Beschouwing / Ondermaatse vertaling van geniaal boek
De grote Romeinse geschiedschrijver Tacitus had weinig op met de leden van de elites die het in de eerste eeuw van het keizerrijk voor het zeggen hadden gekregen, maar voor een enkeling wilde hij wel een uitzondering maken. Zo is hij duidelijk geïntrigeerd door de figuur van Petronius, een invloedrijk man aan het hof van keizer Nero. Hij was de ‘elegantiae arbiter’ van de keizer, hetgeen inhield dat hij uitmaakte wat er aan het hof ‘en vogue’ was. Het begin van Tacitus’ zeer korte biografie luidt als volgt: ‘Petronius bracht de dag slapend door, de nacht met zijn verplichtingen en de genoegens van het leven. Zoals anderen door hard werken naam maken, zo heeft hij dat bereikt door niets uit te voeren. Toch werd hij niet gezien – zoals het geval is bij lui die hun erfenis opsouperen – als een fuifnummer dat zijn geld over de balk gooit, maar als een man met een rijke eruditie.’ Tacitus vermeldt daarop zijn onterechte bescheidenheid en roemt de bestuurlijke kwaliteiten waarvan hij blijk heeft gegeven.
De Petronius in kwestie was niet alleen gouverneur, consul en nietsnut, maar wordt ook algemeen beschouwd als de auteur van een aantal grote en kleine fragmenten die tezamen ooit deel hebben uitgemaakt van een lijvige ‘roman’ met de titel Satyrica. De overgeleverde fragmenten beslaan naar moderne schattingen slechts vijftien tot twintig procent van het totaal. Toch heeft het deel waarmee we het moeten doen in al zijn verbrokkeldheid op zich al wel de allure van – vooruit dan maar – een meesterwerk.
De grootheid van het werk blijkt niet meteen uit de handeling voor zover we die kennen. Vaststaat dat Encolpius met zijn vriendje Giton en zijn bentgenoot Ascyltos op de vlucht zijn en ergens in Zuid-Italië verzeild zijn geraakt. Encolpius, de ik-persoon en verteller van het verhaal, is getroffen door de woede van de god Priapus en met impotentie gestraft. Via een cynische retoricus en een dame met bizarre gewoontes komen ze terecht op een merkwaardig eetfeest van de steenrijke parvenu Trimalchio. In een kunstzaal loopt Encolpius de prulpoëet Eumolpus tegen het lijf, die voor zijn dichterlijke inspanningen geen lof maar stenen naar zijn hoofd krijgt. De artiest probeert Giton in te pikken. Het drietal wordt de grond te heet onder de voeten en scheept zich in. Nadat zij bij de eens welvarende stad Croton zijn aangespoeld, stelt Eumolpus voor dat hij zich als een kinderloze rijkaard zal voordoen om zo erfenisjagers te trekken die hen in de watten zullen leggen in de hoop van hen te zullen erven. Encolpius krijgt een affaire met de beeldschone Circe die vanwege Priapus’ vloek niet kan worden geconsumeerd. Ten gevolge van de fragmentarische overlevering verbrokkelt het verhaal steeds meer, af een toe vangt de lezer nog een glimp op van een scène of een verwikkeling.
Wat voor boek is ‘Satyrica’ eigenlijk? Voor de christenen was het een duidelijke zaak: het diner van Trimalchio weerspiegelde de decadentie van Rome onder Nero, de keizer die hun geloofsgenoten aan de leeuwen had gevoerd. Voor Nietzsche was Satyrica eveneens een weinig stichtelijk boek, maar dat tot zijn vreugde. Het ontbreken van godsdienstige kwezelarij, de vitaliteit en de amoraliteit van de hoofdrolspelers bevielen hem zeer. Andere lezers als de befaamde erudiet Auerbach zien in Petronius een realist met de ambitie ‘een willekeurige, alledaagse samenleving van zijn tijd met zijn maatschappelijke onderkant zonder stilering na te bootsen en de personages hun jargon te laten spreken.’
Tegenwoordig is men er zich meer dan vroeger van bewust dat de Satyrica met zijn vele verwijzingen, toespelingen en citaten in de eerste plaats een literair werk is. Het model dat Petronius voor zijn boek heeft gekozen, staat bekend als de Menippeïsche satire, hetgeen wil zeggen dat het verhalend proza met enige regelmaat wordt afgewisseld met poëzie. Nu zegt deze genre-aanduiding niet zoveel. Petronius springt namelijk zeer eigenzinnig met deze vorm om en het werk heeft ook niets met satire te maken. De titel, Satyrica, is een Grieks woord dat hier zoiets als ‘satyr-achtigheden’ of ‘satyrzaken’ zal betekenen. Satyrs waren halfgoden van de wilde natuur en werden vaak met een flinke erectie afgebeeld. Petronius’ tweede voorbeeld was, als voor zoveel fictie in de oudheid, de Odyssee van Homerus. Zoals Odysseus’ thuiskomst wordt verhinderd door de wrok van de zeegod Poseidon, zo lijdt Encolpius onder de woede van Priapus. Beide verhalen hebben de omzwervingen van hun held tot onderwerp.
Te oordelen naar de samen­vat­ting van de intrige lijkt de Satyrica geen bijzonder opwindend verhaal, maar als elke goede auteur moet Petronius het niet van de verwikkelingen hebben. Het is in de stilering van zijn personages en het decor waartegen ze optreden dat de auteur excelleert. De wereld die hij ons voorschotelt is in meer dan één opzicht zorgvuldig vormgegeven. Zuid-Italië, waar zijn boek speelt, is onder zijn handen een labyrintisch niemandsland geworden waar de personages doorheen dolen zonder te weten waar ze zijn of waar ze naartoe gaan. We bevinden ons in een soort onderwereld die soms letterlijk in nevelen is gehuld en waar de zon nooit lijkt te schijnen. De ruimten waar Encolpius en de anderen terechtkomen hebben vrij vaak een kerkerachtig karakter of zijn ongure holen; de feestzaal van Trimalchio wordt door Encolpius zelfs ervaren als een gevangenis.
De stad Croton waar het gezelschap aanspoelt is evenzeer een desolaat oord. ‘Jullie betreden nu een stad,’ legt een voorbijganger aan Encolpius c.s. uit, ‘als een streek waar de pest heerst. Je hebt hier alleen lijken die verscheurd worden en raven die verscheuren.’ Het gevoel van ontheemdheid in het verhaal wordt versterkt door de afwezigheid van elke moraal op elk gebied; het is overal ieder voor zich, waarmee de wereld van Petronius in ethische zin ook niemandsland is.
Trimalchio, de patserige vrijgelatene, heeft zijn geld onder meer verdiend met de slavenhandel en bezit meer slaven dan hij kan tellen. Zijn feestje wordt bezocht door andere vrijgelatenen van het hetzelfde allooi, die eigenlijk maar voor één ding belangstelling hebben: geld. De gangen die Trimalchio zijn gasten voorzet zijn geheel in de geest van het verhaal, alles is toneel, niets is wat het lijkt. Een everzwijn blijkt gevuld met levende lijsters, een varken met worst en er zijn gebakjes waar saffraanwater uitkomt. De gastheer verschilt weinig van de gangen die hij laat serveren. Hij lijdt aan hevige constipatie en vermoedt geen ingewanden maar een stier in zijn buik. Het kan een metafoor zijn voor heel het verhaal: alles is een verpakking van iets anders, iedereen verbergt zich voor de blikken van anderen, waardoor het verhaal zich achter maskers of in een verborgen wereld lijkt af te spelen. De Satyrica is een zeer lichamelijk boek, met als hoogtepunt het bizarre testament van Eumolpus, waarin staat dat diegene van hem zal erven die hem na zijn dood opeet, hetgeen volgens de Amerikaanse filoloog Bowersock een parodie op het Nieuwe Testament is.
Het is dus duidelijk dat de Satyrica geen klassiek werk is, in veel opzichten is het zelfs anti-klassiek. Dat blijkt vooral ook uit de taal. Het gezelschap vrijgelatenen dat bij Trimalchio aanligt, bedient zich, net als de overige lui van lage komaf, van een vulgair Latijn vol fouten, terwijl de tekst van de verteller, die formeel van Encolpius is maar natuurlijk ook die van de auteur, in een weinig literair gestileerde taal is geschreven. Maar het laatste, 295 verzen lange poëem van Eumolpus lijkt daarentegen weer op een opgepompte Vergilius, waarin alle maat zoek is en het alleen maar om geweld en sensatie draait.
Helaas is de ‘Satyrica’ met samengeknepen billen vertaald, waar­­door van de geest van het boek bijna overal slechts een walmend pitje overblijft. Het Latijn heeft voor de vertaler, Vincent Hunink, weinig geheimen, het Nederlands wel. Dat komt omdat hij ‘op veel punten heeft gemeend dichter bij het Latijn te kunnen blijven, vooral in de woordvolgorde (&#8230;).’ Een dwaling. Alsof de woordvolgorde van het Latijn ook maar enige betekenis in het Nederlands heeft. Het resultaat van deze opvatting vindt men in zinnen als deze: ‘Wat mijn eigen deelname betreft, ik wijs geen enkel risico van de hand zolang het enige hoop op redding biedt!’ Of: ‘Een kunstmatig kleurtje bezoedelt het lichaam doch brengt geen verandering teweeg.’ Het gymnasiaal Nederlands dat Hunink naar eigen zeggen heeft willen vermijden, is volop aanwezig. ‘Furia’ heet gewoon nog ouderwets ‘razernij’ – er is zelfs sprake van een ‘razende ziel’ – ‘flere’ is ‘wenen’ in plaats van ‘huilen’, ‘tacere’ ‘zwijgen’ in plaats van ‘zijn mond houden’ en ‘secreta’ zijn ‘geheimenissen’ waar gewoon ‘geheimen’ had volstaan. Bij herhaling gebruikt Hunink oubollige jongensboekentaal als ‘ons buikje rond eten’ of ‘er gloeiend bij zijn’. Hoewel hem af en toe wel eens wat lukt, is deze Nederlandse Petronius in het algemeen onder de maat. Dertig jaar zou de vertaling kunnen meegaan, aldus de trotse vertaler. Ze is eigenlijk nu al aan vervanging toe. Gelukkig kan het werk wel tegen een stootje.
De Satyrica is ondanks alle spot en geestigheid geen ‘leuk’ boek. De protagonisten zijn letterlijk desperado’s die zich zonder verleden of toekomst, zonder vooruitzichten of idealen door hun schemerige, amorele wereld bewegen. Seks, geld en eten vormen de primitieve motor waarop hun wereld draait. Daardoor ontstaat een zeker onbehagen bij de moderne lezer, die vergeefs naar verlossing zal zoeken. Misschien dat een volledige tekst Petronius uitkomst blijkt te bieden.
Misschien&#8230;
Petronius, ‘Satyrica’, Vertaald uit het Latijn door Vincent Hunink. 216 pagina’s, Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, € 17,95

Allard Schröder

Seks, geld en eten

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots