<div class="lead">
<p>Burundi, Zuid-Afrika en Gambia willen het Internationaal Strafhof verlaten en meer landen uit Afrika lijken te volgen. Het Strafhof móet de kritiek serieus nemen, schrijft journalist Janneke Juffermans, al was het maar voor eigen bestwil. Want het (Westerse) strafrecht is niet de enige manier om conflicten op te lossen.</p>
</div>
<p>Tijdens een wandeling door de Hollandse polder vertelde een vriend uit Togo me het volgende verhaal. Hij woonde al een aantal jaar in Nederland, had een verblijfsstatus, sprak Nederlands en ging aan de slag bij een Limburgs bedrijf. Vanwege zijn huidskleur wilde een van zijn collega&#8217;s niet met hem samenwerken. &#8216;Racisme,&#8217; oordeelde zijn baas en de werknemer werd ontslagen. Mijn vriend zat dat niet lekker. Hij stapte naar zijn baas en zei: &#8216;Neem die man alsjeblieft weer aan. Hij heeft een gezin en is te oud om elders een kans te maken. Er worden zo meerdere mensen slachtoffer van zijn onwetendheid. Als we allebei op een andere afdeling werken, is het probleem opgelost.&#8217; En zo geschiedde.</p>
<p>Het verhaal van mijn vriend weerspiegelt een andere visie op rechtvaardigheid en boetedoening dan die wij in het Westen gewend zijn, en waarop het Internationaal Strafhof geënt is.</p>
<p>Burundi, Zuid-Afrika en Gambia hebben aangekondigd het Strafhof te willen verlaten. Landen zoals Kenia, Oeganda en Namibië staan klaar om te volgen. Dat is opmerkelijk, omdat juist Afrikaanse landen bij de start blij waren met het Internationaal Strafhof. Zo was president Museveni van Oeganda de eerste die een situatie naar het Hof heeft verwezen.</p>
<h5>Neokolonialisme</h5>
<p>Maar in het veertienjarig bestaan van het hof is die stemming grotendeels omgeslagen. Om te beginnen vinden Afrikaanse landen dat het hof zich bijna uitsluitend op Afrikaanse schurken richt. Dat is feitelijk gezien juist, maar dat valt niet alleen het Hof aan te rekenen, vindt het Hof zelf. Veel van die zaken zijn aangedragen door Afrikaanse landen of door de Veiligheidsraad. Daar valt tegenin te brengen dat Afrikaanse leiders makkelijke <em>targets</em> zijn vergeleken met anderen met meer macht, zoals de Syrische president Assad: hij wordt door bondgenoten in de Veiligheidsraad beschermd.</p>
<p>Een ander veel gehoord verwijt van Afrikaanse landen is dat het Hof neokolonialistisch is. Dit verwijt hangt samen met de exclusieve gerichtheid van het Hof op het Westerse retributief strafrecht en de verwachting dat andere landen daaraan meewerken. Retributief strafrecht is gericht op bestraffing van de pleger, die uit de samenleving gehaald wordt. De pleger kan na de straf schuldbewust terugkeren. Deze houding strijkt tegen de haren van veel Afrikaanse landen in, blijkt. Denk aan het verhaal van mijn vriend uit Togo.</p>
<p>Zo motiveert Zuid-Afrika haar keuze om zich uit het hof terug te trekken als volgt: het land wil de mogelijkheid openhouden om diplomatieke oplossingen te vinden voor conflicten en wil daarom niet meewerken aan arrestatiebevelen voor bijvoorbeeld de Soedanese president Al Bashir.</p>
<p>Oeganda wil inmiddels graag vrede sluiten met Joseph Kony, de leider van het gewelddadige Christelijke &#8216;Leger van de heer&#8217; dat in Oeganda veel slachtoffers gemaakt heeft. Kony liet al in 2006 weten dat hij graag door Oeganda zelf berecht wordt en zich indien die mogelijkheid er is over zal geven. Oeganda geeft nu aan dat er geen vredesovereenkomst kan komen omdat het Internationaal Strafhof stand blijft houden in haar uitleveringsbevel voor Kony.</p>
<p><q class="pull-left">Het wegzetten van de kritiek als &#8216;strategisch&#8217; is een makkelijke manier om deze bij voorbaat al niet serieus te nemen.</q>Nog een voorbeeld is de berechtiging van Rwandese genocideplegers. Omdat er zoveel daders waren, konden zij onmogelijk allemaal via het strafrecht worden berecht. Daarvoor ontbrak het aan capaciteit. Er is toen gekozen voor lokale traditionele rechtspraak. In dorpstribunalen zijn oplossingen gekozen: soms een straf, soms schadeloosstelling, soms iets anders, maar in ieder geval een oplossing waar de Rwandese bevolking na de genocide verder mee kon. Dit ging sneller en was effectiever dan als ervoor was gekozen het strafrecht toe te passen.</p>
<p>Het Statuut van Rome, waar het Internationaal Strafhof zich op baseert, geeft ruimte voor de integratie van vormen van rechtspraak die een ander doel dienen dan straffen, zoals bijvoorbeeld verzoening (denk aan de verzoeningscommissies na de afschaffing van apartheid in Zuid Afrika) en schadeloosstelling. Toch blijft het Hof halsstarrig vasthouden aan retributief strafrecht.</p>
<p>Het Strafhof suggereert dat de huidige anti-westerse kritiek van Afrikaanse leiders zoals Museveni en Kenyatta vooral te maken heeft met hun eigen angst voor onderzoek, en Afrika-directeur van Amnesty International noemt de terugtrekking van Zuid-Afrika &#8216;<a href="http://www.trouw.nl/tr/nl/39682/nbsp/article/detail/4403017/2016/10/26/Afrikaanse-exodus-maakt-Strafhof-nog-machtelozer.dhtml" target="_blank">verraad aan miljoenen slachtoffers</a>&#8216;. De kritiek wordt gemakshalve uitsluitend toegeschreven aan Afrikaanse machthebbers, terwijl hij breder geuit wordt: ook door Afrikaanse academici zoals de Nigeriaanse jurist Celestine Nchekwube Ezennia. Bovendien is het wegzetten van de kritiek als &#8216;strategisch&#8217; een makkelijke manier om deze bij voorbaat al niet serieus te nemen.</p>
<p>Deze houding ondermijnt hoe dan ook het draagvlak van landen om met het Hof mee te werken. Wil het effectief zijn, dan doet het Hof er verstandig aan om soepeler met strafrecht om te gaan en meer open te staan voor andere visies op rechtvaardigheid en vredesbevordering. Al was het alleen maar om Afrikaanse leiders die kritiek uiten en zich willen terugtrekken de wind uit de zeilen te nemen.</p>
<div class="info-box">
<p>Janneke Juffermans is journalist. Ze is bezig aan een boek over de Afrikaanse kritiek op het Internationaal Strafhof.</p>
</div>
