Reconstructie

‘Het is hier paniek, complete pa-niek,’ zegt een inwoner van Sévaré. ‘Wat kunnen we nog doen? Niemand heeft nog hoop. Ze hebben net de stad Konna ingenomen en nu komen ze hiernaartoe. Iedereen is benzine aan het hamsteren, mensen willen zo snel mogelijk weg.’

Het is donderdag 10 januari 2013. Radicale moslimrebellen zijn in Mali bezig met een razendsnelle opmars. Het noorden van het land hebben ze al in handen. De hoofdstad Bamako in het zuiden lijkt nu het doelwit. Die dag veroveren de opstandelingen Konna, strategisch gelegen tussen het noorden en zuiden. Ze rijden het stadje binnen in pick-up trucks beladen met Russisch luchtafweergeschut. De mannen hebben doeken om hun hoofd gewikkeld. Ze dragen sandalen en hebben mitrailleurs in hun handen. Ze zullen de sharia invoeren, vertellen ze de bewoners van Konna. Het volgende doelwit maken ze ook bekend: Sévaré, ruim 50 kilometer zuidelijker en van groot belang door het lokale vliegveld.

Het leger van Mali, slecht bewapend en onderbemand, druipt die dag machteloos af in Konna. Wapens, voertuigen en zelfs gewonde militairen worden achtergelaten. ‘Het is vernederend,’ verzucht een van de Malinese manschappen.

Maar nog diezelfde avond lijkt het tij tot ieders verrassing al weer te keren. Boven Konna vliegen plotseling gevechtshelikopters. Moslimmilities worden onder vuur genomen. Bewoners melden dat er ‘blanke mannen’ in de straten lopen. In Sévaré landen acht onbekende vliegtuigen. Onder militairen en diplomaten gaat het nieuws als een lopend vuurtje rond. ‘De Fransen zijn geland’.

De war room

‘We vallen aan: nu, vannacht en morgen weer’

In Parijs zit president François Hollande in zijn werkkamer op het presidentieel paleis, het Élysée. Voor hem liggen foto’s. Hij ziet hoe zo’n honderdvijftig pick-uptrucks, afgeladen met gewapende rebellen van de terreurgroep Ansar Dine, afreizen naar het zuiden van Mali.

De beelden komen uit onverdachte hoek. Het Franse leger heeft een Atlantique 2-verkenningsvliegtuig naar noord-Mali gestuurd. En de spionagesatelliet Pléiades maakt overuren met het in kaart brengen van het strijdtoneel.

De socialist Hollande bekijkt de foto’s. Alle informatie die hij krijgt, alle foto’s, alle rapporten van geheime diensten en alle alarmerende telefoontjes: ze leiden hem elke dag dichter naar die onafwendbare beslissing die hij later ‘mijn allermoeilijkste beslissing’ zal noemen.

President Dioncounda Traoré van Mali heeft hulp gevraagd aan de Fransen. ‘Gezien de recente ontwikkelingen en de bedreiging van onze voorste verdedigingslinies,’ schrijft hij op woensdag 9 januari in een brief, ‘is per onmiddellijk luchtsteun nodig.’ De oproep van Traoré is eerst naar de Franse ambassade in Bamako en daarna per telex naar het Élysée gestuurd. Het officiële verzoek is de laatste ‘juridische hobbel’ die nog genomen moest worden.

Daarna gaat het snel.

Toestemming niet gevraagd

Op donderdag 10 januari belt de Franse ambassadeur in Bamako ’s morgens met de Malinese minister van Buitenlandse Zaken: het gaat bijna gebeuren.

’s Avonds belt president Hollande met Barack Obama. Hollande wil een ‘yes’ horen. De twee landen werken al samen rond Mali. Met name de Amerikaanse inlichtingendiensten voorzien Parijs van informatie over het strijdtoneel.

‘De situatie in Mali is alarmerend,’ zegt Hollande tegen Obama.

Obama antwoordt volgens betrokkenen dat hij geen aanwijzingen heeft dat de nood hoog is, maar Hollande krijgt zijn steun.

De dag erna belt de Franse minister van Defensie Jean-Yves Le Drian met Washington. Hij vertelt zijn collega Leon Panetta dat Frankrijk wil ingrijpen. Panetta luistert welwillend maar toont zich ook verbaasd over de Franse voortvarendheid. Die verbazing is er ook in andere Europese hoofdsteden. Vrijwel nergens wordt de urgentie van het gevaar in Mali als zó dringend waargenomen als in Parijs.

Op vrijdagochtend vindt François Hollande het tijd om knopen door te hakken. Hij roept betrokken ministers, naaste adviseurs, de Franse legertop en inlichtingendiensten bijeen. Ze gaan aan tafel zitten in de zogeheten Salon Vert, de Groene Kamer, naast Hollandes werkkamer.

Terwijl daar een oorlog wordt voorbereid, is in Mali al een dertigtal speciaal getrainde Franse militairen aan het werk. Ze bereiden luchtaanvallen voor en verkennen het terrein voor de aanstaande komst van grondtroepen, vertellen diplomatieke bronnen in Bamako.

In Parijs peilt Hollande de meningen. ‘Als we nu niet ingrijpen, valt Bamako binnen 24 uur,’ zegt minister van Buitenlandse Zaken Laurent Fabius.

Hollande hakt de knoop door. On y va.

De Veiligheidsraad wordt per brief geïnformeerd. Toestemming wordt niet gevraagd.

Die middag voeren Franse gevechtshelikopters hun eerste officiële aanvallen uit op doelen in Mali. Hollande wacht op de eerste resultaten en maakt dan op radio en televisie bekend dat ‘Operatie Serval’ is begonnen. Frankrijk is zijn oud-kolonie Mali binnengetrokken, verwijzend naar een Afrikaanse ‘tijgerkat’ die volgens de legende dertig keer per uur piest om zijn territorium af te bakenen.

‘Franse militairen hebben deze middag steun verleend aan het Malinese leger,’ zegt Hollande plechtig op radio en televisie. ‘Deze operatie zal voortduren zolang dat nodig is.’

Vanaf dat moment is de war room van de president 24 uur per dag bezet. Hollande laat zich ’s nachts wakker bellen om bijgepraat te worden over de aanvallen en de vorderingen.

Zwak leger

Het verzet in Mali is hardnekkig, hoort hij op zaterdag. Hollande besluit de aanvallen uit te breiden. Niet alleen de frontlinies zijn nu het doelwit, maar ook de uitvalsbases van de moslimextremisten, inclusief een trainingskamp in het noorden van Mali.

‘In het begin was het niet de bedoeling dat wij ook zelf steden als Gao en Timboektoe zouden herveroveren,’ aldus een betrokkene. ‘Pas op zaterdag zagen we hoe zwak het Malinese leger ervoor stond en hoorden we dat moslimextremisten onze luchtaanvallen wisten te ontwijken. Toen is besloten grondtroepen te sturen en naar het noorden op te rukken.’

In Londen gaan op datzelfde moment demonstranten de straat op. ‘French Army you will pay. The muslims are on their way,’ staat op een bord dat een gesluierde vrouw draagt.

President Hollande kondigt extra veiligheidsmaatregelen aan met het oog op protesten of aanslagen op Franse bodem.

Op zondag 13 januari vertrekken vier Rafale-gevechtsvliegtuigen vanuit oost-Frankrijk naar Mali. Onder hun vleugels hangen precisiebommen van elk 250 kilo. De vlucht duurt ruim acht uur. In noord-Mali, bij de steden Gao en Kali, nemen de Rafales de bases van islamitische rebellengroepen onder vuur. ‘We blijven aanvallen: nu, vannacht en morgen weer,’ zegt minister van Defensie Jean-Yves Le Drian.

De verbazing

‘Ik ken niet één land dat zich volledig laat leiden door humanitaire motieven’

Operatie Serval komt voor bijna iedereen als een volslagen verrassing. Voor de terreurgroepen in Mali, die niet rekenden op Franse bommen. Voor Franse politici, die niet vooraf geïnformeerd waren. En voor specialisten, die het niet zagen aankomen.

‘François Hollande maakte een draai van 180 graden,’ vertelt Marc-Antoine Pérouse de Montclos, Mali-specialist, politicoloog en werkzaam aan de Universiteit van Parijs. ‘Een paar maanden eerder zei hij nog publiekelijk: “Er is geen sprake van dat we gaan ingrijpen in Mali.” Hij wilde geen grondtroepen sturen. De Verenigde Naties hadden een resolutie aangenomen waarmee een interventie van West-Afrikaanse landen mogelijk werd, maar Frankrijk zou alleen logistieke steun verlenen.’

Verklaring 1

De moslimextremisten moeten worden gestopt

De officiële verklaring voor de interventie is vanaf het begin duidelijk: terreurgroepen staan aan de poort van Bamako, het land dreigt overgenomen te worden door moslimextremisten. Niet alleen terreurgroep Ansar Dine trekt op naar het zuiden met colonnes van bewapende pick-ups, ook de Noord-Afrikaanse tak van Al-Qaida, Aqmi, vecht mee, en de Organisatie voor de jihad in West-Afrika, Mujao. Al die groepen hebben zich de afgelopen jaren gevestigd in noord-Mali, dat is uitgegroeid tot wetteloos gebied. Geld wordt er verdiend met drugshandel. De VN rekende uit dat jaarlijks 50 ton aan cocaïne via West-Afrika Europa bereikt. De Sahel is bovendien een doorvoerhaven voor hasj en wapens én het toneel van mensensmokkel. De terreurgroepen worden er groot en rijk mee. In 2012 hebben ze al zo’n tweederde van Mali in hun macht. En de dreiging van die groepen was de eerste dagen van januari onverwacht zo groot en zo urgent dat Parijs zijn plannen wel móést herzien.

Die theorie wordt door velen onderschreven. ‘Als terroristen de macht zouden grijpen in Mali, zou dat een onaanvaardbare bedreiging zijn voor de internationale gemeenschap, en vooral voor Europa, dat net aan de andere kant van de Middellandse Zee ligt,’ schrijft politiek analist Dominique Moïsi twee weken na de start van Operatie Serval.

Verklaring 2

Hollande heeft een boost nodig

Maar specialisten twijfelen. Jazeker, de integriteit van Mali loopt gevaar. Maar het is uitgesloten dat Bamako al op korte termijn in handen komt van moslimextremisten zoals de Franse regering beweert, zeggen zij unisono.

De afstand naar Bamako is voor de rebellen nog groot, de plannen van de terreurorganisaties zijn niet duidelijk, de bevolking van de hoofdstad staat in het geheel niet welwillend tegenover de islamradicalen en de omvang van Bamako, met z’n 1 tot 2 miljoen inwoners, is een maatje te groot voor de enkele honderden soldaten op sandalen.

Dat president Hollande in januari tóch besluit ten strijde te trekken, leidt al snel tot speculaties. Er moet méér aan de hand zijn.

In eigen land wordt al in januari verwezen naar zijn impopulariteit. Nog nooit eerder is een Franse president in zo’n korte tijd zo veel kiezerssteun kwijtgeraakt als Hollande, die wordt geteisterd door een hardnekkige economische crisis en een continu stijgende werkloosheid.

Operatie Serval doet hem goed. Er is brede politieke steun, links én rechts, en in de peilingen scoort de socialistische legerleider: driekwart van de bevolking steunt in januari zijn besluit om militairen naar Mali te sturen.

Verklaring 3

De neokolonialismetheorie

Onder commentatoren in Afrika en het Midden-Oosten wordt een heel andere conclusie getrokken: Operatie Serval is puur Frans neokolonialisme, staat in de analyse die het Al Jazeera Center for Studies een maand na aanvang van de aanvallen publiceert. ‘De Franse interventie heeft vooral te maken met het beschermen van Franse belangen in de regio. Het is een poging de Franse aanwezigheid te versterken in een gebied dat speciale betekenis heeft gezien het koloniale verleden.’

Verklaring 4

De economische theorie

In het verlengde van de neokolonialismetheorie duikt ook een andere theorie op. Een economische theorie.

