De Resistance School heeft school gemaakt. Drie jaar geleden richtten studenten van Harvard University de school op om de vele jonge groepen en organisaties te ondersteunen die ontstonden uit protest tegen de besluiten en plannen in het eerste jaar van Donald Trumps presidentschap. ‘Turn your online outrage into outline action,’ luidde de opwekking om zich te verzetten. Maar graag wel goed geïnformeerd. Alleen met kennis, cijfers en een effectieve debattechniek kan zinnig verzet geboden worden tegen zoveel presidentiële overmacht: ‘learn, engage, act.’

Inmiddels is het voeren van actie een vast onderdeel geworden van het bestaan van jongeren. Het is de jeugd – middelbare scholieren en studenten – die het voortouw heeft genomen als het gaat om een hele reeks van urgente problemen. Van de opwarming van de aarde tot racisme tot belastingverlaging voor de rijken. Greta Thunberg vertegenwoordigt de jeugd die, nog niet belast door (kapitalistische) belangen en verplichtingen, geconfronteerd wordt met de wereldproblemen, zoals het uit de hand gelopen kapitalisme, het verstoorde klimaat, de mondiale emigratie, vluchtelingen, digitalisering, corrupte regeringsleiders en verrechtsing. 

Ondeugden bevinden zich niet onder het vernisje aan beschaving maar zijn zelf onderdeel van de beschaving.

Leen een trekker

Actievoeren is een organisch uitvloeisel aan het worden van een steeds verder polariserende samenleving. ‘Actie’ is de volgende stap wanneer men zich bewust is geworden van de zoveelste misstand. Was demonstreren en protesteren lang een uitzondering, nu wordt er niet meer geaarzeld om van het ene moment op het andere een fakkeloptocht te houden tegen racisme. Niemand heeft nog remmingen als het gaat om actievoeren: de advocaten niet, de leraren niet, de boeren niet, de verpleegsters niet, de vuilnismannen niet.

Het steeds ingewikkelder worden van de samenleving zorgt ervoor dat steeds weer een andere beroepsgroep, een andere categorie patiënten, een andere groep ouderen of jongeren reden heeft om te protesteren tegen voor hen ongunstige maatregelen (of de afwezigheid van maatregelen): ‘Als je ergens mee zit,’ luidt het inmiddels gevleugelde gezegde, ‘leen een trekker.’

Een verraderlijke wending

Thierry Baudet zei onlangs op een partijbijeenkomst dat zijn partij er was voor mensen met ‘gezond verstand’. Of die nu van rechts of links kwamen, dat maakte hem niet uit.

Dit is een verraderlijke wending in zijn repertoire. Iedereen beroept zich wel eens op het nut van gezond verstand wanneer hij oog in oog staat met iets waaraan verstand ontbreekt. Zoals wanneer Baudet het over het klimaat heeft. Het gezond werkende verstand van vele wetenschappers op het gebied van klimaatverandering kan hem vertellen dat er urgent iets aan gedaan moet worden: zo kan het niet doorgaan. Maar het ‘gezond verstand’ van Baudet beweert dat er niets aan de hand is en dat de regeringsleiders zich helemaal geen zorgen hoeven te maken. Ook Justin Trudeau, de premier van Canada, niet.

Trudeau heeft ervoor gezorgd dat Canada uitdrukkelijk prioriteit is gaan geven aan het aanpakken van klimaatverandering. Dat was het gevolg van een actie die de Canadese Naomi Klein in 2017 in haar boek Nee is niet genoeg begon met het Leap-Manifest: ‘Een oproep voor een Canada dat uitgaat van respect voor de aarde en voor elkaar.’

Het werd volgens het manifest tijd dat Canada ophield met het maken van sprongetjes als het om klimaatbeheersing ging. ‘Dit is het moment voor doortastend optreden,’ voor leaps, voor sprongen. Dat is wat Trudeau is gaan doen.

Irritant ‘deugmens’

In deze gepolariseerde wereld is het voeren van positieve actie weliswaar ingeburgerd, maar niet zonder dat dit tegenkrachten oproept. Ik ken het lesprogramma van de Resistance School niet precies, maar een onderdeel zou kunnen zijn dat de studenten worden voorbereid op de kritiek en de verwijten die ze tijdens hun acties naar hun hoofd geslingerd krijgen.

Dit is precair terrein. Je bent al snel een pedante betweter wanneer je, gewapend met de laatste cijfers en onderzoeken, denkt de waarheid in handen te hebben. Terwijl je tegenvoeter ze op vage gronden in twijfel trekt. Lees je de ander de les wanneer je hem of haar voorhoudt dat xenofobie in een volwassen land niet thuishoort? En hoe te voorkomen dat je als een irritant ‘deugmens’ wordt beschouwd die weet hoe de werkelijkheid écht in elkaar zit? Ook al beschouw je je waarheid niet als absoluut, al te relatief met je eigen overtuiging omgaan kan ook niet. Of is het tonen van enige twijfel hét middel om wat ruimte voor de ander over te laten, zodat er geen onoverkomelijk animosteit ontstaat?

Leren en afleren

Over deugen gesproken: was het wel zo verstandig van Rutger Bregman om, naar analogie van de dirigistische psycholoog Jordan B. Peterson, aan het slot van zijn boek De meeste mensen deugen ‘Tien leefregels’ te geven, als een soort Tien Geboden voor het deugen? Peterson noemde zijn 458 pagina’s tellende boek ook al 12 regels voor het leven.

Bregman bevindt zich met zijn boek tussen dirigisme en vrijzinnigheid. Zijn beslissing om de mens vooral te laten deugen, heeft consequenties. De meeste mensen deugen is een pedagogisch boek, bedoeld om jezelf te leren deugen. Bregman zegt nadrukkelijk dat hij niet vindt dat de mens van nature goed is. Kiezen voor wat deugt, betekent niet alleen veel leren, maar ook veel afleren: hebzucht, egoïsme, rivaliteit, afgunst en straffe ambitie.

‘Een betere wereld begint niet bij jezelf, maar bij onszelf.’

Door dit afleren van ‘negatieve’ drijfveren verdwijnen bij Bregman geleidelijk aan alle menselijke tegenstrijdigheden uit het zicht. Alles komt louter in het teken van het deugen te staan. Maar ook al willen mensen ‘deugen’, er duiken zoveel ambivalente emoties in ze op dat deugen of niet deugen lang niet altijd de kwestie is. De kwestie is: een drijfveer of emotie volgen. Soms is egoïsme goed, soms kan afgunst voor een creatieve uitweg zorgen, soms opent rivaliteit je ogen, soms schept twijfelen een zee aan mogelijkheden. Soms is hebzucht goed wanneer die de vorm van een passie aanneemt. Er moet zoiets bestaan als een moreel verantwoorde zucht om iets te willen hebben. 

Deze ondeugden (afgunst, egoïsme, hebzucht) bevinden zich niet onder het vernisje aan beschaving dat ons van de barbarij scheidt, zoals Bregman zegt, maar zijn zelf onderdeel van de beschaving wanneer er evenwichtig gebruik van wordt gemaakt.

Deze spanning tussen verschillende, soms tegenstrijdige emoties en drijfveren ontneemt de cruciale problemen van deze tijd simplistische eenduidigheid. Soms is er sprake van eenduidigheid en spreekt de actie vanzelf. Maar niet zelden vereist het durf om de vele kanten en de nuances te respecteren.

Zelfkritiek

Een Resistance School is geen kleuterklas en heeft in eerste instantie te maken met evidente politieke enormiteiten. Zoals die bijvoorbeeld door Donald Trump tentoon zijn gespreid. Maar hoe te voorkomen dat de acties tegen zijn presidentschap al te zelfgenoegzaam worden en in het eigen gelijk blijven steken? Door niet te trots te zijn op die resistance. Door aan zelfkritiek te doen.

Rutger Bregman vindt dat we een heel ander leven moeten gaan leiden en een heel ander wereldbeeld moeten aanhangen.

De aansporing ‘Ken uzelf’ bij de ingang van de tempel van Apollo in Delphi kunnen we volgens Bregman beter vergeten. Het is zaak minder naar onszelf te kijken en meer naar buiten. De jongste bevindingen van de psychologie, sociologie en antropologie zouden tot de conclusie leiden dat introspectie, en dus zelfkritiek, onrealistisch is geworden. Daar moet outrospectie voor in de plaats komen: ‘Een betere wereld begint niet bij jezelf, maar bij onszelf.’

Waarom wederom die eenzijdigheid? Waarom niet bij allebei? En waarom zegt Bregman ‘bij twijfel, ga uit van het goede’? Waarom niet ‘bij twijfel, ga uit van het goede en houd rekening met het slechte?