De boot gemist, en ingehaald
Jan Kompagnie, op 20 november op vierenzestigjarige leeftijd overleden, was archivaris, schrijver, historicus, organist, marathonloper, doorzetter en oprichter van het Gouds Historisch Café. In oktober verscheen Jodenjacht, het schrijnend relaas over de rol van de Nederlandse politie in de Tweede Wereldoorlog, dat hij met Ad van Liempt schreef en samenstelde, en waarover Max Pam schreef: &#8216;een boek waar je beroerd van wordt; maar je moet het lezen&#8217;. 
Enkele weken later kreeg hij nog op zijn ziekbed het eerste exemplaar van zijn volgend jaar te verschijnen Held tegen wil en dank, het verhaal over zijn oom Henk, een goede politieman die verraden werd en in een concentratiekamp overleed. 
Jan Hendrik Kompagnie werd op 16 november 1947 geboren in Vroomshoop, Overijssel, als vierde in een gereformeerd gezin van zes kinderen. Zijn vader was turfsteker en later arbeider in een textielfabriek. (De naam Kompagnie is afkomstig van de verveningscompagnie waar Jans voorvaders werkten.) Al als klein jongetje wilde Jan alles weten, hij werd &#8216;de vroagescheet&#8217; genoemd. Hij mocht als eerste in het gezin naar de mulo en hij hield van klassieke muziek. Met behulp van Klavarskribo, &#8216;het notenschrift voor arme mensen&#8217;, zoals hij zei, leerde hij muziek lezen. Om een harmonium te kunnen kopen, heeft hij jarenlang schillen langs de deuren opgehaald. Hij werd organist in de kerk. 
Vanaf hun zestiende betaalden kinderen kostgeld, en Jan kreeg een kantoorbaan. In de avonduren studeerde hij voor het diploma Handelscorrespondentie. Militaire dienst zag hij als een bevrijding. Om er zeker van te zijn dat hij werd goedgekeurd, was hij gaan hardlopen, hij heeft het zijn hele leven fanatiek gedaan. In het leger ontmoette hij &#8216;mensen van alle rangen en standen&#8217;. Ze hielden er vaak andere gedachten op na. Daar begon hij te twijfelen aan zijn geloof. Hij werd sociaal-democraat en overtuigd republikein. Hij las veel, Multatuli en Willem Elsschot, en werd verkoper in een boekwinkel in Apeldoorn, daarna Utrecht. Daar, op een uitje van de sociëteit voor kamerbewoners &#8216;Segment&#8217;, ontmoette hij Janny Smid, de dochter van een gereformeerde Friese mijnwerker in Limburg. 
Ze trouwden in 1973. Toen Jan zich realiseerde dat op zaterdagmiddagen alleen maar middelbare scholieren in de winkel werkten die zeiden naar de universiteit te willen, dacht hij: ik heb de boot gemist.
Na de geboorte van de eerste dochter kreeg Jan de kans om huisman te worden en naar het avondatheneum te gaan. Op het consultatiebureau werd hij geprezen, hij leerde koken en taarten bakken en hoorde op de radio iets over een archiefschool. Dat leek hem wel wat. 
De opleiding was in Den Haag, aan het huidige Nationaal Archief waar Jan altijd is gebleven. In 1980 verhuisde het gezin naar Gouda. Auto heeft hij nooit gereden. En op zijn veertigste is Jan, met toestemming van vrouw en de twee dochters, alsnog in de avonduren geschiedenis gaan studeren in Leiden. Hij hoefde niet meer af te wassen. 
Als afdelingshoofd op het Archief inspireerde hij de medewerkers als een strikte maar altijd betrokken, soms ironische vader. En tijd verlummelen, nee dat kon echt niet. Voor Vrij Nederland schreef hij over Frida Katz die haar Kamerlidmaatschap niet wilde opgeven toen ze in 1937 trouwde. Zijn eerste boek ging over de opheffing van de bordelen in de preutse negentiende eeuw. Hij verdiepte zich in de geschiedenis van zijn nieuwe woonplaats Gouda en trok aandacht met De schrik van Gouda, het verhaal over de oorlogsmisdadiger Han Balvert. Jan had over hem gehoord, wilde weten wat waar was en liet, ondanks dreigementen en een steen door de ruit, niet meer los. &#8216;Het was ook spannend als een jongensboek,&#8217; zei hij. Soms had hij er wel eens moeite mee dat het hem van huis uit niet was komen aanwaaien, maar dan hing hij vol zelfspot de etiquettekalender op: Hoe hoort het? Jan kon goed relativeren en zei dan met twinkelende ogen: &#8216;Wat is, was er reeds lang, en wat zijn zal, is reeds lang geweest.&#8217; 
Het liefst was hij organist geworden. Eenmaal heeft hij op het orgel van de Sint Jan in Gouda mogen spelen. 
Sommige mensen verbaasden zich erover dat hij na al die zelfstudie niet ging promoveren. Maar Jan koos voor het schrijven van boeken, reizen met Janny, orgelspelen, componeren en het vertellen van mooie en dwaze verhalen aan de kleinkinderen.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

peter brusse

Uit het leven

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips