Beeldende kunst / Foto’s van Julian Schnabel
Zou Julian Schnabel wel eens iets kleins en fijns hebben gemaakt? Zijn kunst komt je doorgaans oversized en daverend tegemoet. In de jaren tachtig, toen hij furore maakte met zijn onstuimige schilderijen-van-reuzenformaat, schijnt Schnabel &#8216;Mr Big&#8217; te zijn genoemd &#8211; een voor de hand liggende bijnaam. Zijn doeken zijn minimaal twee bij drie meter, met uitschieters naar gevaartes van zeven bij zeven meter. Een schilderij van bijna vijftig vierkante meter oppervlakte, dat gaat in de richting van environmental art, maar dan binnenskamers.
Dertig jaar geleden presenteerde het Stedelijk Museum als eerste museum buiten de VS een solotentoonstelling van de toen dertigjarige Schnabel. Dat schijnt een evenement te zijn geweest waarbij de overtreffende trap regeerde: groot, groter, grootst. Sommige van de tentoongestelde werken in het Stedelijk wogen rond de zevenhonderd kilo. Zevenhonderd kilo! Het transport van kunst die zo veel weegt, wordt bijna een militaire operatie.
Zelfs met de dikste lagen olie- of acrylverf weegt een gemiddeld schilderij nog geen tiende van die zevenhonderd kilo. Maar Schnabel had, in navolging van kunstenaars als Robert Rauschenberg en Anselm Kiefer, de gewoonte om van alles op die doeken te bevestigen. Serviesgoed. Boomtakken. Geweien. Een enkele keer een compleet meubelstuk, of delen van een kast. Dan komen er inderdaad heel wat kilo&#8217;s bij. In de loop van de jaren zag ik wel eens zo&#8217;n heavyweight aan een museumwand hangen. Schnabels spierballenkunst dreunt en dendert, knalt en knettert &#8211; maar bij het zien van zo veel verschillende voorwerpen en materialen die op de doeken zijn aangebracht, viel het des te meer op dat er één element ontbrak: een ziel. Dat gemis leverde, onbedoeld, dramatiek op. Zelden eerder zag ik lege ruimte die zó overdadig en overvol alle kanten uitstulpte.
Naar eigen zeggen was en is het Schnabel in zijn werk te doen om het uitbeelden van doodsstrijd, wanhoop, angst, verlangen, pijn. In interviews verwijst hij meer dan eens naar de afgrond van &#8216;de menselijke tragedie&#8217;. Inderdaad, de woorden die hij kiest om zijn werk toe te lichten, zijn óók altijd groot. Zo streefde hij, getuige een interview, naar kunst als &#8216;a great violent act&#8217;. Let op het woord great. Het lijkt erop dat Schnabel veronderstelt dat alles aan en in zijn oeuvre per se groot moet zijn teneinde groots te kunnen zijn.
Soms kan een bepaalde uitspraak een kunstenaar een leven lang achtervolgen. Deze ademt nog steeds in Schnabels nek: &#8216;I am the closest to Picasso as you will ever get.&#8217; Pfoe. Het is vaak lastig om branie en bravoure te onderscheiden van bombast en pompeuze zelfbewieroking. Bravoure is voor de toeschouwer aantrekkelijk als een kunstenaar ervoor zorgt dat er voldoende lucht zit tussen de exclamaties over het eigen talent en de feitelijke kunstwerken. De toeschouwer moet tenslotte wel kunnen blijven ademen. Het grote misverstand rond Schnabel moet zijn dat de kunstenaar zelf meent dat hij ons met zowel zijn werk als zijn persona de adem beneemt, terwijl het eerder zo zal zijn dat veel toeschouwers juist uit primaire ergernis naar adem zullen snakken bij de confrontatie met de producten van iemand die, in alle denkbare opzichten, zo exorbitant veel ruimte opeist.
Basquiats van Schnabel
Op het karikaturale af kregen allerlei andere projecten van Schnabel ook het formaat XL mee. Eind jaren tachtig &#8211; hij was nog geen veertig &#8211; verscheen zijn autobiografie. Het boek was van koffietafelformaat en had een ellenlange titel, dat spreekt. En niet zo lang geleden waren in New York de verbouwingswerkzaamheden voltooid van een pand dat Schnabel bewoont en ten dele in de verkoop heeft gedaan. Vijf verdiepingen, honderden vierkante meters, een inpandig zwembad van een formaat waar hele schoolklassen in kunnen afzwemmen &#8211; zo&#8217;n pand krijgt in de wereld van Schnabel natuurlijk een bigger than life-naam mee: Palazzo Chupi.
Julian Schnabel maakte in de loop van de jaren ook nog eens speelfilms, met als debuut het levensverhaal van zijn vroegere kompaan in de kunst, de jonggestorven Jean-Michel Basquiat. In veel scènes in de film Basquiat (1996) hingen geen werken van Basquiat maar van Schnabel zélf aan de muren. David Bowie speelde in Basquiat de rol van Andy Warhol, en dat maakte een merkwaardige indruk, want gedurende de hele film bleef je maar kijken naar David Bowie die, een zilverwitte pruik op het hoofd, Andy Warhol probeerde na te doen door extreem lijzig te praten. Na Basquiat maakte Schnabel nog een speelfilm, en toen was daar ineens, in 2007, The Diving Bell and the Butterfly, de ingetogen verfilming van het levensverhaal van de ELLE-hoofdredacteur Jean-Dominique Bauby, die na een hersenbloeding niets meer kon bewegen, op één ooglid na. Met dat ene oog leerde Bauby communiceren, en in The Diving Bell nam regisseur Schnabel ons letterlijk mee dat eenzame oog in, van waaruit wij de wereld konden aanschouwen, met alle indringende en claustrofobische gevolgen van dien.
