Klassieker / Dubbel fantastische dystopie
In de eerste helft van de 20e eeuw &#8211; en ook nog wel even daarna &#8211; werd sciencefiction nauwelijks serieus genomen door de literaire wereld. Dat lag anders met toekomstromans, waarvan de schrijvers niets met groene mannetjes te maken wilden hebben. Die vroegen zich af of het vooruitgangsoptimisme, het geloof in de heilzaamheid van de techniek en het totalitaire denken van de twintigste eeuw gerechtvaardigd waren en vanzelf zouden leiden tot een betere wereld. Aldous Huxleys Brave New World, George Orwells 1984 en The Time Machine van H. G. Wells zijn bekende titels uit een lange lijst van romans waarin men niet gerust is op de goede afloop. De wereld stevent niet af op een utopie, maar op een dystopie, een plaats waar alle goede bedoelingen in het tegendeel zijn veranderd. Op die lijst hoort ook Wij van Jevgeni Zamjatin (1884-1937) uit 1921.
De roman speelt in het jaar 3000. De mensheid heeft zich teruggetrokken uit de natuur en woont omgeven door de Muur in een glazen stad onder de hoede van de Weldoener, begluurd door een leger van spionnen en verklikkers. &#8216;Geluk&#8217; is een technische kwestie geworden en kan alleen door middel van de rede tot stand worden gebracht. D-503 (namen bestaan niet meer), een scheepsbouwer die een ruimteschip bouwt waarmee de boodschap van de Weldoener naar andere planeten kan worden gebracht, wordt verliefd op I-330, die deel blijkt uit te maken van een groep ontevredenen die de weg naar de woeste wereld buiten de Muur heeft gevonden, waar nog mensachtige wezens wonen. D-503 laat zich verleiden en wordt gebruikt om de doelen van de groep te verwezenlijken. Opgevoed met de ideologie van de Weldoener en opgegroeid met voedsel uit aardolie weet hij van verwarring niet wat hij moet doen. De Weldoener verzint een tegenzet tegen de dissidenten: een operatie die alle fantasie bij de mensheid uitroeit. Na zijn operatie, ontdaan van zijn verwarrende hartstocht, kan D-503 onbewogen aanzien hoe I-330 wordt gefolterd.
Zamjatin verwijst niet alleen naar het utopische wereldbeeld van het vroege communisme en de overspannen verwachtingen van de revolutie, maar ook naar de doctrines van de beroemde oervader van de procesbewaking en de efficiency Frederick Winslow Taylor, waarmee de &#8216;nummers&#8217; in Wij zijn opgegroeid. De inwoners moeten dagelijks &#8216;Tayloroefeningen&#8217; doen en elke hap vijftig keer kauwen. Zamjatin was duidelijk geen grote vriend van de maakbare samenleving, waarin de contouren van het geluk &#8216;wetenschappelijk&#8217; worden vastgesteld. Daarin heeft deze in dubbel opzicht fantastische roman weinig aan actualiteit ingeboet.
Zamjatins felle, gloedvolle expressionistische stijl met zijn soms oververhitte metaforen en de wiskundige beelden &#8211; Zamjatin was ingenieur &#8211; die daarbij horen, mag misschien wel eens bevreemden, hij is altijd fris en opwindend en laat de lezer soms naar adem happen. Mede dankzij de stijl heeft Wij een hoog soortelijk gewicht; het is geen roman die je tussen de bedrijven door even scant. Hoewel het kan zijn dat het Russisch origineel erom vraagt, oogt de vertaling soms wel eens wat gedateerd. Woorden als &#8216;sliet&#8217; (dunne stam), &#8216;zich onderwinden&#8217; (de moed hebben), &#8216;bezwalkt&#8217; (bezoedeld), &#8217;tromp&#8217; (loop van een vuurwapen) en &#8216;mutserd&#8217; (takkenbos) waren in het jaar van de vertaling, 1970, al niet meer gangbaar. Een klein smetje op een fascinerend boek. n
**** Jevgeni Zamjatin, &#8216;Wij&#8217;, vertaling en nawoord Dick Peet, Atlas, 187 p., € 18,95

Allard Schröder

Verliefd op I-330

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots