Interview Christine Otten
Ze publiceert deze week haar vijfde boek &#8211; In wonderland &#8211; en vanaf februari gaat ze op tournee met een &#8216;literaire revue&#8217; met Herman Koch en Michiel Romeyn. Maar ooit begon Christine Otten bij Vrij Nederland haar loopbaan als schrijfster. &#8216;Ik kwam als piepjonge stagiair terecht in de meest dramatische periode van het blad. De tijd dat er anonieme brieven bij redacteuren werden bezorgd, met allerlei insinuaties en inside-kennis over hun privéleven &#8211; het was de werksfeer van een Agatha Christie-detective. Ik vond een keer zo&#8217;n anonieme brief op het kopieerapparaat. Verbijsterend. Tijdens de grote crisisvergadering die volgde, zakte ik van plaatsvervangende schaamte steeds verder met mijn hoofd weg in mijn coltrui.
Ik heb er wel een erg goede journalistieke leerschool gehad. Joop van Tijn, toen adjunct-hoofdredacteur, zei: eerst gedegen onderzoek doen, maar zodra je gaat schrijven, laat je alle research achter je. Zo werk ik nu nog steeds aan mijn boeken. Ik ben door VN boven mijzelf uitgestegen, maar ik ben er ook snel opgebrand. Het ging fout toen Van Tijn wilde dat ik politiek verslaggever zou worden. Dat was niets voor mij. Tot dan toe koesterde hij me als een dochter, maar na mijn weigering liet hij me vallen als een baksteen. Ik had jaren alleen maar keihard gewerkt, maar nu werd ik ziek. Dat was ook mijn redding, want toen kreeg ik de rust om te bedenken wat ik echt wilde: romans schrijven.&#8217;
Flinterdun
Als journalist ontmoette Otten actievoerder Hans Krikke, haar latere partner. Samen met een paar anderen vormden ze de stichting Opstand, die opkwam voor illegalen in Nederland. In 1995 belandden ze in een krankzinnige nachtmerrie waarbij de Vrij Nederland-klucht bleekjes afstak. Op bevel van de rechter-commissaris viel de politie binnen in het kantoor van Opstand en bij Otten en Krikke thuis. Ze hadden aanvankelijk geen flauw idee waar ze van werden beschuldigd. Tenslotte bleek dat het ging om artikel 140 uit het Wetboek van Strafrecht: lidmaatschap van een criminele organisatie, te weten: Revolutionaire Anti-Racistische Actie. RaRa, een verre nazaat van de RAF in Duitsland, was verantwoordelijk voor aanslagen in de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig op onder andere Aad Kosto en de Makro.
Christine Otten, destijds zwanger van haar tweede kind, twijfelde niet aan de onschuld van haar man. &#8216;Ik wist dat Hans nooit geweld zou gebruiken, maar ik vond de hele affaire ook doodeng, en wilde er het liefst niets mee te maken hebben. Ik durfde niemand te vertellen dat ik bij Hans hoorde. Het was alsof ik in een rare thriller terecht was gekomen: de werkelijkheid was fictie geworden, onbetrouwbaar.&#8217; Ze voelde zich ook schuldig, vertelt ze. &#8216;Ik herlas Het proces van Kafka voor In wonderland, en stuitte op de lezing die Simon Vestdijk over dat boek hield in 1942, in gijzelaarskamp Sint Michielsgestel. Hij heeft het daarin over het schuldgevoel dat we allemaal latent met ons meedragen. Ik ondervond dat aan den lijve. Als de staat je leven binnendringt en je leven overhoop haalt, denk je in eerste instantie: ik zal wel iets ergs hebben gedaan. Wie weet heb ik iemand vermoord zonder dat ik het weet. Your worst nightmare. Tijdens de inval bood ik de rechter-commissaris spontaan mijn adresboek aan: hier neem maar mee. Die overhandiging van mijn privégegevens was een symbolisch gebaar van onderwerping aan de macht.&#8217;
Ze schrok toen ze later het flinterdunne bewijsmateriaal tegen haar man zag, vertelt Otten. &#8216;Behalve ontzettend opgelucht &#8211; &#8220;Ze hebben écht niets&#8221; &#8211; was ik ook ontdaan. Het was zó amateuristisch… Wat mij schokte, was de volstrekte wereldvreemdheid van de Nederlandse inlichtingendienst. Als je iemand schaduwt en afluistert, dan mag je toch wel enig idee hebben om wat voor mensen het eigenlijk gaat? Ga dan eens undercover met iemand praten, zou ik denken. Tijdens mijn research merkte ik dat er intern ook veel kritiek is, dat het niveau van rechercheurs naar beneden gaat. Mijn vertrouwen in de rechtsstaat ben ik toen kwijtgeraakt. Nu nog steeds is mijn eerste reactie als het OM aankondigt dat ze een dader hebben, crimineel of terrorist: &#8220;Eerst maar eens zien.&#8221; Het was een schok dat je zomaar van je bed kunt worden gelicht, gegijzeld in je eigen huis. Ik waande me tot die tijd erg veilig in Nederland.&#8217;
Stigma
De inval in hun Amsterdamse bovenwoning bepaalde nog lange tijd hun leven, zegt Christine Otten aan de keukentafel van haar nieuwe, ruime huis in Amsterdam-Noord. Ze vertelt hoe vooral haar man na zijn vrijlating nog jarenlang werd achtervolgd door de beschuldiging van RaRa-activisme. Als hij even de keuken binnenloopt voor een kop koffie, maakt Hans Krikke &#8211; tegenwoordig diaconaal consulent in Amsterdam-West &#8211; een afwerend gebaar: liever geen commentaar. Hij is nooit officieel beschuldigd van het plegen van aanslagen, maar hij heeft lang veel last gehouden van zijn arrestatie. Een beperkte schadevergoeding was alles waartoe de overheid bereid was. Er was veel collateral damage die niet werd vergoed, zegt Otten. &#8216;Hans had geen inkomen meer &#8211; wie wil er met een journalist werken die het stigma van terrorist met zich meedraagt? Wij hadden goede advocaten, maar het waren politieke advocaten. Geen mensen die dachten: hoe gaan we hier veel geld uitslepen. Wij zijn van de schadevergoeding met vakantie geweest, en toen was het vrijwel op.&#8217; Krikke wil zich absoluut niet distantiëren van het boek van zijn vrouw. Maar elk woord dat hij erover zegt, kan het verleden oprakelen dat hij zo graag wil laten rusten.
Ze dacht, zegt Christine Otten later, dat de RaRa-zaak bij haarzelf geen sporen had achtergelaten. &#8216;Ik kwam niet in de publiciteit en met de geboorte van mijn dochter leek dit deel van mijn leven afgerond.&#8217; Maar nadat ze &#8211; net als de vrouwelijke hoofdpersoon in haar boek &#8211; in New York was geweest op 11 september 2001, kreeg Otten wel nachtmerries waarin ze werd gezocht wegens terrorisme. En die keerden terug terwijl ze werkte aan de research van In wonderland. Dat was een risico bij het schrijven van deze roman, beaamt Otten. Maar ze vond dat het tijd werd om het verleden naar haar hand te zetten. &#8216;Ik voelde me destijds volstrekt machteloos en ik bleef nog lang quasiparanoïde. Ik dacht dat alle telefoons werden afgeluisterd, dat alle BMW&#8217;s van de AIVD waren. Gezien de actualiteit rond privacy en het steeds verder toegenomen gebruik van artikel 140 wilde ik dit boek nu schrijven, maar het moest méér worden dan een reconstructie.&#8217; Ze merkte al snel dat het over grotere thema&#8217;s zou gaan: over schuld, over vertrouwen, over wraak en vergeving. &#8216;Het is raar genoeg een soort genoegdoening om met iets naars uit het verleden iets nieuws te maken. Alsof je de werkelijkheid een tik terug geeft.&#8217; Ze wil haar man in de publiciteit rond In wonderland zoveel mogelijk uit de wind houden, zegt Otten. &#8216;Het is tenslotte een roman, geen geschiedschrijving. Maar hij heeft het boek uiteraard gelezen en hij is er blij mee. In het boek is sprake van een speelfilm over de zaak, het &#8220;Hans&#8221;-personage wil daaraan meewerken omdat hij dan iemand kan worden die hij nooit is geweest. Hij kan verdwijnen in fictie. Die film is natuurlijk eigenlijk deze roman. Op dat droste-effect was ik uit.&#8217;
