Trump verdwijnt alleen als we van hem af kunnen kicken

Normaal gesproken zouden de kranten nu vol staan met artikelen over president Biden en vicepresident Harris, hun plannen, hun zwaktes, hun idealen, hun listen, maar ondanks zijn verbanning van Twitter en Facebook domineert Trump het nieuws, geholpen door enkele van zijn meest loyale aanhangers. Een lang artikel in The New Yorker dat online de kop had ‘Onder de rebellen’ eindigde met de zin: ‘De storm zou weleens hier kunnen zijn.’ De storm, dat zijn niet Biden en Harris – die zijn veel, maar inderdaad geen storm. De storm, dat was het verlangen de federale overheid in Washington D.C. omver te werpen, een plan waar een klein deel van de Amerikanen allang vóór Trump zich stiekem op had voorbereid. Deze storm zou voorlopig niet eindigen, dat was de teneur van het artikel.

Dolkstootlegende

Een week eerder had historicus Timothy Snyder een essay in The New York Times gepubliceerd waarin onder andere de inmiddels al vaak geciteerde zin ‘post-waarheid is pre-fascisme’ voorkomt.   

Men hoefde geen historicus te zijn om de gruwelen van de nazi’s herhaald te zien, en dit keer niet in Polen, Tsjechië en Wit-Rusland, maar in Utah, Michigan en Texas.

In een video vergeleek filmster en voormalig gouverneur van Californië Arnold Schwarzenegger ‘als Oostenrijker’ de bestorming van het Capitool op woensdag 6 januari 2021 met de Kristallnacht. Men hoefde geen historicus te zijn om de gruwelen van de nazi’s herhaald te zien, en dit keer niet in Polen, Tsjechië en Wit-Rusland, maar in Utah, Michigan en Texas.

Luuk Middelaar schreef in NRC: ‘In de woordenvloed over de gebeurtenissen op het Capitool steekt één essay erbovenuit.’ Hij had het over Snyders stuk. En in diezelfde krant haalde correspondent Bas Blokker met betrekkelijke instemming Snyders gedachte aan dat Trumps opvatting dat hij de verkiezingen niet had verloren, maar dat ze van hem gestolen waren, een hedendaagse dolkstootlegende was. Na de Eerste Wereldoorlog verspreidden eerst delen van het Duitse leger en later extreemrechtse groeperingen succesvol de mythe dat Duitsland de wereldoorlog had verloren door sabotage van Joden, socialisten, bolsjewieken, ja van wie niet; voilà de dolkstootlegende.

Men zou bijna vergeten dat er wat verschil bestaat tussen een verloren wereldoorlog en een verloren verkiezing en dat in 1917 een revolutie had plaatsgevonden die Europa, ja de wereld op haar grondvesten had doen schudden. In het Duitsland van na de Eerste Wereldoorlog kwam het revolutionaire geweld werkelijk van links én rechts – BLM is een serieus te nemen sociale beweging, maar niet het begin van een revolutie, ondanks enkele korte en niet erg geslaagde pogingen tot anarchie (een hedendaagse radenrepubliek) in Portland, Oregon.

Hoezeer de vertrekkende president het nieuws bleef domineren bleek verder uit een lange en spannende reconstructie van Mattathias Schwartz in The New York Times die als het begin van een roman van John le Carré las, waarin de mogelijkheid een beetje wordt opengelaten dat Trump toch een pion was van Poetin. Op zijn minst werden de dubieuze contacten die generaal Michael Flynn, Trumps voormalige nationale veiligheidsadviseur, met Rusland onderhield nog eens helder aan het licht gebracht. 

‘Nancy Pelosi is satan’

Het zou onjuist en hoogmoedig zijn de gebeurtenissen van die 6^de januari af te doen als politiek getint hooliganisme in kostuums die doen denken aan seksfeesten uit een ver verleden, al was het maar omdat acht Republikeinse senatoren en ruim honderd Republikeinen in het Huis van Afgevaardigden de onwaarheid ondersteunden dat de presidentsverkiezingen ‘gestolen’ waren.

Maar allang vóór Trump leefde onder een deel van de Amerikanen het idee dat de federale overheid in Washington de vijand is. Waco 1993, bijvoorbeeld, was voor extreemrechts een bewijs voor de slechtheid van het systeem, de duivelse wereldorde, gesymboliseerd door de Amerikaanse federale overheid.

In het voorjaar van 1993 bestormde de federale overheid een boerderij in Waco waar zevendedagsadventist David Koresh zich met zijn volgelingen ophield. In de brand die daarop ontstond, stierven 76 mensen. Ook vier agenten kwamen om het leven. Twee jaar later werd bij wijze van wraak een federaal gebouw in Oklahoma opgeblazen waarbij 168 mensen stierven.

De bereidheid tot geweld tegen de federale overheid en zij die beschouwd worden als helpers van die overheid (Joden, kosmopolieten, zwarten, Zuid-Amerikanen, homo’s et cetera) bestaat in Amerika al geruime tijd.

Tot dergelijk extreemrechts geweld is het gelukkig nu nog niet gekomen, maar de bereidheid tot geweld tegen de federale overheid en zij die beschouwd worden als helpers van die overheid (Joden, kosmopolieten, zwarten, Zuid-Amerikanen, homo’s et cetera) bestaat in Amerika al geruime tijd. En waar in Amerika dergelijke bereidheid aan de oppervlakte komt, zijn Jezus en het christendom nooit ver weg.

In The New Yorker zei een van de opstandelingen, een zekere Mr. Black: ‘Ik voelde dat de geest van God wilde dat ik de senaatskamer betrad.’ En de opstandelingen hadden op een bord geschreven: ‘Nancy Pelosi is satan.’

De donkere grot van QAnon

Nu moet het begrip Satan niet al te meewarig als retoriek worden afgedaan. De donkere grot van QAnon verspreidt bijvoorbeeld al jaren theorieën dat de wereld wordt geleid door satanisten met pedofiele hobby’s.

Het is bovendien onjuist te denken dat vooral lager opgeleide mensen gevoelig zijn voor dergelijke substituut-religies. Sommige aanhangers van de radicale Verlichting geloven dat onderwijs de duisternis uit de hoofden van mensen zou verdrijven, maar dat is een misvatting, nog afgezien van de vraag hoe je die duisternis precies definieert. Totalitaire regimes in de twintigste eeuw in Europa hebben bewezen dat hoger onderwijs en kwaadaardige samenzweringstheorieën uitstekend samen kunnen gaan. De scepsis, die een onmisbaar onderdeel is van alle werkelijke kennisoverdracht, heeft nooit alleen zuiver aangename of wenselijke effecten.

Dat woord ‘satan’ doet overigens eerder denken aan godsdienstoorlogen uit de zestiende eeuw dan aan fascisme uit de twintigste eeuw.

Natuurlijk is sinds Timothy McVeigh dat federale gebouw in Oklahoma City in 1995 opblies niet alles alleen maar bij hetzelfde gebleven. Sociale media hebben het zoeken naar geloofsgenoten en het bekeren van in de duisternis ronddwalende zieltjes aanzienlijk makkelijker gemaakt. Dat geldt uiteraard niet alleen voor extreemrechts, maar ook voor mensen die in onze ogen lovenswaardige doelen nastreven. Daarnaast is het businessmodel zo opgezet dat de gebruiker die ook voor content zorgt steeds weer dat voorgezet krijgt waarnaar hij schijnt te snakken. De sociale media als voortzetting van de pulproman, waarbij in dit geval de lezer de pulproman zelf dus ook nog eens helpt te schrijven.

Iets soortgelijks kan worden beweerd over pakweg CNN, dat beelden van het spektakel blijft tonen, al zijn het dezelfde beelden. Dat die vertoning gepaard gaat met diepe en vermoedelijk oprecht gemeende morele verontwaardiging is bijzaak: de morele verontwaardiging is slechts middel, het doen sidderen van de kijker, oftewel het kijkcijfer, is het doel.

Nieuw is ook dat de hoogste vertegenwoordiger van de federale overheid, de 45^ste president van Amerika, de vijanden van die overheid die hij tot vandaag vertegenwoordigde, telkens weer in meer of minder gecodeerde termen aanmoedigt en aanmoedigde. Een enkele keer veroordeelde hij noodgedwongen het geweld, maar zijn liefdesverklaringen klonken luider. (‘Ik houd van jullie. Jullie zijn heel speciaal.’) Hij heeft de paranoia aangewakkerd, het vertrouwen verder ondermijnd.

Theocratie boven democratie

Mensen liegen, politici liegen net ietsje meer dan andere mensen. Daar kunnen ze weinig aan doen. De Amerikaanse president Carter, die beloofde nooit tegen de Amerikanen te zullen liegen, werd net als Trump al na vier jaar naar huis gestuurd. Misschien had hij iets te weinig gelogen.

Trumps weigering de verkiezingsuitslag te erkennen, het feit dat hij de inauguratie van Biden niet zal bijwonen, is zijn grootste wandaad.

Een van de belangrijkste aspecten van een democratie is zoals bekend machtsoverdracht zonder geweld, machtsoverdracht met respect voor de instituten, in het volste besef dat de verliezers van vandaag over vier of zes jaar de winnaars kunnen zijn. Trumps weigering de verkiezingsuitslag te erkennen, het feit dat hij de inauguratie van Biden niet zal bijwonen, is zijn grootste wandaad. We hebben de dolkstootlegende uit de vorige eeuw en de nazi’s niet nodig om die wandaad als zodanig te erkennen.

Het valt te bezien of de Republikeinse partij de richtingenstrijd die Trump in die partij heeft doen ontketenen zal overleven en vooral hoe. Winnen zij die theocratie boven democratie stellen?

Gecontroleerd anarchisme

De tweede grootste wandaad is dat de Republikeinen en een deel van het Amerikaanse bedrijfsleven pas in opstand kwamen tegen Trump toen de leeuw gewond op de grond lag, waaraan ik toevoeg dat het onduidelijk was of de beslissing van bijvoorbeeld Twitter, onder druk van employés, om de ophitser op dat medium voor altijd het zwijgen op te leggen werkelijk juist is. Misschien onvermijdelijk, maar juist? De verregaande discussie over vrijheid van meningsuiting en de sociale media is nog maar net begonnen. Ik zou zeggen: behandel je vijanden zoals je door je vijanden wilt worden behandeld. Iedereen die dat niet als beginsel heeft, moet zich als moraalridder onmondig verklaren.

Amerika is nooit een perfecte democratie geweest, verre van, maar het heeft als imperfecte democratie het veelal theologisch geïnspireerd extremisme redelijk goed doorstaan, beter dan Europa met zijn extremisme is omgegaan. Niet dankzij de pacificering doormiddel van het economische Rijnlandse model dat na 1945 in West-Europa in opgang kwam, maar dankzij iets wat ik gecontroleerd anarchisme zou willen noemen.

Ook in Nederland hebben de populisten met ongekende ijver veel cruciale taboes vernietigd.

De schade die Trump en de zijnen hebben aangericht is reëel maar niet onherstelbaar. Een vrije, open, democratische samenleving zorgt ervoor dat onwenselijke meningen zo min mogelijk ondergronds hoeven te worden geuit, maar in zo’n samenleving is eveneens een breed gedragen consensus nodig over enkele cruciale taboes. En ook in Nederland hebben de populisten met ongekende ijver veel van die taboes vernietigd.

De spektakeldemocratie staat haaks op dergelijke consensus, de spektakeldemocratie leeft van de grensoverschrijding en de taboebreuk. Een dergelijke democratie zal zichzelf altijd weer ernstig op de proef stellen en misschien vernietigen. Het kan zijn dat wij daarmee moeten leven, dat de spektakeldemocratie keer op keer langs de afgrond marcheert tot ze er op een dag invalt.

In die zin heeft Snyder gelijk: elke democratie is per definitie pre-fascistisch.

De vraag of het trumpisme zal overleven, hier in Amerika en in Europa, waar het in specifiek Europese vorm bestaat, hangt vooral af van de vraag of wij bereid zijn af te kicken van onze verslaving aan het spektakel.