Denderend en dreunend
Het Fotomuseum in Den Haag toont de resultaten van alweer een nieuwe bezigheid van Schnabel: fotografie. Ook als fotograaf blijft Schnabel geheel in karakter; hij ging te werk met een polaroidcamera waarvan er ooit zeven, en nu nog zes ter wereld bestaan. Het toestel &#8211; verbaast het ons? &#8211; is van een kolossaal formaat, oogt als een oversized filmcamera en werd door Warhol ooit getypeerd als een &#8216;minifabriek&#8217;. De afdrukken die uit de minifabriek komen glijden, zijn vijftig bij zestig centimeter. Naar verluidt heeft Schnabel twee of drie assistenten nodig om het gevaarte te verplaatsen en te bedienen. Dat is forse arbeid voor &#8211; en nu komt het opvallende &#8211; het maken van een reeks grotendeels introverte foto&#8217;s die nadrukkelijk oogstrelend willen zijn.
Julian Schnabel fotografeerde in de loop van de jaren zijn vrienden, kinderen, collega&#8217;s, maar ook de interieurs van zijn ateliers (ter grootte van loodsen, dat dan weer wel) en woonhuizen. Verder maakte hij foto&#8217;s van zijn schilderijen. Schnabel die een werk van Schnabel fotografeert, en die zo&#8217;n foto vervolgens het cachet van kunst wil meegeven &#8211; er wordt veel van de welwillende toeschouwer gevraagd.
Wat het onbevangen kijken nog lastiger maakt, zijn de uitspraken van de fotograaf zelf over het fotowerk. Zo maakte hij bijvoorbeeld een aantal portretten van Mickey Rourke, omdat achter deze acterende rabauw &#8216;een heel kwetsbaar mens&#8217; schuilgaat, aldus Schnabel. Ook de clichés die zijn mond uitrollen zijn van de denderende en dreunende soort.
De bijbehorende catalogus van &#8211; jawel &#8211; reuzenformaat levert de genadeslag. In de begeleidende tekst vallen de namen van Felix Nadar, Andrej Tarkovski, Roland Barthes en Susan Sontag. Ik stel me voor dat Schnabel misschien ook eens een roman gaat proberen. Dan moet er een inleiding bij met daarin de namen van Cervantes, Nabokov en James Joyce.
Luxe copyrette
In het Fotomuseum doet de keuze uit de vierhonderd oversized polaroids denken aan Bowies aanwezigheid in Basquiat; je kunt je niet aan de indruk onttrekken dat Julian Schnabel zonder dit te beseffen een kunstenaar nadoet. Toch tref je in het Fotomuseum geen kunst maar lifestyle aan. Als illustraties in een glossy interieurmagazine dat een reportage wijdt aan Schnabels smaakvol ingerichte woonhuizen zouden de foto&#8217;s niet misstaan, maar als autonome beelden blijven de portretten en huiselijke taferelen inwisselbaar. Geen oversized snapshot weet zich los te zingen van de particuliere leefwereld van de maker, ook niet op de foto&#8217;s waar Schnabel wilde verfstreken over het sepia oppervlak heeft aangebracht.
Net als zijn schilderkunst ademt ook deze fotoreeks een enorme gedrevenheid, zoveel is zeker. De volhardende wil om onontkoombare beelden te creëren spat van sommige polaroids af. Maar voor kunst is een ijzeren wil niet genoeg, anders had kunst wel wilst geheten, zoals een theatercriticus het ooit formuleerde. Zo bezien maakt Julian Schnabel hoe dan ook topwilst.
Te midden van Schnabels levensberichten duikt daar ineens de kleine serie Crazy People op. Het zijn portretten van geesteszieke mannen en een enkele vrouw uit de negentiende eeuw, gemaakt door een anonymous. Schnabel maakte foto&#8217;s van de foto&#8217;s, naar eigen zeggen om te onderzoeken wat een gerecycled portret voor effect heeft op de kijker als tijd, plaats en originele maker onbekend zijn. Dat lijkt me een bijzonder schraal motief. Een objet trouvé genereert spanning als er, door de tussenkomst van de kunstenaar, iets op het spel lijkt te staan of onze manier van kijken ook echt wordt uitgedaagd. Schnabel komt niet verder dan dat hij als doorgeefluik fungeert en daar duur over doet, een soort luxe copyrette.
Alle activiteiten van Schnabel overziend, bevindt zich zijn voorlopige meesterstuk aan de periferie van zijn bezigheden: de eerdergenoemde speelfilm The Diving Bell and the Butterfly. De man die alles wil kunnen, maakte een empathische vertelling over een man die vanwege totale verlamming niets meer kan, behalve het minieme knipperen met één oog. Je hoeft geen New Yorkse psychiater met een duizelingwekkend uurtarief te zijn om dit bijzondere gegeven aan Schnabel voor te leggen en hem vervolgens een aantal vragen te stellen over zijn obsessie met de overtreffende trap.
En zijn XL-polaroids? Die komen vermoedelijk beter tot hun recht op een locatie waar ze, anders dan in een museum, zonder kleerscheuren samenvallen met de directe omgeving. In de lobby van een posh en hip vijfsterrenhotel bijvoorbeeld. Of in de viplounge van een grote luchthaven.

Joost Zwagerman

Schnabel XL

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel