Recensie / Thomas en Daan
Manieren om naar huis terug te keren van Alejandro Zambra gaat over een generatie Chilenen die zich lange tijd geen onderdeel hebben gevoeld van de dictatoriale geschiedenis van hun vaderland. Ze zijn de ‘secundaire personages in de roman van de ouders’, een generatie die heeft moeten toekijken, niet wetend waar ze naar keek, en nu pas haar eigen woorden begint te vinden.
D.: ‘Wat is in vredesnaam een totaalroman? Dat predicaat heeft het gekregen van het tijdschrift Arcadia. Het klinkt als een voetbalterm.’
T.: ‘Nou, steeds als je gewend bent aan de toon en de opbouw van het verhaal, verandert Zambra van vertelstem. Eerst is er een onschuldig, negenjarig jongetje aan het woord, daarna een schrijver die reflecteert op dat jongetje en hardop nadenkt over het verloop van het verhaal, vervolgens het jongetje wanneer hij is opgegroeid tot volwassen man, en ten slotte opnieuw de schrijver.’
D.: ‘Dus is het een totaalroman&#8230;?’
T.: ‘Door die perspectiefwisselingen komen er telkens andere accenten te liggen. In minder dan tweehonderd bladzijden behandelt Zambra meer thema’s dan veel auteurs in vijfhonderd. Opgroeien, liefde, politiek, het schrijverschap zelf. O, en er zit seks in. Zonder seks geen totaalroman.’
D.: ‘&#8230;’
T.: ‘Heeft het jou niet overtuigd?’
D.: ‘Jawel, ik vind het bij vlagen erg goed. Een mooie vondst ook, om de nationale geschiedenis te zien als een roman waarin mensen hoofdpersonages kunnen zijn, of bijfiguren. “Terwijl de roman plaatsvond, speelden wij verstoppertje, leerden wij hoe we konden verdwijnen.” Er zit een gevoel van onrecht in die verdeling, en dat gevoel geeft de stem van het boek kracht. Daarnaast is Zambra’s stijl soms juist poëtisch kalm, van een rustgevende melancholie.’
T.: ‘Wat ik vooral knap vind, is hoe die melancholie en kalmte op een impliciete manier al bij het negenjarige jongetje aanwezig zijn. Zambra slaagt erin een geloofwaardig kind op te voeren: duidelijk onwetend en onschuldig, maar zich wel al op een vage manier bewust van de volwassen wreedheid die hem omringt, al heeft hij daar de woorden nog niet voor.’
D.: ‘Neem deze typering: “Wat Pinochet betreft, voor mij was hij een figuur op televisie die een programma presenteerde zonder vaste uitzendtijden, en daar haatte ik hem om, om die saaie nationale zenders die een programma onderbraken wanneer het net spannend begon te worden. Later haatte ik hem als klootzak en als moordenaar […].” Dat vind ik prachtig. De onschuld van een kind, die door de geschiedenis verandert in een gevoel van schuld.’
T.: ‘Wacht even: je zit het boek nu op te hemelen, waarom doe je dan zo moeilijk over de term totaalroman?’
D.: ‘Van die quasi-interessante predicaten, dat vind ik niks. Waarom kan iets niet gewoon een heel goed boek zijn, zonder het een totaalroman te noemen, of het boek van een generatie? Mijn enige punt van kritiek: soms voel je de constructie, het skelet van de vertelling. Dan wordt het geforceerd. Vooral de stem van de schrijversfiguur vind ik af en toe hinderlijk. Te gezocht, zelfverheerlijkend ook. Dan wil hij het romanverhaal dat hij opschrijft tegelijk vertellen en duiden als, jawel, het boek van een generatie. Voor je het weet lees je zinnen als: “Tij­dens deze reis heb je je verleden teruggekregen, zei ik.” Of: “Dat het verleden nooit zal ophouden pijn te doen, maar we kunnen helpen het een andere plek te geven.” Dat kan echt niet.’
T.: ‘Dan is natuurlijk niet Zambra zelf aan het woord, maar een van zijn personages. Ik zag die schrijver gewoon als een zoekend, wat onbenullig figuur. Iemand die zit te ploeteren op zijn allesverklarende politieke roman en het intussen amper voor elkaar krijgt zijn vriendin de eerste bladzijdes te laten lezen. Daarom stoorde ik me ook niet aan expliciete uitspraken over generaties en reizen van personages. Het zijn de overpeinzingen van een schrijver die zijn werk in een te vroeg stadium te veel lading probeert te geven. En juist door die poging voelde zijn personage levensecht; het is volgens mij een heel accurate persiflage op auteurs die zich voornemen boeken te schrijven waarin ze de wereld even flink gaan duiden. Ironie, misschien ook wel noodzakelijk voor een totaalroman.’
D.: ‘De dood aan de totaalroman. Ik vind het gewoon een klasseboek. Als ik een marktkoopman was, zou ik schreeuwen: koop dat boek. Maar zoals Zambra schrijft: “Ik schreeuw niet, ik schrijf boeken.”’
****1/2 / ***1/2 Alejandro Zambra, ‘Manieren om naar huis terug te keren’, vertaald uit het Engels door Luc de Rooy, Karaat, 200 p., € 18,90

Thomas Heerma van Voss

Daan Heerma van Voss

‘Totaalroman?’

Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Teun van de Keuken

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Hans Against the Machine

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag