Het moet tegen het einde van de jaren tachtig zijn geweest toen ik als jongetje vanaf de achterbank van onze tweedehands Citroën Visa bezorgd naar de brandstofmeter tuurde. Het wijzertje stond al enige tijd op nul. Het waarschuwingslampje brandde. Het bordje langs de weg bracht mogelijk verlichting. Nog 1500 meter naar het volgende pompstation. Als het maar geen Shell was.

Voor mijn ouders wogen sommige principes in die jaren nog zwaarder dan ons comfort. Als baby werden we niet gepamperd. Om de afvalberg te verminderen droegen we uitwasbare katoenen luiers. Een vaatwasmachine kwam er bij ons niet in vanwege het hoge stroom- en waterverbruik. We werden van jongs af aan gedrild om het licht altijd achter ons uit te doen, zelfs als we de kamer maar heel even verlieten. Tanden poetsen? Nooit bij een lopende kraan. Commerciële televisiezenders waren bij ons thuis eveneens uit den boze.

En natuurlijk woog het lot van zwarte Zuid-Afrikanen zwaarder dan het risico om met drie kleine kinderen met een lege tank te stranden langs de snelweg. Toen Shell zich in de jaren tachtig nog altijd weigerde aan te sluiten bij de honderden multinationals die het Apartheidsregime boycotten, weigerden mijn ouders nog langer zaken te doen met de firma. Net als honderdduizenden andere Nederlanders trapten ze het gaspedaal net iets dieper in als het roodgele schelpje van de Brits-Nederlandse oliemaatschappij langs de weg opdoemde.

In de jaren die volgden kregen de hogepriesters van de consumptiemaatschappij ons alsnog in hun greep. Hiertoe aangemoedigd door een eindeloos bombardement aan reclamespotjes op radio en tv, zwichtten we stukje bij beetje voor alle verleidingen die het kapitalisme te bieden heeft.

Luiers hadden we toen niet meer nodig maar als pubers ‘bevochten’ we wel ons recht om naar de commerciëlen te kijken. De gewoonte om het licht achter mij uit te doen bleef, maar die vaatwasser kwam er alsnog. Na de afschaffing van Apartheid in 1994, verviel voor ons ook de noodzaak om Shell te boycotten. Een jaar later gingen we voor het eerst met het vliegtuig op vakantie.

Een weekje Turkije, met Martinair. Als vliegschaamte toen al bestond, hadden wij daar nog geen weet van. Ik herinner mij wel hoe geroerd mijn moeder was toen onze medepassagiers begonnen te applaudisseren, nadat de piloot het toestel veilig aan de grond zette in Antalya. Natuurlijk klapten wij mee. Opgetogen. En ons niet bewust van de metamorfose die we in amper een paar jaar tijd hadden doorgemaakt. We waren tot consument gemaakt. En we vonden het prima.

Wij tot consument gemaakten hebben wel degelijk de macht om bedrijven en landen te maken of breken

Silver Bullet

Het is pas vrij recent dat ik de schoonheid van de boycot (her)ontdekte. Door de markt leidend te maken, hebben regering en bedrijfsleven ons burgers een krachtig instrument gegeven waarmee wij ons op vreedzame wijze kunnen verzetten tegen al het lelijks dat de consumptiemaatschappij ons brengt. Wij tot consument gemaakten hebben wel degelijk de macht om bedrijven en desnoods hele landen met ons koopgedrag te maken of breken.

Dat wil zeggen, als we begrijpen hoe we die macht effectief uitoefenen.

Om meer grip op die vraag te krijgen, is het zinvol om eerst scherp te stellen wat een boycot niet is.

Een boycot is geen silver bullet waarmee wij als consumenten met één beslissende actie de wereld naar onze hand kunnen zetten. Neem de strijd tegen Apartheid. Zwarte Zuid-Afrikaanse ballingen riepen in 1959 al op tot een internationale boycot van hun land, maar het zou toen nog een half mensenleven duren totdat de strikte rassenscheiding ook daadwerkelijk werd afgeschaft.

En dan geldt de boycot van Zuid-Afrika nog als een van de meest succesvolle uit onze geschiedenis.

Andere succesvolle boycots vereisten een nog veel langere adem. Neem de koopstaking van Britse consumenten die al in de 18de eeuw tabak hadden van de slavernij. Zij riepen in 1791 op tot een boycot tegen de suiker die afkomstig was uit de Britse koloniën in de Caraïben. En met succes. Historici schatten het aantal deelnemende Engelse huishoudens op zeker driehonderdduizend. Een significant aantal, zo ontdekten de plantagehouders in de Caraïben al snel. In sommige regio’s nam de export van suiker met wel 30 tot 50 procent af.

Voor de tot slaaf gemaakte plantage-arbeiders maakte het op dat moment weinig verschil. In plaats van hen een nette cao te bieden, gingen hun eigenaren op zoek naar andere afzetmarkten of verkochten ze hun overtollige werkkrachten domweg aan plantages in andere koloniën. Het zou na de start van de boycot nog 42 jaar duren totdat de regering in Londen als eerste Europese grootmacht een totaalverbod op slavernij afkondigde in hun koloniale rijk.

Het is daarbij nog maar de vraag in hoeverre de val van Apartheid en de afschaffing van de slavernij daadwerkelijk aan de genoemde boycots kunnen worden toegeschreven. Veel historici zien de val van Apartheid bovenal als de laatste domino in de dekolonisatie van Afrika en de slaveneconomie was lang niet zo breed gedragen als vaak wordt aangenomen. Je kunt je dus afvragen in hoeverre de boycots doorslaggevend zijn geweest in het afscheid van beide koloniale misstanden.

Veenbrand

Wie oproept tot een boycot zal dus lange tijd in het ongewisse blijven over het succes van de actie. En wellicht zal de initiator diep van binnen denken dat het allemaal zinloos is. Dit geldt misschien ook wel voor onze columnist Teun van de Keuken, die het afgelopen voorjaar op vn.nl een petitie voor een boycot van het WK Voetbal in Noord-Amerika startte. Zijn petitie werd door maar liefst 170 duizend mensen getekend, en haalde de headlines in binnen- en buitenland.

Aanvankelijk zal FIFA-voorzitter Gianni Infantino er geen nacht minder om hebben geslapen. Voetbalbond de KNVB en het kabinet schoven de petitie terzijde. De Nederlandse pers rukte massaal uit om ieder scheetje van het Nederlandse elftal uit 21 hoeken te belichten.

Toen het Nederlands elftal aftrapte op 15 juni om 22 uur in Dallas voor de eerste groepswedstrijd tegen Japan, zaten 4,2 miljoen Nederlanders klaar om de verrichtingen van Oranje te volgen. Tegen de tijd dat de eerste drinkpauze – lees: het eerste extra reclameblokje – aanbrak, was dit aantal al opgelopen tot 4,8 miljoen.

Onder de kijkers zaten zeker ook ondertekenaars van de petitie. Persoonlijk heb ik tenminste geen minuut van Oranje gemist deze zomer. Commercieel was het WK in Noord-Amerika een daverend succes. Dus terwijl Teun tijdens WK-wedstrijden mokkend met zijn rug naar de tv zat, telden ze bij de FIFA hun centen.

Boycot mislukt.

Maar is dat wel zo?

Je kunt tenslotte ook vaststellen de Teun de voetbalwereld met zijn oproep tot boycot een klein eerste zetje in de goede richting gaf.

Zijn oproep leidde tot een storm aan kritische vragen van journalisten aan bobo’s. De roep om een boycot dwong hen hiermee om na te denken over welke belangen we nu eigenlijk dienen met onze liefde voor voetbal. Diep van binnen onderschreven grote delen van de Europese voetbalgemeenschap de kritiek van Teun toen al lang. Zoveel durf ik wel af te leiden uit het ongemak waarmee politici en bestuurders van de KNVB reageerden op vragen over de actie.

Achteraf kunnen we stellen dat petities als die van Teun van de Keuken de ruimte voor Infantino om nieuwe streken uit te halen heeft ingeperkt. Want toen de FIFA-voorman in augustus voorstelde om het toernooi te verpatsen aan de schoonfamilie van Donald Trump, bleek dit ook voor de bobo’s uit de belangrijkste voetballanden een brug te ver.

De Europese en de Aziatische voetbalbonden dreigden nu zelf om de toernooien van de FIFA te boycotten. Ditmaal reageerde Infantino wél. Hij moest wel. Het succes van het WK Voetbal valt- en staat bij de deelname van de grote Europese en Zuid-Amerikaanse landen. Als de Europeanen het laten afweten, of nog erger, een zelf een alternatief wereldkampioenschap op te zetten, is het gedaan met de FIFA.

Het zal spelers en fans tenslotte weinig uitmaken wie de organisator is van de vierjaarlijkse hoogmis van het landenvoetbal.

En dat brengt ons bij een cruciale voorwaarde voor iedere geslaagde boycot. Om voldoende medestanders te vinden voor een boycot, zal deze zich moeten richten op een dienst of product dat zich (eenvoudig) laat vervangen door een acceptabel alternatief. Of zal de initiatiefnemer zelf zo’n alternatief product in de markt moeten zetten.

Dit verklaart de animo voor de boycots van Caribische suiker in de late 18de eeuw, en de boycot van Shell tegen het einde van de de 20ste eeuw.

Na het uitroepen van de suikerboycot in 1791 zetten fabrikanten uit Brits-Indië hun suiker als gegarandeerd ‘slaafvrij’ in de markt. Als een vroege voorloper van de ‘slaafvrije’ chocolade van Tony Chocolonely — eveneens een erfenis van de geëngageerde journalistiek van Teun van de Keuken — hoefden gewetensbezwaarde Britse zoetekauwen niet langer te kiezen tussen slavernij of een kopje thee met melk zónder suiker.

De boycot was voor een grote groep Britten vol te houden omdat geen consument een wezenlijk offer hoefde te brengen. Net zoals mijn ouders in de jaren tachtig geen wezenlijke concessies aan hun bewegingsvrijheid hoefden te doen om Shell te isoleren. Onze Citroën Visa pruttelde even genoeglijk op brandstoffen van oliebedrijven zonder lucratieve contracten met het Zuid-Afrikaanse leger.

De oproep van Teun van de Keuken heeft de ruimte van Infantino ingeperkt om nieuwe streken uit te halen

De staat

De kans dat een boycot breed gedragen wordt, is nog groter wanneer deze door de staat wordt afgekondigd. Handelsblokkades en economische sancties zijn niet meer weg te denken uit de internationale betrekkingen, omdat deze regeringen de mogelijkheid bieden om een punt te maken zonder direct de vloot op pad te sturen.

Nederland heeft niet de macht om Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever militair te beschermen. Maar we kunnen op zijn minst een importverbod afkondigen op alle goederen die Israëlische kolonisten in hun illegale nederzettingen produceren, zoals de regering afgelopen september daadwerkelijk deed.

De overheid heeft de macht en de middelen om een dergelijk importverbod te handhaven. Zo riskeren handelaren die de sancties overtreden tot zes jaar cel. Weinig fruithandelaren zullen bereid zijn een dergelijke celstraf te riskeren voor wat vruchten uit de bezette gebieden. Sinaasappelen en vijgen uit Spanje of Tunesië smaken tenslotte niet wezenlijk anders dan die uit de illegale nederzettingen bij Hebron.

Staten die elkaar sancties opleggen, moeten wel beducht zijn op tegenmaatregelen. De Europese Unie legde Rusland na de annexatie van de Krim in 2014 aanvankelijk een sanctiepakket ter waarde van een miljard euro op, schrijft hoogleraar Internationale Economische Betrekkingen Peter van Bergeijk in vakblad Economisch Statistische Berichten. Poetin sloeg onmiddellijk terug met een pakket dat de EU het tienvoudige kostte.

Bovendien zijn gesanctioneerde landen steeds behendiger in het ontwijken van sancties. Zo zagen Westerse bedrijven na de invoering van de veel zwaardere handelssancties tegen Rusland vanaf 2022 hun exporten naar voorheen onbeduidende handelspartners in landen als Turkmenistan en Kirgizië verschuiven. Het ligt voor de hand dat de spullen vanaf daar alsnog naar Rusland worden verscheept.

Een handelsboycot, zo schrijft Van Bergeijk dan ook, heeft vooral effect wanneer deze plotsklaps wordt opgelegd, en stevig wordt gehandhaafd. Het getroffen land moet vooral niet de tijd krijgen om zich aan te passen aan de sancties, anders schaden deze vooral de eigen economische belangen zonder de vijand wezenlijk pijn te doen.

We hoeven booking.com niet te belonen met onze klandizie, zolang ze logies in illegale israëlische nederzettingen aanbieden

Schoonheid

Als we alle bovenstaande kanttekeningen in ogenschouw nemen, zouden we gemakkelijk tot het oordeel kunnen komen dat de boycot toch vooral een ongericht instrument is. Voor naïeve dromers voor wie het stellen van de daad belangrijker is dan het bereiken van het resultaat.

Maar het stellen van die daad, dat is nu juist net het punt!

Boycots zijn het vreedzame instrument waarmee wij ons kunnen ontdoen van onze medeplichtigheid aan al het kwaad dat mensen elkaar en de natuur aandoen. We hoeven onszelf niet te kastijden, of ons te verschuilen achter de vermeende logica van de markt.

We hoeven Booking.com niet te belonen met onze klandizie, zolang de firma hotelkamers en logies in illegale Israëlische nederzettingen in Palestina blijft aanbieden. Het is voor hoteliers sowieso gunstiger als we rechtstreeks bij ze boeken.

We hoeven Shell niet te belonen door onze auto daar vol te tanken, nu ze hebben besloten om alle duurzame energieprojecten in Europa en Azië van de hand te doen. De voormalige steunpilaar van Apartheid stapt uit de energietransitie omdat het meer denkt te kunnen verdienen aan de het oppompen van olie en gas. Gelukkig zijn er andere benzineboeren die juist wel extra investeren in zon- en wind.

En we hoeven niet bij te dragen aan de vervuiling van ons oppervlaktewater door groente en fruit te kopen van akkers waar ieder insect vakkundig wordt doodgespoten. Het aantal boeren dat wil omschakelen naar biologisch is hoger dan de huidige vraag toelaat. We kunnen hen een handje helpen door waar mogelijk biologisch te eten.

knagend gevoel

Sinds ik mijzelf aan bovenstaande boycots heb gecommitteerd, ga ik een beetje lichter door het leven. Ik voel mij bevrijd van het knagende gevoel van machteloze moedeloosheid.

Als individuen hebben we dan wellicht niet de kracht om Shell en Booking met een beslissende slag in het gareel te brengen, we hebben nog altijd de vrijheid om te bepalen in welke mate we zelf betrokken willen zijn bij de vernietiging van mensen en de natuur. En ook dat doet er toe, in onze hyper-individuele samenleving.

Daarom nodig ik je van harte uit: boycot met ons mee.

Over de auteur

Sander Heijne is historicus en hoofdredacteur van Vrij Nederland.

Gerelateerd

Selecteer betaalwijze

gespot op RSG Lulleveen

ook ongecheckte informatie verdient zendtijd!!!