met degene van wie je houdt. Maar dat is gewoon niet altijd zo.’

In zijn boek haalt hij ook hierover wetenschappelijk onderzoek aan: ‘Er is geen empirisch bewijs voor de stelling dat seks per definitie beter is mét liefde.’ Filosoof Ronald de Sousa van de Universiteit van Toronto hield in 2012 een aantal lezingen aan de Universiteit van Leiden. Hij vertelde daar dat veel opvattingen over de liefde cultureel zijn bepaald. Dat leidt tot misverstanden over relaties, het huwelijk, monogamie en seks. Ogien schrijft naar aanleiding van De Sousa’s lezingen: ‘Er zijn zelfs redenen om te denken dat liefde juist een obstakel is voor bevredigende seks. Zodra liefde om de hoek komt kijken, verliest de lust zijn eenvoud.’

‘Stel je voor dat iemand tegen je zegt: “Je bent lelijk en slecht in seks, maar ik hou van je, dus het geeft niet.” Wil iemand dat?’

Thuis in Parijs, zittend aan zijn minuscule keukentafel, vult de filosoof aan: ‘We willen niet alleen maar begeerd worden omdat iemand van ons houdt. We willen óók seksueel begeerd worden omdat we seksueel begeerlijk zijn. Stel je voor dat iemand tegen je zegt: “Je bent lelijk, je bent slecht in seks, maar ik hou van je, dus het geeft niet.” Wil iemand dat? Nee!’

Ogien is in Frankrijk bekend door zijn vele publicaties over de moraal. Hij ontwikkelde zijn eigen ‘minimale ethiek’. Ogien stelt: morele plichten hebben we alleen ten opzichte van anderen, niet ten opzichte van onszelf. Die morele plichten ten aanzien van anderen kunnen positief/actief zijn – je moet mensen helpen – of negatief/passief zijn – je moet mensen geen kwaad doen.

Omdat die positieve plichten al snel ontaarden in paternalisme en zelfs totalitarisme, pleit Ogien ervoor om alleen de negatieve morele plicht te handhaven: wees een ander niet tot last. ‘Het maakt mij niet uit wat iemand met zijn leven doet. Het belangrijkste is dat niemand dat in de weg staat. De overheid moet er alleen voor zorgen dat niemand een ander overheerst of domineert.’

Ruwen Ogien: 'Zelfopoffering is niet per definitie goed.' Foto: Kristiina Hauhtonen — Ruwen Ogien: ‘Zelfopoffering is niet per definitie goed.’ Foto: Kristiina Hauhtonen

En die filosofie is ook toepasbaar op de liefde?
‘Ja, de overheid moet zich zo weinig mogelijk bemoeien met ons leven, ook met ons liefdesleven. We mogen doen wat we willen, in de liefde en tijdens seks, zolang we de ander maar geen schade berokkenen.’

Hoe kwam u op het idee voor uw jongste boek?
‘Ik kreeg een uitnodiging om op een soort festival van filosofen in Bordeaux te komen praten over de liefde. Ik lag in die tijd twee maanden in het ziekenhuis en heb die tijd gebruikt om over de liefde na te denken. Ik praatte erover met mijn artsen en verplegers en maakte aantekeningen op mijn telefoon. Gewoon wilde gedachten. Ik had genoeg tijd. Ik lag toch maar op mijn rug niets te doen. Toen ik uit het ziekenhuis kwam, ben ik gaan schrijven en drie maanden later was het boek klaar.’

‘Internetdating bestaat. One night stands zijn er nog. In de echte wereld bestaat veel meer vrijheid dan de moralisten willen’

U haalt flink uit naar collega’s die er heel andere opvattingen over de liefde op na houden.
‘Ja, dat was de andere, meer fundamentele aanleiding om erover te schrijven. In de Franse filosofie bestaat een eeuwenoude traditie van scepticisme ten opzichte van de liefde. Dat gaat al terug tot de zeventiende eeuw met moralisten als François de la Rochefoucauld. Daarna kwamen de naturalisten zoals Schopenhauer. Die zagen de liefde als een handigheidje van de natuur om de voortplanting veilig te stellen en kinderen de eerste paar jaar te beschermen. Recent waren er de feministen. Die zeiden dat de liefde slecht was voor de vrouw omdat vrouwen werd voorgespiegeld dat ze vooral moesten wachten op de prins op het witte paard. Die sceptische traditie bestaat nog wel, maar alleen bij schrijvers – Michel Houellebecq en Virginie Despentes, bijvoorbeeld. In de filosofie is er niets meer van terug te vinden. Integendeel. Mensen als Alain Finkielkraut, Luc Ferry en Alain Badiou houden de laatste jaren één grote lofzang op de liefde. Ik wilde weten waar dat vandaan komt. En het antwoord is eerder sociologisch dan filosofisch: het is kritiek op onze huidige liberale samenleving. Filosofen als Finkielkraut schetsen een catastrofaal beeld van onze maatschappij, als iets waar alles draait om het individu, om het nastreven van eigenbelang, om het bevredigen van behoeften en het nastreven van plezier. We zijn in hun ogen allemaal consumenten zonder remmingen geworden. En daar wordt een oplossing voor gezocht: de liefde. De liefde is hun remedie. Liefde bindt mensen, zorgt weer voor relaties tussen mensen. Liefde overwint egoïsme.’

U omschrijft die intellectuelen in uw boek als neoconservatieven en als moraalridders. Je zou ook kunnen zeggen: eindelijk weer eens een intellectuele in plaats van religieuze verdediging van de liefde als verbindend element in onze samenleving.
‘Nee, ik deel hun diagnose van de samenleving niet en ik vind ’m ook van intellectuele armoede getuigen. Het is de ene na de andere generalisatie. En er zit ook een politiek idee achter. Het is conservatisme en puriteinsheid.’

Kan liefde geen verbindende factor zijn in onze geïndividualiseerde samenleving?
‘Nou, de veronderstelling is dan dat mensen minder egoïstisch zijn. Als je van elkaar houdt, zouden we niet meer egoïstisch zijn. Is dat zo? Waarom zou dat zo zijn? En is het beter? Is het per definitie beter om altruïstisch te zijn?’

In het boek past Ogien een van zijn favoriete denkwijzen toe, die van de morele dilemma’s. Een blanke man ziet twee mannen verdrinken: een blanke man en een zwarte man. De man aan de kant springt in het water en riskeert zijn eigen leven om de blanke man te redden, ‘omdat die van hetzelfde ras is’. ‘Dat is een daad van altruïsme omdat hij zijn eigen leven riskeert om dat van een ander te redden. Maar is het daarmee ook moreel de beste keuze? Zelfopoffering is niet per definitie goed.’

Bent u voor een maatschappij waar iedereen vooral voor zichzelf kiest, waar naastenliefde op de tweede of latere plaats komt?
‘Er zijn nog steeds mensen die voor het collectief kiezen, hoor, die zichzelf wegcijferen. Al die jongeren die in Syrië en Irak gaan vechten, bijvoorbeeld. Die kiezen ook voor een collectief, IS. Zij plaatsen de groep boven zichzelf. Geef mij maar de jongeren die hier blijven en individualistisch zijn, hoewel dat misschien ook niet altijd fraai is om te zien.’

Ogien richt in zijn boek veel van zijn pijlen op de ‘nieuwe moraalridders’. ‘Hun conservatieve gedachtengoed is incoherent. Aan de ene kant doen ze alsof liefde alles rechtvaardigt. Seksuele verhoudingen zijn goed als er liefde in het spel is. Maar waarom accepteren ze homoseksualiteit, incestueuze relaties of sadomasochisme dan niet?’

