Twee glorieus nutteloze essays van Amos Oz en Hans Magnus Enzensberg

De essays De radicale verliezer van Hans Magnus Enzensberger over de psychologie van de zelfmoordterrorist, en Hoe genees je een fanaticus van Amos Oz over het Israëlisch-Palestijnse conflict zijn na tien jaar herdrukt hoewel er aan de kwesties waarover ze gaan geen steek is veranderd. Met de zelfmoordaanslagen gaat het gewoon door, en in Israël wordt de ultra-nationalist Avigdor Lieberman tot minister van Defensie benoemd, zodat je er zeker van kunt zijn dat er niets wordt verbeterd. Blijft over dat we ons onspectaculaire voordeel  doen met de wijsheid van deze essays. Het is jammer dat de twee soorten fanatici er zelf niets aan hebben, want als staaltjes van nutteloos gebleken kennis, intelligentie en vernuft mogen ze er zijn.

Oz denkt aan het verstrekken van humorpillen en zou mensen wel willen dwingen ze in te nemen.

Voor Enzensberger is de gewelddadige islamitische fundamentalist een verliezer, iets wat je niet meteen zou denken. Hij is een verliezer ten opzichte van het energieke en welvarende Westen. Dat is de bron van zijn frustratie: ‘elke koelkast, elke telefoon, elk stopcontact, elke schroevendraaier, om maar te zwijgen van de producten van hoogontwikkelde technologie, betekent voor elke Arabier die in staat is na te denken een stille vernedering.’ De afgelopen vierhonderd jaar heeft men geen noemenswaardige uitvinding gedaan. De stilstand van de islamitische wereld, de ‘totale economische, technische en intellectuele afhankelijkheid van het Westen’ is voor de Arabier moeilijk te verkroppen. Maar in plaats dat dit tot bescheidenheid leidt, wordt deze vernedering omgezet in wraakzucht, mannelijkheidswaan en religieus superioriteitsgevoel. Men maakt zich tot een offerbereide uitverkorene. Voor Enzensberger is dit verliezersschap de eigenlijke bron van het terrorisme. De Arabische wereld gaat volgens Enzensberger niet vrijuit als voedingsmodem voor terrorisme. Hij denkt daarbij onder meer aan de afwezigheid van het ‘wederzijdsbeginsel’. Beledigen van andersdenkenden is in de Arabische wereld normaal, maar wordt ten opzichte van de islam niet geaccepteerd, zoals we hebben gezien met de cartoonrellen tot en met Charlie Hebdo. De islam moet in het Westen onbeperkt moskeeën kunnen bouwen, maar er mogen geen christelijke kerken gebouwd worden in de Arabische wereld. In Saoedi-Arabië is alleen al het bezit van een Bijbel reden tot vervolging. De haatpredikers eisen te kunnen preken op grond van de vrijheid van meningsuiting. Hun doel is die af te schaffen. Respect voor islamistische zeden wordt luidkeels geëist, maar anderen niet bewezen.

Voor Amos weigeren de Israëlische en de Palestijnse fanatici te zien dat de Israëli en de Palestijnen allebei gelijk hebben en dat er daarom een compromis gevonden moet worden, een pijnlijk compromis. Het is een conflict tussen twee slachtoffers. ‘Israël is in feite één groot joods vluchtelingenkamp’, schrijft Oz. En de Palestijnen zijn ‘slachtoffers van eeuwenlange onderdrukking, uitbuiting, kolonialisme en vernedering’. De Arabische wereld was de imperialistische speeltuin van het Westen, ‘hetzelfde Europa dat de joden heeft gediscrimineerd, vervolgd, gekweld en uiteindelijk massaal vermoord.’ Maar de joden werden niet als mede-slachtoffers gezien door de Palestijnen, maar als nieuwe kolonisators. Als lid van de Vrede Nu-beweging heeft Oz jarenlang de twee-staten-oplossing bepleit, gebaseerd op de gedachte dat ze allebei gelijk hebben, de Palestijnen dat ze recht hebben op land, de Israëli dat ze een thuisland nodig hebben.

Als schrijver, die na de koffie elke morgen begint met zich te verplaatsen in zijn personages, beveelt Oz de Palestijnen en de Israëli aan zich in elkaars geschiedenis en gedachteleven te verplaatsen. Juist wanneer je denkt 100% gelijk te hebben is het goed je in de ander in te leven. Dit is een van de door Oz aanbevolen geneesmiddelen. Het andere medicijn is gevoel voor humor. Hij denkt aan het verstrekken van humorpillen en zou mensen wel willen dwingen ze in te nemen, ware het niet dat hij daarmee zelf een fanaticus zou worden. Het schrijven en publiceren van deze twee essays heeft de afgelopen tien jaar dus geen steek geholpen. Maar daar staat tegenover dat ze mij een aantal uren het gevoel hebben gegeven niet helemáál in een gekkenhuis te leven.