<div class="lead">De gebroeders De La Court kwamen als eerste met ideeën over democratisch republicanisme. De soevereiniteit lag wat hen betreft bij het volk.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Toen Caspar Barlaeus in 1632 als de nieuwe hoogleraar van het Amsterdamse Athenaeum Illustre zijn oratie hield over de ‘mercator sapiens’, de wijze koopman, waren de gebroeders Johan en Pieter de la Court daar niet bij. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Zij woonden in Leiden en waren nog te jong (Pieter was in 1618, Johan in 1622 geboren), maar zij zouden wel uitgroeien tot de personificatie van wijze koopmannen die nut (<i>utile</i>) en eer (<i>honestum</i>) verenigden. Het was niet Barlaeus’ doel om met zijn oratie ‘de drang naar rijkdom te veroordelen, maar om deze in bedwang te houden met de teugels van een juist inzicht.’ </p>
<p>De la Courts werden zelfs aanzienlijk meer dan wijze en succesrijke koopmannen. Ze werden tamelijk radicale democraten en polemisten. Ze gingen allebei naar de universiteit en maakten daarna een Grand Tour door Europa. Bij thuiskomst werden ze opgenomen in de Leidse textielhandel van hun vader, die op jonge leeftijd uit Vlaanderen was gevlucht. Daarmee werden ze ‘lakenreders’. Hun wijsheid gebruikten ze niet alleen voor hun koopmanschap maar, schrijft Arthur Weststeijn in <i>De radicale Republiek</i>, zijn boek over deze twee ‘dwarse denkers uit de Gouden Eeuw’. Ze zetten de wijsheid ook in voor hun ideeën over een radicaal democratische staatsinrichting van de Republiek, voor hun anti-monarchistische standpunten, de aard van de mens, de invloed van de geschiedenis, de menselijke verhoudingen en voor het schrijven van fabels met een leerzame en provocatieve strekking. Ze waren polemisten, activisten en politieke theoretici die hun klassieken kenden en beoordeelden: van Plato en Aristoteles wilden ze niets weten, maar wel op een kritische manier van Cicero, Machiavelli, Hobbes en Guicciardini, met de kanttekening dat ze Machiavelli’s verheerlijking van het oude Rome misplaatst vonden. Hoe is het mogelijk, vraagt Pieter de la Court zich af, dat Rome, ‘deze moordkuil, dit wolvennest, deze verfoeilijkste en gruwelijkste republiek die ooit op de aardbodem heeft bestaan, door velen zo werd geprezen?’ Ging Rome niet ten onder aan de tirannen Caesar en Augustus?</p>
<p>In <i>Radicale Verlichting</i>, het derde deel Jonathan Israels ideeëngeschiedenis van de Verlichting, worden Johan en Pieter de la Court vanzelfsprekend opgevoerd als de eersten die met ideeën kwamen over een ‘democratisch republicanisme’. In boeken als <i>Interest van Holland</i>, <i>Politike Weeg-schaal</i> en <i>Sinryke Fabulen</i> fulmineerden ze tegen het stadhouderschap nadat Willem II in 1650 een poging tot staatsgreep had gedaan. Toen hij nog hetzelfde jaar overleed ontstond het rerste stadhouderloze tijdperk, dat door de De la Courts werd aangegrepen om te pleiten voor de definitieve afschaffing van het stadhouderschap en van de regentenoligarchie. De soevereiniteit lag wat hen betreft bij het volk.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>‘Wie brengt er water naar zijn buurman als zijn eigen huis in brand staat?’ </p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Dat De la Courts koopmannen waren betekende dat ze praktisch en pragmatisch dachten. Van de ‘abstracte ‘speculatieën’ van Plato, Aristoteles of Thomas More wilden ze niets weten ‘aangezien zulke speculaties gebouwd plegen te zijn in de lucht van een filosofische Republiek’. Zij gingen uit van een ‘harde realiteit’, waarin mensen geneigd zijn tot het slechte, en waarin sprake is van veel onwetendheid, onvermogen en toeval. Ze hielden niet van ‘filosofieën’ die de mensen voorstellen zoals ze zouden moeten zijn, en niet zoals ze zijn. Mensen werden beheerst door hun passies en waren altijd uit op hun eigenbelang: ‘Wie brengt er water naar zijn buurman als zijn eigen huis in brand staat?’ </p>
<p>Deze conservatieve en pessimistische kijk op mensen zou volgens de De la Courts juist voor democratie en consensus zorgen. Om elkaar niet als wolven Hobbesiaans af te maken, zoeken mensen elkaar opzoeken om het eens te worden, uit zelfbehoud. Dat is pure noodzaak. De mensen maken van hun door de Pieter de la Court ‘ellendig’ genoemde irrationale natuurstaat een cultuurstaat door middel van hun ‘billijkheid en redelijkheid’. Als kooplui streefden ze ook hun eigenbelang na, maar wel ‘op eervolle wijze’. De kunst van een ‘eerlijk man’ en een ‘goede politiek’ is dat hij ‘voorzichtiglijk zijn eigen voordeel aan ’t Gemeen koppelt’. Het gaat om eerzucht, niet om heerszucht.</p>
<p>Het aardige aan <i>De radicale republiek</i> is natuurlijk dat het beeld dat Weststeijn schetst van deze wijze kooplieden in de context van hun tijd, vergelijkingen oproept met onze eigen tijd. In de tweede helft van de zeventiende eeuw ging het, net als nu, ook voordurend over hebzucht, heerszucht, monopolies en corruptie. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>De grondslag voor alle democratie is gelijkheid, billijkheid en redelijkheid</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De De la Courts beschouwen de mens niet als een politiek dier, zoals Aristoteles. Een politieke samenleving ontstaat alleen maar uit nood, omdat mensen angstig en ‘nooddruftig’ zijn. Ze zijn het met Hobbes eens over de slechtheid van de mens, maar ze keren zich van hem af als hij pleit voor een absolutistisch koningschap en voor het handhaven van hiërarchieën. Daar moeten de De la Courts niets van hebben. Voor hen bestaat er natuurlijke gelijkheid tussen mensen, ook al zijn ze allemaal verschillend, en hebben we dagelijks te maken met botsende belangen. De grondslag voor alle democratie, ofwel de ‘Populaire Regering’, is gelijkheid, billijkheid en redelijkheid.</p>
<p>Arthur Weststeijn doet dit allemaal helder uit de doeken, maar laat het aan de lezer over om zich er over te verbazen de De la Courts vanuit een rechts en conservatief aandoend mens- en wereldbeeld tot de wenselijkheid van een radicale democratie komen. Ze beschouwen de politiek als een keihard spel van botsende belangen, maar wel als een spel. Dat hun belangrijkste politieke en menselijke afkeer de heerszucht is, is een direct uitvloeisel van hun koopmanschap: ze willen dat niets hen in de weg wordt gelegd om handel te kunnen drijven. Ze willen onafhankelijke ondernemers zijn. Ze willen economische vrijheid. Die komt uiteindelijk iedereen ten goede. </p>
<p>Vandaar dat ze niet van gilden houden, niet van octrooien, privileges, regels, en niet van grenzen. Ze zijn ook tegen de monopolies van de VOC en de WIC, omdat daardoor alleen maar een select gezelschap aandelen kan krijgen. In het verlengde daarvan moeten ze niets hebben van  regenten, stadhouders, vorsten en geestelijken: die zijn allemaal uit op heerszucht om zich uitspattingen, grillen, uitbuiting, oorlog en bedrog te kunnen permitteren. Ze zijn altijd uit op het vermeerderen van hun macht, door onderdrukking of door het voeren van oorlogen.  </p>