Maar misschien nog belangrijker dan de vermeende incoherentie vindt Ogien de verstopte politieke boodschap van de neoconservatieven. ‘Die lofzang op de liefde is een soort spreekbuis geworden van een nieuw conservatief gedachtengoed dat in Frankrijk zowel bij rechtse als bij linkse politici aanhang heeft. De liefde als hoogste goed is een rechtvaardiging geworden om elke innovatie tegen te houden als het gaat om het huwelijk, seksualiteit en voortplanting.’

‘Een blowjob mag iedereen uitvoeren, maar je ziet het nooit op tv. Zaken die niet verboden zijn en die ook niet moreel verwerpelijk zijn, komen dus nooit op televisie’

Hij schenkt nog eens thee in en legt uit: ‘Als je de eeuwigdurende romantische liefde tussen een man en een vrouw als zaligmakend ziet, dan sta je niet meer open voor andere vormen van liefde. Neem het verzet tegen het homohuwelijk. Kijk naar de protesten tegen draagmoederschap, dat is bijna gruwelijk.’

Hij staat op om een knipsel te halen, een krantenartikel over het Franse beleid ten aanzien van draagmoederschap. Parijs blijkt naar twintig Franse consulaten in de wereld een missive te hebben gestuurd: ouders die in het buitenland een draagmoeder zoeken (omdat dat in Frankrijk verboden is) moeten meteen worden aangegeven bij justitie. De baby’s mogen niet als Frans burger worden geregistreerd.

‘Frankrijk is hierover juist op de vingers getikt door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Want in ons land lopen spookkinderen rond: ze bestaan, ze hebben Franse ouders, maar ze mogen nergens geregistreerd worden omdat ze uit een buitenlandse buik zijn geboren! Ik vind dat mensen zelf mogen beschikken over hun lichaam. Mensen hebben het recht een contract met een ander te sluiten. En hier gaat het ook om rechtvaardigheid. Als een kind gehandicapt is, geven we het alle mogelijkheden om zichzelf toch te ontwikkelen. En als een vrouw zonder baarmoeder wordt geboren, doen we dat niet. Die vrouw heeft dus niet het recht toch een kind te krijgen. Dat zijn heel fundamentele kwesties. Maar de neoconservatieven schilderen dit soort mensen alleen maar af als barbaren.’

Te streng voor zichzelf
Finkielkraut en de anderen houden vast aan een ideaalbeeld terwijl de samenleving in de hoogste versnelling vooruitracet, zegt Ogien. Hij verwijst naar onderzoeken van de Poolse socioloog Zygmunt Bauman en diens Britse collega Anthony Giddens. Zij constateren dat eeuwige trouw al lang niet meer de norm is in de westerse samenleving. ‘Echtscheidingen zijn een feit. Internetdating bestaat. One night stands zijn er nog. In de echte wereld bestaat veel meer vrijheid dan de moralisten willen. Dat fascineert me.’

Seks fascineert u sowieso. U publiceerde eerder over seksualiteit en pornografie.
‘Mensen zijn gefascineerd door pornofilms. Maar we praten er niet over. Een blowjob mag iedereen uitvoeren, maar je ziet het nooit op tv. Zaken die niet verboden zijn en die ook niet moreel verwerpelijk zijn, komen dus nooit op televisie. Ik vind dat bizar.’

U heeft het opgenomen voor Dominique Strauss-Kahn en diens seksuele uitspattingen. Waarom?
‘Hij zei op tv dat hij wellicht een morele fout had begaan, maar nooit de wet heeft overtreden. Daarmee is hij te streng voor zichzelf. In mijn optiek heeft hij niets fouts of immoreels gedaan zolang hij niemand pijn heeft gedaan of heeft gedwongen. Misschien was zijn gedrag voor sommige mensen choquerend, maar daarmee is het nog niet moreel verwerpelijk.’

Hij bediende zich van prostituees.
‘Maar die werden niet gedwongen om de seksuele daad met hem te verrichten.’

‘Wat mij betreft is er weinig mis met prostitutiebezoek zolang de seks niet is afgedwongen en niet met geweld gepaard gaat’

Maar misschien zijn ze wel gedwongen in het vak terechtgekomen. Sommige prostituees hadden het over jarenlange problemen en geldnood.
‘Fysieke dwang is iets anders dan economische dwang. Linkse politici gooien dat nog wel eens op één hoop. Het is ook de huidige socialistische regering in Frankrijk die de prostitutieklant strafbaar wil stellen. Maar het gaat om twee verschillende dingen. Heel veel mensen zijn gedwongen door economische omstandigheden dingen te doen die ze misschien niet willen. Schoonmaken in een kerncentrale is ook niet leuk. Wat mij betreft is er weinig mis met prostitutiebezoek zolang de seks niet is afgedwongen en niet met geweld gepaard gaat.’

En de waardigheid van de vrouw, de prostituee, telt dat niet dan?
‘Iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen waardigheid. Iedereen mag zichzelf te gronde richten. Dat is een eigen keuze.’

In uw boek loopt u alle historische en filosofische beschouwingen over de liefde langs om op pagina 233 te concluderen dat er onmogelijk een goede definitie is te geven. Worden we dus niets wijzer?
‘De bestaande opvattingen over de liefde voldoen niet. Er zijn er die zeggen dat liefde betekent dat je het beste wilt voor een ander. Maar je kunt uit jaloezie zelfs degene dood wensen van wie je houdt. Een andere opvatting is dat liefde betekent dat je gelukkig bent in aanwezigheid van een ander. Maar je hebt ook mensen die hun ouders verschrikkelijk vinden, hun gezelschap niet kunnen verdragen, maar die toch van ze houden. Ik citeer in mijn boek uitgebreid uit Of Human Bondage van W. Somerset Maugham. Dat is een geweldig boek! Daarin gaat het over het houden van iemand van wie je tegelijkertijd de aanwezigheid niet kunt verdragen. En toch: zodra die persoon weg is, ben je weer ongelukkig.’

Aan de ketting
Ruwen Ogien schetst in zijn boek alle ideeën over de liefde die hij terugvond in de geschiedenis. ‘Ik analyseer. Soms is er bewijs dat een theorie ondersteunt, soms niet. Maar ik heb zelf vaak geen definitief oordeel, hoor.’

Zijn minimale ethiek leidt echter tot een pleidooi voor seksuele vrijheid. Zijn verzet tegen de moralisten maakt hem een kind van onze geïndividualiseerde samenleving. In Philosopher ou faire l’amour citeert hij filosofe Barbara Andrew. Die stelt dat mensen in onze hedendaagse westerse samenleving moeten kiezen: liefde of vrijheid: ‘Het is liefde en aan de ketting liggen, of vrijheid en eenzaamheid.’

Ogien: ‘Dát zijn juist de vragen waar te weinig over wordt nagedacht. Mijn conclusie is: liefde is niet onbelangrijk maar ook niet het belangrijkste in ons bestaan. Persoonlijk zou ik eerder de liefde opgeven dan mijn vrijheid.’

Wie
Ruwen Ogien. Geboren tussen 1945 en 1949 in Duitsland, maar sinds jaar en dag weigert hij zijn exacte geboortedatum te geven. Ja, hij weet dat dat belachelijk is, ‘maar ik heb het altijd zo gedaan. Het is gewoon ijdeltuiterij’.

Bekend van
Zijn publicaties waarin vaak de moraal centraal staat, en van zijn artikelen en interviews in populaire bladen, als filosoof reagerend op nieuws en actualiteiten.

Waarom
Ogien schreef een boek over de liefde, Philosopher ou faire l’amour.

Enz
Seks, het lichaam en prostitutie hebben zijn warme filosofische belangstelling. Als geen ander kan hij er met kennis van zaken én humor over schrijven en praten. Voor een cultureel tijdschrift liet hij vorig jaar nog zijn licht schijnen over de bifle, in de Angelsaksische (porno)wereld ook wel bekend als cockslapping, nadat een Franse deelnemer aan een realitysoap gefilmd werd terwijl hij een collega met zijn geslachtsdeel in haar gezicht sloeg.