Telefoontaps
Ter voorbereiding van In wonderland las Otten de hetzerige artikelen die De Telegraaf destijds aan de zaak wijdde. Ze las ook het Dagboek van een RaRa-terrorist, dat Hans Krikke zelf twee jaar na zijn arrestatie over de zaak schreef. &#8216;Destijds durfde ik dat niet. Nu vlooide ik ook het hele justitiële archief door, inclusief telefoontaps. Bizar om je eigen gesprekken terug te lezen &#8211; plus de vergezochte interpretaties ervan. De taal wordt je afgenomen, ieder woord wordt geanalyseerd en dan weer tegen je gebruikt. De werkelijkheid is niet meer belangrijk. Ik heb die telefoontaps letterlijk in het boek gebruikt, maar wel dialogen weggelaten en aangevuld. Dat mag, vind ik. Het is nu míjn materiaal. Toen ik De laatste dichters schreef, over de Amerikaanse zwarte dichters van de jaren zestig, voorlopers van de hiphop, zei een collega-journalist: maar dat zijn échte mensen, geen romanfiguren. Daar kun je niet zomaar mee doen wat je goeddunkt. Ik heb dat dilemma voorgelegd aan Geert Mak, die ik bewonder. Hij zei: &#8220;Je kunt met dat materiaal alles doen. Alles. Als je het maar verantwoordt.&#8221; Ik voelde me bevrijd.&#8217;
Het klopt ook met haar voorkeur voor een literatuur die in het hier en nu is verankerd, die niet naar binnen gekeerd is. &#8216;Gelukkig ben ik niet de enige, tijdens de jaren nul hebben de Nederlandse romanschrijvers weer contact gemaakt met de echte wereld. Dat een roman urgentie moet hebben, betekent trouwens niet dat alle boeken gevuld moeten worden met straatrumoer. Ik ben geïnteresseerd in de wisselwerking tussen het grote maatschappelijke gebeuren en het intieme leven. Zo kan ik grote onderwerpen terloops aan de orde stellen. Dat vind ik heel bevredigend.&#8217;
Wraak
In zijn Dagboek van een RaRa-terrorist schreef Hans Krikke dat excuses van het Openbaar Ministerie voor hem van essentieel belang waren. Maar die verontschuldigingen zijn er nooit gekomen, vertelt Otten. &#8216;Het OM stelde: dat doen wij niet. Want met zo&#8217;n excuusbrief wordt de overheid gedwongen de deuren open te zetten, zich in de kaart te laten kijken. Terwijl het belang van het OM juist is om de opsporingsbevoegdheden zo royaal mogelijk te houden. Wat dat betreft is er weinig veranderd: Job Cohen weigerde onlangs om excuses aan te bieden in de zaak rond de bedreiging van Ikea. Daar waren mensen zonder enige geldige reden van hun bed gelicht. Het is een misvatting dat de staat geen menselijk gezicht zou mogen tonen. Daardoor krijgen mensen misschien weer meer vertrouwen in de rechtsstaat. Hoe belangrijk zijn verontschuldigingen? Hoe belangrijk is wraak? Of kun je ook zomaar vergeven? Daar gaat In wonderland óók over.&#8217;
De idyllische openingsscène &#8211; de latere terrorismeverdachten als verliefd paar met vakantie in Engeland &#8211; geeft de roman meteen iets onwerkelijks en dreigends, beaamt Otten. &#8216;Het is beangstigend om te bedenken dat anderen zonder dat je het weet doelgericht je ondergang aan het voorbereiden zijn. Terwijl je je van geen kwaad bewust bent.&#8217;