<p>Een van de charmante kanten van de broers, en vooral van Pieter omdat Johan in 1660 overleed, was hun ambitie om op een geletterde manier te schrijven, met veel verwijzingen naar klassieke schrijvers, en met de nodige retorische tactiek. Ook al werden fabels door mensen als Vossius iets voor ‘vulgaire zielen’ genoemd, Pieter de la Court maakte er graag gebruik van om zijn ideeën over te dragen. </p>
</p></div>
<figure id="post-34513 media-34513" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/07/dd254ab9-7728-4c26-99c0-75fd09e081b5_Albani.jpg" alt="Diana and Actaeon, geschilderd door Francesco Albani" /><figcaption>Diana and Actaeon, geschilderd door Francesco Albani</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In zijn <i>Sinryke Fabulen</i> vertelt hij een verhaal waarin hij zichzelf als ontmaskeraar en onthuller van bedrog, heerszucht en andere misstanden doorzichtig opvoert. Dat is het verhaal over Actaeon uit Ovidius’ <i>Metamorfosen</i>. De eenvoudige jager Actaeon stuit bij een meertje toevallig op Diana die met haar vriendinnen naakt aan het baden is. Diana denkt dat hij haar aan het bespieden is en verandert hem voor straf in een hert, waarna hij door zijn eigen jachthonden verslonden wordt. Met een Ovidiaanse vrijmoedigheid maakt Pieter de la Court van Diana en haar vriendinnen allemaal aanzienlijke mensen, koningen en koninginnen, zelfs geestelijken, ‘bestierders van kerkelijke zaken’. Hun naaktheid is niets anders dan hun ‘onwetendheid, dwaasheid, ondeugd en gebreken’ en die moeten gezien kunnen worden, zoals door Actaeon. </p>
<p>Dat moet in het openbaar, en het liefst ‘recht door zee’, gebeuren, zonder dat daar de wraak van Diana (of de autoriteiten) op volgt. Het is wat omslachtig, en allegorisch naïef, maar kennelijk was dit de enige manier waarop nog iets duidelijk gemaakt kon worden, want de censuur, vooral ook van kerkelijke instanties, werd steeds scherper. De la Court verscheen meerdere keren voor een strenge kerkenraad. ‘Recht door zee’ zijn was een garantie voor problemen.   </p>
<p>Net als <i>Het noodlot van een ketter</i>, het boek van Bart Leeuwenburgh over Adriaan Koerbagh, de tijdgenoot van De la Court, is <i>De radicale Republiek</i> te beschouwen als een uitwerking van passages over Koerbagh en De la Court in <i>De radicale Verlichting</i> van Jonathan Israel. Bleef het bij Israel schetsmatig, bij Leeuwenburgh en Weststeijn krijgen we de details, de omstandigheden, de wereld om hen heen en de politieke en religieuze conflicten volledig uitgetekend. Dat levert een fascinerend inzicht in die tijd op. Speciaal interessant aan Pieter de la Court is dat hij in latere edities van zijn <i>Politike Weeg-schaal</i> terugkomt op zijn conclusie dat de democratie de beste regeringvorm is. In latere edities kiest hij voor de ‘aristocratie’. </p>
<p>Daarmee bedoelt hij niet dat het allemaal edellieden moeten zijn. Probleem met een radicale democratie is de ‘onwetendheid’, het gebrek aan kennis en ervaring bij wie niet geboren is in leidende kringen. Maar op den duur zou het wel goed komen en was een ‘Populaire Regeering’ heel goed mogelijk.  </p>
<p><i>De radicale Republiek</i> is uitgegeven door Bert Bakker</p>
</p></div>


Carel Peeters

Radicale wijsheid in de Gouden Eeuw

Lesje begroten van Wennink

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Essay

Gooi die nazi-omroep uit het bestel!

Teun van de Keuken

Brommers in zee

Kort verhaal Rob van Essen

Elke tijd kent zijn splijtzwam

Niet wolf, wel wolf

Mikpunt van de twijfelbrigade

Hans against the machine

We legde de vraag voor aan vijf deskundigen

Is een kiesdrempel een goed idee?

De nieuwe Connie Palmen

Cultuurtip