In november 2012, twee maanden voor Operatie Serval begint, komt president Mahamadou Issoufou van Niger op bezoek op het Élysée. De twee staatshoofden praten een uur met elkaar. Niger is gebaat bij stabiliteit in buurland Mali. De honderden kilometers aan poreuze grens tussen de twee landen is een oversteekplaats voor zelfmoordterroristen en terreurgroepen met gijzelaars. De regering in Parijs zit in haar maag met de vier Fransen die in 2010 in Niger zijn gekidnapt door moslimextremisten en daarna de grens met Mali werden overgebracht.

Maar tijdens dat gesprek op het Élysée ligt ook een ander dossier op tafel: uranium.

De Franse nucleaire multinational Areva is actief bij de uraniumwinning in Niger. Het land levert een groot deel van de uranium die nodig is om het Franse nucleaire park, dat Franse huishoudens van stroom voorziet, draaiende te houden. En Issoufou wil heronderhandelen over het contract met Areva. Het is een gevoelig dossier met een groot economisch potentieel.

De bodem van Niger biedt volop mogelijkheden voor de verdere winning van grondstoffen – net als die van Mali. Gas, olie en uranium liggen er in onbekende hoeveelheden te wachten op de gelukkige vinder. ‘Het belangrijkste is de Tamesna-vlakte waar uranium in de bodem zit. Dat gebied vormt één geheel met het uraniumgebied in Niger waar het Franse Areva aan het werk wil,’ vertelt André Bourgeot, Sahel-expert en antropoloog.

Daarmee is het gesprek tussen Hollande en Issoufou veel meer dan strategisch overleg over oorlog en vrede in Mali: het is diplomatieke jongleerkunst op het hoogste niveau waarbij allebei de deelnemers een ongekend aantal ballen tegelijk in de lucht moeten houden. Zakelijke contracten, Franse militairen, terreurgroepen in Mali, ontvoerde Fransen in Niger: alles ligt op tafel. De één geeft wat, de ander neemt wat. En vice versa.

‘Ik ken niet één land dat zich alleen laat leiden door humanitaire motieven. Elke regering denkt ook aan haar eigenbelang. De vraag is alleen hoe je die eigenbelangen zo goed mogelijk kan maskeren,’ zegt antropoloog Bourgeot.

Na afloop van het gesprek op het Élysée komt Issoufou naar buiten. Het diplomatiek kwartetten lijkt geslaagd. ‘Wij willen dat er zo snel mogelijk wordt ingegrepen in Mali,’ zegt hij. Een paar maanden later praat Areva met de autoriteiten in Niger over de manier waarop het land meer kan profiteren van de aanwezigheid van het Franse bedrijf. En in oktober worden de vier Fransen vrijgelaten die in Niger waren gegijzeld: ‘Dankzij de inspanningen van president Issoufou,’ laat de Franse regering weten.

Verklaring 5

De legerlobby

En dan is er nog één andere theorie. Een theorie die nauwelijks bekend is en weinig aandacht krijgt, maar onder specialisten overtuigde aanhangers heeft.

‘Er is een sterke lobby van het Franse leger geweest,’ zegt politicoloog Marc-Antoine Pérouse de Montclos. ‘Militairen hebben François Hollande onder druk gezet om Operatie Serval te starten, daar ben ik van overtuigd.’

De Franse strijdkrachten zitten in 2012 en 2013 in de verdomhoek. President Hollande trekt de Franse manschappen terug uit Afghanistan. Forse bezuinigingen staan op stapel. En er groeit een nieuwe visie op oorlogsvoering, waarbij ‘cyberwar’ het toverwoord wordt en door het zand sloffende manschappen afgeschreven lijken.

‘Het leger, en met name de grondtroepen, wilden Hollande ervan overtuigen dat militaire aanwezigheid in Afrika nodig bleef. Ze wilden laten zien dat ze nog steeds onmisbaar zijn,’ zegt Pérouse de Montclos.

Kort na de intocht in Mali wordt in Franse militaire kringen dan ook opgelucht adem gehaald. Dagblad Le Monde schrijft dat bij Defensie bijna applaus opgaat als ze de beelden zien van Franse pantservoertuigen die Bamako binnenrijden. De Franse radio meldt dat de snelle opmars vooral te danken is aan ‘de nog altijd aanwezige Franse troepen in Afrika, in landen als Gabon, Senegal en Tsjaad. (…) Grondtroepen konden per vliegtuig tot aan Sévaré worden gebracht. Speciale eenheden waren al sinds 2010, discreet, aanwezig in zuid-Mali.’

Mali wordt het toonbeeld van een klassieke oorlog. Luchtmacht en landmacht trekken samen op. En snel ingrijpen blijkt mogelijk dankzij de traditionele Franse aanwezigheid in Afrika: zo’n 3.000 Franse manschappen zijn er permanent gestationeerd.

De lobby lijkt geslaagd. In het voorjaar maakt een speciale Franse Senaatscommissie de balans op en constateert: ‘Operatie Serval heeft laten zien dat Frankrijk steunpunten nodig heeft in Afrika, aanwezigheid op de grond nodig heeft. De aanwezigheid van Franse manschappen in Afrika is noodzakelijk om onze en Europa’s belangen en veiligheid te verdedigen, en om de bevolking in de Sahel te helpen.’

Eerst succes, dan de kater

‘We hebben de oorlog gewonnen, we hebben de terroristen verjaagd’

‘Leve Frankrijk, leve Mali!’ roepen vrouwen in Timboektoe op straat, waar Franse en Malinese vlaggen naast elkaar zijn opgehangen. Operatie Serval is twee weken gaande en de moslimextremisten die Timboektoe in noord-Mali hadden bezet, zijn verdreven.

‘We zijn weer vrij, de sfeer is super,’ jubelt een uitgelaten vrouw. De groep rond haar vertelt over het afgelopen jaar. Ze voelden zich ‘gegijzeld’ door radicale moslims. ‘Het voelde alsof we in onze eigen stad gevangen zaten,’ vertelt een man. ‘Als we niet deden wat ze zeiden, werden we meteen geslagen,’ zegt de vrouw.

Een hoteleigenaar vertelt: ‘De jihadstrijders hielden niet van honden. Die blaften en dat vonden ze vervelend. Toen hebben ze ze allemaal doodgeschoten.’

‘Iedereen is blij dat de Fransen ze hebben verjaagd,’ vertelt een inwoner. ‘We kunnen weer naar muziek luisteren, dansen, alcohol drinken, doen waar we zin in hebben.’

Mali is na de Franse interventie in feeststemming. Als de radio in Bamako de komst van de Franse manschappen aankondigt, gaan auto’s met Franse vlaggen de straat op. ‘Leve Frankrijk!’ zet een krant op de voorpagina.

Operatie Serval lijkt een succes. ‘De moslimextremisten hebben geen plaats meer waar ze zich veilig kunnen voelen in Mali. Ze zijn verjaagd uit bewoond gebied en 80% van hun materieel is vernietigd,’ zegt legerleider Edouard Guillaud op 22 mei in het Franse parlement.

Een paar smetjes komen wel aan het licht. Amnesty International meldt dat de Franse luchtmacht burgerslachtoffers heeft gemaakt bij de aanval op Konna. Human Rights Watch publiceert een rapport over vermeende gewelddadigheden door het Malinese leger.

De steun in Frankrijk blijft. President Hollandes vrije val in de peilingen lijkt gestopt door zijn optreden in Mali. In april stemt het parlement in met verlenging van Operatie Serval. In de Assemblée stemmen 342 leden voor en 0 tegen. Internationaal, op diplomatiek en humanitair terrein, boeken de Fransen succes.

In april stemt de VN-Veiligheidsraad in met de oprichting van een troepenmacht van 12.600 blauwhelmen die noord-Mali moeten beschermen. In mei omhelst François Hollande zijn Malinese collega Dioncounda Traoré in Brussel, waar op een internationale donorconferentie 3,25 miljard euro wordt toegezegd voor de ontwikkeling van Mali.

In de zomer van 2013 volgt de definitieve bekroning. In juli en augustus worden er presidentsverkiezingen gehouden in Mali. Er doen zich nauwelijks incidenten voor, de stembusgang verloopt zonder grootschalige fraude en de opkomst is historisch hoog. Ibrahim Boubacar Keïta, ‘IBK’ genoemd, wint met een grote meerderheid, en zijn tegenstander Soumaïla Cissé erkent – tot ieders verbazing – zijn nederlaag al voor het eindresultaat bekend is. Bij de inhuldiging van ‘IBK’ in september is François Hollande de officieuze eregast.

‘Als we niet hadden ingegrepen zouden hier nu terroristen staan in Bamako,’ zegt Hollande die dag in een toespraak in de Malinese hoofdstad. ‘We hebben de oorlog gewonnen, we hebben de terroristen verjaagd.’

Subtiel wordt ook de Franse defensielobby gerustgesteld. ‘Wij blijven hier aanwezig met de noodzakelijke manschappen, vooral ook in de landen rondom Mali om Afrikaanse militairen te helpen.’

Koenders

Maar terwijl Hollande applaus en felicitaties in ontvangst neemt in het zuidelijke Bamako, broeit het opnieuw in het noorden van Mali.

Eind september eist Al-Qaida-tak Aqmi een zelfmoordaanslag op bij een legerkazerne in Timboektoe. Nog geen twee weken later beschieten rebellen van Mujao de stad Gao, in het noordoosten. Eind oktober is Tessalit, ook in het noordoosten, het doelwit van een driedubbele aanslag door een groep die verbonden is met Aqmi. ‘Verschillende groepen terroristen zijn zich aan het hergroeperen. Ze kiezen nieuwe werkwijzen en maken gebruik van de uitgestrektheid van het noorden waar niet overal binnenlandse en buitenlandse militairen aanwezig zijn,’ vat de Malinese minister van Defensie Soumeylou Boubèye Maïga het samen.

VN-gezant Bert Koenders reist af naar New York. Hij uit er zijn bezorgdheid over ‘de fragiele veiligheidssituatie in noord-Mali’.

Maar in Parijs is damage control het devies. Het publiek mag niet de indruk krijgen dat Operatie Serval voor niks is geweest. ‘Het gaat om lokale en korte acties van terroristen die niet in staat zijn langdurig de strijd aan te gaan,’ aldus legerwoordvoerder Gilles Jaron. ‘De oorlog ligt achter ons, we zijn nu met contraterreuracties bezig,’ laat minister van Defensie Jean-Yves Le Drian eind oktober weten.

Journalisten vermoord

De echte schokgolf in Parijs moet dan nog komen. Op 2 november worden twee journalisten van Radio France Internationale in koelen bloede vermoord in Kidal, in het noorden. De Fransen die de dag ervoor nog dachten dat Operatie Serval op rolletjes liep, worden nu op ruwe wijze wakker geschud. Het is ‘de nachtmerrie van de woestijn’, kopt de Franse pers.

De journalisten worden ’s middags door vier mannen in een pick-up geduwd. Zo’n 12 kilometer buiten Kidal stopt de auto. De mannen stappen uit, de twee Fransen stappen uit. Verslaggeefster Ghislaine Dupont wordt met drie kogels doodgeschoten, haar geluidsman Claude Verlon krijgt een salvo van zeven kogels in zijn rug en overlijdt. Aqmi wordt als verantwoordelijke aangewezen.

‘Het is een vernedering voor de Fransen, voor de blauwhelmen en het Malinese leger: ze zijn aanwezig in de stad en toch konden de ontvoerders de journalisten gewoon op klaarlichte dag meenemen en de stad uitvluchten terwijl er checkpoints zijn,’ aldus West-Afrika-specialist Yvan Guichaoua van de University of East Anglia.

Toearegs

Kidal heeft een speciale betekenis voor de Fransen. De Toearegs in de stad en het gebied waren de enigen die zich nauwelijks verzetten tegen het koloniale bewind van de Fransen. Sindsdien heeft de Franse buitenlandse inlichtingendienst DGSE, vallend onder het ministerie van Defensie, altijd nauwe contacten met hen onderhouden. De Toearegs worden bovendien als een essentiële schakel gezien bij de pogingen om Franse gijzelaars in het gebied vrij te krijgen.

Toen Operatie Serval begon, werd de MNLA een partner die hielp bij het verjagen van de moslimextremisten. De Fransen zagen er geen bezwaar in dat de groep zelf ook moslimextremisten in hun gelederen heeft en een jaar eerder nog met Ansar Dine optrok tegen de regering van Mali. In ruil voor de samenwerking krijgt de MNLA het voor het zeggen in ‘thuisbasis’ Kidal. ‘Er staat natuurlijk niks zwart op wit, maar dat de MNLA dat gebied bestuurt, kon niet gebeuren zonder de instemming van de Fransen,’ aldus antropoloog André Bourgeot.

‘Het Franse leger verbood het Malinese leger om zich te bemoeien met Kidal,’ aldus politicoloog Marc-Antoine Pérouse de Montclos.

Het gevolg: de Toearegs zijn de baas in en rond Kidal, in een gebied dat half zo groot is als Frankrijk. En er gaan nu al stemmen op om autonomie te eisen. Daarmee is de situatie in Mali op slag veranderd.

De ‘succesvolle’ Operatie Serval blijkt elf maanden na aanvang helemaal niet feilloos te verlopen. Terreurgroepen zijn nog steeds actief en roeren zich. De slagkracht van Franse militairen, blauwhelmen en Malinese manschappen blijkt beperkt in het immens uitgestrekte gebied waar rebellen moeiteloos grenzen oversteken. En met de machtsbasis van de MNLA in Kidal is het duidelijk dat de regering in Bamako slechts beperkt zeggenschap heeft in Mali.

‘Er dreigt nog steeds een groot conflict tussen het centrale landsbestuur en het streven naar autonomie in het noorden, waar niet alleen Toearegs leven maar ook Arabieren en Afrikanen,’ concludeert de linkse Franse senator Jean-Pierre Chevènement. Het afgelopen jaar bezocht hij Mali twee keer. Hij schreef twee rapporten over de voortgang van Operatie Serval. ‘Er is nu een verzoeningsprogramma gestart onder de hoede van de Malinese president. Er wordt ook bemiddeld tussen de verschillende groepen. Maar de verhoudingen tussen al die groepen blijven moeizaam.’

In het noorden blijft het moeilijk om het ‘gezag’ te herstellen. De staat is er nog steeds zo goed als afwezig. Politie om de dagelijkse orde te handhaven is nergens te bekennen, justitie om straffen uit te delen is er evenmin.

En Frankrijk gaat z’n manschappen langzaam terugtrekken. Nu zijn in Mali nog twee- tot drieduizend Franse manschappen actief, begin volgend jaar moeten dat er duizend zijn.

Politicoloog Pérouse de Montclos: ‘Als Frankrijk zich nu terugtrekt, stort noord-Mali compleet in. Er is domweg geen Malinese rijksoverheid aanwezig in het noorden om de taak van de Fransen over te nemen. Maar als de Fransen veel langer blijven, kunnen ze wel eens als een ongewenste bezettingsmacht worden gezien: Frankrijk blijft voor veel Malinezen de vroegere koloniale grootmacht.’

Antropoloog Bourgeot: ‘Hoe zwakker de staat is als centraal machtsorgaan, hoe makkelijker het is om in het noorden de cocaïne te transporteren. En daarmee creëer je weer mogelijkheden voor plaatselijke maffiagroepen om daar te floreren. Dat is precies wat er in Mali gebeurde vanaf 2003.’

Nee

Voor deze reconstructie is gebruik gemaakt van artikelen en reportages van Radio France Internationale, Le Monde, Le Figaro, Paris Match, L’Express, Le Nouvel Observateur, Mediapart, Les Echos, La Croix, Le Soir d’Algérie, Jeune Afrique, The Guardian en The Washington Post. Ook zijn analyses en rapporten geraadpleegd van de International Crisis Group, de Carnegie Endowment for International Peace en de Commission des Affaires Étrangères, de la Défense et des Forces Armées van de Franse Senaat Foto’s Dominic Nahr/Magnum/HH