Alsnog verhaal halen bij de staat is niet het doel van haar hoofdpersoon, zegt Otten. &#8216;Het gaat haar niet om wraak, het is subtieler, hoop ik. Zij en de voormalige rechter-commissaris, die indertijd bevel gaf tot de inval, zijn allebei op zoek naar zuiverheid, ze willen in het reine komen met zichzelf. Hij wil vergeving van haar en zij wil van hem horen: je hoeft je niet schuldig te voelen. Zij twijfelt eraan of ze wel een goed mens is. Of ze wel betrouwbaar en loyaal genoeg is. Of ze als het eropaan komt kiest voor het goede. Ze is uit op een soort vaderlijke goedkeuring, maar in de loop van het boek ontdekt ze dat hij niet wil toegeven dat hij fout was. En dan wordt de verhouding tussen die twee een beetje ranzig, in de roman. Ik vond het plausibel dat er een erotische kant aan de zaak zit. Als de politie bij je invalt, dat heb ik ook beschreven, is dat een soort aanranding. Ze komen zo grof in je intieme sfeer binnen, in je kasten met onderbroeken en beha&#8217;s, de link met erotiek móest er bijna wel in.&#8217;
In wonderland gaat eigenlijk over macht en onmacht, merkte Christine Otten al schrijvende. &#8216;Dat je wordt gearresteerd en verhoord zonder dat je weet waarom is de ultieme machteloosheid. Schrijven geeft je juist grenzeloze macht. Ik kon een rechter-commissaris opvoeren in mijn roman en met hem doen wat ik wilde. Daar heb ik van genoten.&#8217;
Toch is In wonderland geen boos boek, geen verlate afrekening. &#8216;Vanaf het moment dat ik achter mijn schrijftafel ging zitten, werd het puur fictie. Daar vergeet ik mezelf, dan ben ik die personages. Geweldig: dan ben jij de baas over de werkelijkheid. Het zijn echte mensen in dat boek, maar ik bepaal hun doen en denken. Door meerdere personages tegelijk te zijn en jezelf te vergeten, rek je je eigen bestaan op. Zoals in het citaat van Paul Auster, het motto van dit boek: &#8220;If a man is truly present among his surroundings, he must be thinking not of himself but of what he sees. He must forget himself in order to be there.&#8221; Austers Man in the Dark gaat net als mijn roman over morele dilemma&#8217;s, over de vraag: hoe kun je een goed mens zijn. Ik zie met bewondering dat zijn werk steeds politieker wordt, minder vrijblijvend. Dat is ook mijn inzet. Een van de taken van de kunst is om iets toe te voegen aan de werkelijkheid. Ook al vind ik het dan doodeng dat die oude RaRa-zaak wordt opgerakeld, ik denk: kom maar op. Ik heb een prachtig boek geschreven.&#8217;
Christine Otten
Christine Otten (Deventer, 1961) was het afgelopen jaar writer in residence aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Ze geeft schrijfcursussen aan daklozen en gaat vanaf februari samen met onder anderen Herman Koch, Michiel Romeyn en Frans Thomése op tournee met een &#8216;literaire revue&#8217;. In wonderland is haar vijfde roman, na Blauw metaal, Lente van glas, De laatste dichters en Als Casablanca. In mei 2010 gaat Last Poets als theaterstuk door Theatergroep MC (voorheen Made in da Shade en Cosmictheater) in première in de Westergasfabriek in Amsterdam.
Christine Otten
Christine Otten (Deventer, 1961) was het afgelopen jaar writer in residence aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Ze geeft schrijfcursussen aan daklozen en gaat vanaf februari samen met onder anderen Herman Koch, Michiel Romeyn en Frans Thomése op tournee met een &#8216;literaire revue&#8217;. In wonderland is haar vijfde roman, na Blauw metaal, Lente van glas, De laatste dichters en Als Casablanca. In mei 2010 gaat Last Poets als theaterstuk door Theatergroep MC (voorheen Made in da Shade en Cosmictheater) in première in de Westergasfabriek in Amsterdam.

Mischa Cohen (archief)

Verhaal halen bij de staat

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel