Profiel / Willem-Alexander wordt Willem IV

Kroonprins Willem-Alexander wordt op 27 april drieënveertig jaar. Met drie nakomelingen, een echtgenote en een gedegen vooropleiding lijkt het tijd voor het koningschap. ‘Je bent er nooit helemaal klaar voor,’ zei hij ooit zelf. Maar zijn omgeving heeft er alle vertrouwen in, blijkt uit de onlangs verschenen biografie Willem IV. Van prins tot koning. Jan Hoedeman en Remco Meijer spraken meer dan honderd bekenden van de prins. Die stonden de auteurs onder naam en toenaam te woord, met prinselijke toestemming. Voor publicatie controleerde de staf van Willem-Alexander het manuscript op feitelijke onjuistheden. De prins poseert op de cover. Breed glimlachend staat hij losjes op een waterwerk, onder een typisch Nederlandse regenlucht. De ene hand in de zak, in de andere een paraplu. Willem-Alexander komt in het boek naar voren als een sympathieke, breed geïnteresseerde man, die gaandeweg zijn lotsbestemming heeft aanvaard, de juiste kwaliteiten heeft ontwikkeld en een geschikte echtgenote heeft getrouwd om zijn koningschap straks tot een succes te maken. Een hagiografie, oordeelden critici. Dat komt er nou van als je de prins zijn persoonlijke toestemming laat geven en iedereen onder naam en toenaam citeert. Die critici realiseren zich kennelijk niet dat we nu, met toestemming van de prins, tussen de regels door kunnen lezen dat hij koppig en driftig en onbuigzaam is, dat zijn moeder zich soms van dubieuze tactieken bedient, en dat de familie op belastinggebied meet met twee maten.

Omerta

Zonder medewerking van binnenuit kom je niet ver, daarvoor werkt de omerta rond het koningshuis te goed. Geen journalist hoeft aan te kloppen bij Willem-Alexanders vrienden om ook maar iets van informatie over hem los te peuteren. Of het nu gaat om oud-huis- of jaarclubgenoten van het Leids studentencorps, jacht- en skivrienden of andere hofgasten, iedereen houdt de lippen op elkaar. De simpelste weetjes zijn staatsgeheim. Een boezemvriend van Willem-Alexander, voormalig O’Neill-importeur Theo Dietz, is de oprichter van golfclub Groenendael in Wassenaar. Willem-Alexander houdt van golfen, hij was met Máxima op het openingsfeest en de club ligt zo’n beetje bij hem om de hoek. De kans dat hij geen lid is, is dus te verwaarlozen. Maar als je er bij Dietz’ medewerkers naar vraagt, schrikken ze zich dood en zeggen zorgvuldig: ‘Ik kan dat bevestigen noch ontkennen.’

Voor Willem IV liet geen van Willem-Alexanders goede vrienden zich on the record interviewen. Ze hadden er geen behoefte aan, melden de auteurs. Meijer en Hoedeman kozen er dus voor te boekstaven wat het establishment openlijk kwijt wil over de kroonprins. Of het beeld dat van de prins wordt geschetst helemaal te danken is aan zijn eigen verdiensten, of dat hij flatteus wordt weergegeven, doet er niet eens zoveel toe. Duidelijk blijkt dat een aanzienlijk deel van de elite meer dan bereid is Willem-Alexander in het zadel te helpen en te houden. Prominenten van allerlei signatuur spreken hun vertrouwen uit in de kroonprins. Van oud-generaal Dick Berlijn tot schrijfster Judith Herzberg, van hoogleraar Henk Wesseling tot een linkse oud-politicus als Bas de Gaay Fortman. Van zo’n draagvlak kan prins Filip van België alleen maar dromen.

Critici ontwapenen

Achter de schermen heeft de prins met zijn echtgenote hard gewerkt om dat draagvlak te creëren. Met inzet van al het koninklijke charisma. De mensen die aan het woord komen in Willem IV, zijn door het paar uitverkoren als ‘adviseur’, ‘deskundige’ of op zijn minst als ‘bekende’ en daarmee meteen een beetje ingelijfd. Weinigen zijn ongevoelig voor de koninklijke status, zeker als de drager van die status over charme beschikt. Willem-Alexander heeft van zijn ouders geleerd hoe je er critici mee kunt ontwapenen.

In 2005 mocht de Marokkaanse Nederlandse Sabra Dahhan de hand schudden van Willem-Alexander en Máxima. Te midden van een stoet hoogwaardigheidsbekleders en journalisten kwamen ze op haar af tijdens een ontvangst. Ze was republikeinse maar veranderde onmiddellijk in een fan. ‘De blik in hun ogen en de oprechtheid die daaruit sprak… Dat doe je niet als je niet integer bent.’

De sceptische schrijver Sidney Vollmer zwichtte toen hij in 2007 met het kroonprinselijk paar meereisde naar Turkije. ‘In de ambassadeurswoning in Ankara ben ik onder de indruk geraakt van de dossierkennis van de prins en van zijn improvisatievermogen. Hij speelt met zijn kennis, dat is knap.’

Het kroonprinselijk paar bouwt aan een netwerk van leeftijdgenoten die zich in hun werk onderscheiden door ze uit te nodigen voor lunch of diner op De Eikenhorst. Vaak komen de prinsesjes zich dan even voorstellen. Oud-journalist Ferry Haan (de Volkskrant) in Willem IV: ‘Net als mijn dochter doet, sprong Amalia in de armen van haar vader om zich vervolgens achterover te laten vallen. Ze rekent erop dat papa haar opvangt. Heel herkenbaar.’

De kunst van het netwerken heeft de prins ook van zijn moeder afgekeken. Zo raadpleegde Beatrix rond de millenniumwisseling deskundigen van diverse pluimage over de vraag hoe zij de toekomst van het koningshuis veilig kon stellen. Ook journalisten als Kees Lunshof, toen adjunct-hoofdredacteur van De Telegraaf, en Arendo Joustra, hoofdredacteur van Elsevier, adviseerden Beatrix over het behoud van ons staatsbestel. Bij sommige beeldbepalers komt het tot spontane uitingen van Oranjeloyaliteit. Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Broertjes maakte tijdens de presentatie van Willem IV geen geheim van zijn koningsgezindheid. Voor de gelegenheid droeg hij een oranjekleurige das.

Verwend en eigenzinnig

Met zo veel gekwalificeerde steun, ook vanuit de toonaangevende media, is het verbazend dat er toch nog steeds het een en ander schort aan het imago van de kroonprins. Dat Willem-Alexander ‘zich goed bewust is van de beperkingen van zijn toekomstige ambt’ en dat hij ‘heel goed weet wat er in de samenleving speelt’, zoals Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, in Willem IV beweert, is niet de indruk die hij het afgelopen jaar bij het grote publiek naliet. Er werd de prins juist ‘eigenzinnig’ en ‘verwend’ gedrag verweten. Mede door zijn toedoen was bij zevenendertig procent van de Nederlanders de sympathie voor het koningshuis afgenomen. Dat bleek uit onderzoek dat was uitgevoerd in opdracht van het loyale EO-royaltyprogramma Blauw Bloed.

Om in koninklijke termen te spreken – 2009 was voor Willem-Alexander een annus horribilis. Dat was onvoorzien, want begin dat jaar was de relatie met zijn aanstaande volk nog uitstekend. De prins lag op koers als staatshoofd van de toekomst. Zelfs het spirituele magazine Happinez pleitte er in het voorjaar voor dat hij zo gauw mogelijk op de troon zou komen: ‘Juist in deze tijd van crisis heeft ons land behoefte aan een koning. (…) Een mannelijk leider durft op te treden, te onderhandelen, zich te onderscheiden.’ Op de plank van uitgeverij Atlas lag de biografie van Meijer en Hoedeman toen al klaar om te verschijnen zodra zijn moeder besloot af te treden. De auteurs vermoedden net als vele anderen dat de troonsoverdracht in de loop van 2010 zou plaatsvinden.

De populariteit van het koningshuis nam nog toe na de mislukte aanslag die Karst T. op Koninginnedag op de familie pleegde. Maar daarna regen de incidenten rondom de kroonprins zich aaneen. Meest ingrijpend was het gedoe rond zijn vakantievilla in aanbouw in Mozambique, waarvan Willem-Alexander pas na stevige druk afstand deed. Nederlanders vonden het maar niets dat de prins, ondanks zijn toegezegde steun aan de lokale bevolking, een straatarm land als Mozambique had uitgekozen als vakantieparadijs.

Er was ook rumoer over de vliegkosten van het kroonprinselijk paar, over de hoogte van hun jaarlijkse toelage en over hun sterke hang naar privacy. Zo wekte het irritatie dat de kroonprins het internationale persbureau AP voor de rechter daagde, omdat er die zomer foto’s waren gepubliceerd van zijn familieleden op ski’s in Argentinië. Voor veel Nederlanders geeft zo’n buitenissige zomervakantie toch al geen pas. De kroonprins en zijn gezin waren snel in het vliegtuig gestapt nadat ze op het winderige Hollandse strand hadden geposeerd voor het officiële fotomoment. Er doemde een beeld op van een kroonprins die zich met zijn flamboyante echtgenote liever ver van zijn volk tussen de internationale jetset ophoudt, dan te midden van de gewone mensen.

Luiken dicht

Meijer en Hoedeman noemen het achteraf een ‘wijze les’ voor de prins. En ze tippen hem voldoende sterke adviseurs om zich heen te verzamelen omdat hij ‘kwetsbaar is’ op de momenten dat hij die ‘ontbeert, negeert of onvoldoende raadpleegt’. Daar wringt het officiële beeld dat over de prins naar buiten wordt gebracht met de praktijk. Willem-Alexander manoeuvreert niet altijd wijs en diplomatiek in de ruimte die hem wordt geboden. Hij heeft de neiging koppig en driftig zijn zin door te drijven.

Zo gaan bij de prins ‘de luiken dicht voor wie zich niet dienstbaar maakt aan het familiebelang’. Dat is volgens Hoedeman en Meijer overigens een ‘trek van alle Oranjes’. Dat de koninklijke vergevingsgezindheid klein is, ervoer Paul Witteman aan den lijve. In 1997 hield hij een geslaagd televisie-interview met Willem-Alexander. De destijds nerveuze prins, voor wie veel afhing van het optreden, was er erg blij mee. Witteman mocht hem opnieuw interviewen ter gelegenheid van zijn huwelijk met Máxima. Bij dat laatste interview ging iets mis. Willem-Alexander verdacht Witteman van verraad en verbrak het contact. Op een brief waarin Witteman zijn integriteit verdedigde, reageerde de prins niet. Sindsdien behandelt hij Witteman ijzig. Pijnlijk, zegt Witteman in Willem IV. ‘Wij hebben een gedeelde geschiedenis, maar dat laat hij nu niet meer merken.’

Dat Willem-Alexander zijn tanden kan laten zien, blijkt ook uit wat Mickey Huibregtsen vertelt over de ‘IOC-affaire’ uit 1998. Het is bekend dat de prins IOC-lid wilde worden tegen de wil van het kabinet. En dat hij zijn goede kennis NOC-voorzitter Huibregtsen passeerde, de officiële NOC-kandidaat die zijn koffers bij wijze van spreken al aan het pakken was. Huibregtsen wist van niets tot na Willem-Alexanders benoeming op 5 februari 1998. Hij vertelt nu dat hij en anderen door de koninklijke familie willens en wetens buiten de gang van zaken werden gehouden tot het te laat was er nog iets tegen te doen. En dat Willem-Alexander zich naderhand bij hem verontschuldigde met de opmerking dat hij dat zelf niet in de haak had gevonden, zijn oom Pieter ook niet, maar dat de rest van het familieberaad – dat wil met name zeggen: koningin Beatrix – voet bij stuk had gehouden.

Toenmalig premier Wim Kok zou nog eindeloos door de Kamer worden bestookt met de vraag waarom hij toestond dat de kroonprins een politiek zo gevoelige functie bekleedde. De premier verdedigde het IOC-lidmaatschap met innerlijke tegenzin, slechts gesteund door Erica Terpstra, staatssecretaris van Sport. Kok zegt nu dat daar maar één reden voor was: omdat de prins en zijn ouders het wilden.

Het zou niet de laatste keer zijn dat de kroonprins Kok voor het blok zette. Bij zijn keuze voor Máxima, die gevoelig lag vanwege haar vaders deelname aan het militaire regime van Videla, toonde de prins weinig begrip voor de lastige positie waarin de premier belandde. Hij stond niet open voor het zoeken naar tussenoplossingen om de Nederlandse bezwaren tegen zijn huwelijk op te heffen, en werd keer op keer woedend als Kok suggereerde dat zijn schoonvader niet bij de bruiloft kon zijn. Toen Kok niet week, dreef Willem-Alexander de zaak op de spits door Máxima ten huwelijk te vragen.

Achilleshiel van de Oranjeliefde

De prins overrompelde Koks opvolger ook geregeld. Van de investeringen in Mozambique werd premier Balkenende pas op de hoogte gesteld toen de aankoop eigenlijk al een feit was. Volgens voormalig PvdA-staatssecretaris van Sport Margo Vliegenthart, geciteerd in Willem IV, heeft de prins een ‘zuiver afgestelde politieke antenne’. Maar uit zijn brief aan Balkenende, waarin hij afzag van zijn Afrikaanse vakantiehuis, spreekt weinig begrip voor de maatschappelijke weerstand tegen het project. Hij heeft het huis ook niet onmiddellijk van de hand gedaan, maar wacht met de verkoop – met winst? – tot de voltooiing. De villa wordt dus toch nog opgetrokken volgens zijn particuliere wensen.

Een paar maanden na het Mozambique-debacle bleek het kroonprinselijk paar alweer nieuwe bouwgrond te hebben aangeschaft, ditmaal in Argentinië. Dat ergerde veel Kamerleden. Waarom moest een Nederlandse kroonprins, die door de natie wordt onderhouden, zijn kapitaal investeren in grond en onroerend goed? Waren de jaarlijkse toelagen aan het koninklijk huis dan niet te royaal? Het debat in de Tweede Kamer werd ongekend fel. Opvallend was dat veel Kamerleden het gebruikelijke respect voor de familie van Oranje achterwege lieten.

Geld is nou eenmaal de achilleshiel in de Oranjeliefde van de zuinige Nederlanders. Dat komt slecht uit, want het is ook de achilleshiel van de Oranjes zelf. De familie heeft een moeizame relatie met haar fortuin. Dat bleek vorig jaar weer toen aan het licht kwam dat er belastingconstructies liepen vanuit Paleis Noordeinde naar belastingparadijs Guernsey. Beatrix’ zusje Christina had daar financieel profijt van. Een van de bezwaren van koningin Beatrix tegen de ex van haar zoon, Emily Bremers, was geweest dat haar ouders de belasting ontdoken door naar België te verhuizen. Nu bleek haar eigen familie ook niet onkreukbaar op dit gebied.

De Kamer nam aanvankelijk genoegen met de belofte van premier Balkenende dat er snel verandering in zou komen, maar een half jaar later bleek dat er doodleuk een nieuwe constructie liep via het paleis. Balkenende liet officieel naar buiten brengen dat hij er niets van af wist, waarmee hij de Oranjes publiekelijk fors terecht wees.

Buiten schot

Desondanks kregen onlangs twintig ambtelijke werkgroepen die bezuinigingsvoorstellen moesten inleveren weer de expliciete opdracht van de premier het koningshuis buiten schot te houden. Dat zette opnieuw kwaad bloed. Extra reden voor de pers uit te vlooien wat er precies aan de hand is met de investeringen van de kroonprins in Argentinië. Balkenende schreef de Kamer in maart dat grond kopen in Argentinië een privézaak is, en dat het niet uitmaakt of Willem-Alexander zijn geld in zijn spaarpot stopt of in grond. Maar dat maakt in het huidige populistische klimaat juist wél uit. Overigens heeft de kroonprins onlangs in een speciale editie van het blad Margriet laten weten dat hij geen vakantiehuis gaat bouwen op zijn Argentijnse gronden. ‘Dat is echt een misverstand,’ zei hij in een interview met Job Cohen.

Wat de familie ondanks haar obsessie met geld altijd heeft gered, is zuinigheid. Iedereen aan het hof kent het gezegde ‘Vertoon geeft aanstoot’. Het leidt tot ergernis en onvrede bij het publiek. Met uitzondering van koning Willem II hebben de Oranjes nooit aan vertoon gedaan. Integendeel. Toen Juliana in 1962 haar zilveren huwelijk vierde, zette ze haar gekroonde Europese collega’s in een touringcar voor een tochtje langs de bollen. Liever nog verplaatste ze zich per fiets. Dat de privévertrekken van Paleis Soestdijk op een koopje werden ingericht kon iedereen met eigen ogen constateren toen Soestdijk werd opengesteld voor bezoekers. De afgebladderde deuren en de plekjes waar punaises hadden gezeten om gescheurd kastpapier – van de rol – te bevestigen, vormden het hoogtepunt van elke rondleiding.

Beatrix toonde het familietrekje al op school. Toen de lerares aardrijkskunde haar verzocht een bepaald boek aan te schaffen, vroeg Beatrix hoeveel het kostte. Vier gulden vijftig, was het antwoord. Beatrix vond het maar duur, zei ze. Ze slaagde er in het tweedehands te krijgen in een winkel in Soest. Toen ze koningin werd, besloot ze geen zwijnen voor de jacht meer te houden op Het Loo. Niet omdat ze bezwaren had tegen jagen, maar omdat ze het voer te duur vond. Haar vader ging het toen maar voor haar betalen. Net als het tafelservies dat Willem-Alexander en Máxima als huwelijkscadeau vroegen, à vijftigduizend gulden. Miljonaire Beatrix zei dat ze niet wist hoe ze dat zou moeten bekostigen, vertelde haar vader in het postuum gepubliceerde Volkskrant-interview.

Peperdure hotels

Willem-Alexander heeft lang verborgen weten te houden dat hij anders in elkaar zit en erg geniet van het goede leven. Toen hij veertig werd, vertelde Máxima aan verslaggevers dat hij een schilderij cadeau had gekregen van hun dochter Alexia. Ze repte niet over de speedboot die hem op eigen verzoek was geschonken door zijn vrienden. Voor zijn verjaarsfeest op Het Loo had de prins familie, vrienden en andere royalty’s om een bijdrage voor zijn hartenwens gevraagd. De speedboot werd hem aangeboden door zijn broer Constantijn met de opmerking dat alle gasten nu aandeelhouder van de boot waren en dat Willem-Alexander ze dus mee moest nemen voor een tochtje.

Hun huwelijksreis brachten WAMAX – zoals zij door royaltyjournalisten worden aangeduid – onder meer door in de Huka Lodge in Nieuw-Zeeland, in een cottage van zesduizend euro per nacht. Hun voormalige nanny liet weten dat zij met haar werkgevers regelmatig logeerde in peperdure hotels ‘waar Brad Pitt en Madonna ook komen’.

De vaderlandse geschiedenis leert dat Nederlandse burgers de Oranjes geen al te ‘verheven’ levensstijl gunnen. Ondanks hun luxe moeten ze een beetje lijden. Er moet een prijs staan op het leven in de gouden kooi. De Oranjes die het aanwijsbaar zwaar hebben gehad zijn populair. Juliana, eenzaam in haar jeugd en in haar huwelijk; prins Claus die geen eigen ambt mocht vervullen; Pieter van Vollenhoven die als eerste burger aan het hof lang genegeerd is.

Het lijden van Willem-Alexander springt relatief weinig in het oog. Weliswaar wekte de prins jarenlang de indruk dat hij zich niet erg verheugde op het koningschap, maar die aversie lijkt sinds de komst van Máxima verdwenen. De drukke agenda’s en verplichte nummers als ‘koekhappen’ lijken gecompenseerd te worden door de voordelen die zijn positie ook biedt. Zodra de inspanningen voor microkrediet of milieuverbetering erop zitten, stapt het kroonprinselijk paar in een regeringsvliegtuig om ergens op aarde van zon, zee of sneeuw te genieten, zo bleek uit de vluchtgegevens die RTL 4 had opgevraagd.

In een interview met het celebrityblad Vanity Fair stuurden Máxima en Willem-Alexander dit onbezorgde beeld vorig jaar bij. Op de vraag hoe het is om een moderne royal te zijn, antwoordde de prins dat hij ‘365 dagen per jaar in functie is’, ’24 uur per dag’, vulde Máxima aan. Het paar liet ook weten dat het voor hen geen sinecure is om werk en de zorg voor hun drie dochters te combineren. ‘Soms moeten we van Bogotá naar New York via Amsterdam vliegen om een dag met onze kinderen door te brengen,’ vertelde Willem-Alexander.

Sinds Mozambique valt lastig vol te houden dat de kroonprins en zijn gezin er een normaal leven op nahouden. Die indruk wordt wel gewekt tijdens officiële interviews, zoals onlangs in Margriet waarin Máxima zei: ‘Het is altijd passen en meten. Er is altijd tijd tekort. Ik denk dat we in dat opzicht niet verschillen van andere jonge gezinnen met werkende ouders die veel op hun bord hebben. En ook nog moeten koken.’

Vanwege Mozambique dook de Volkskrant in de achtergronden van de zakenvrienden van de prins en concludeerde dat die relaties behoren tot een ‘klein hecht netwerk van internationale jetset’. Jetset is een dodelijk woord voor een koning van het volk. Dat woord riekt naar vertoon. De eerste Oranjekoning, Willem I, maakte nog mee hoe vrienden van zijn ouders werden onthoofd omdat ze aan vertoon deden. De – katholieke – Franse koning Lodewijk XVI en zijn vrouw Marie-Antoinette dineerden dagelijks tientallen gangen lang, waarbij het publiek alleen mocht toekijken; ze gaven kapitalen uit aan juwelen en ze leefden van feest naar feest. Zo moest het dus niet.

De gevoelens van Nederland

Komt de republiek in Nederland dichterbij als Willem-Alexander aantreedt? Gaat de wens van emeritus hoogleraar Cornelis Lafeber in vervulling? Lafeber is één van de oprichters van Pro Republica, een beweging die ‘zonder een beroep te doen op de guillotine’ een einde wil maken aan de monarchie. Beatrix noemt hij mevrouw Van Amsberg.

Dat Lafebers hoop ijdel is, blijkt wel uit alle recente steunbetuigingen aan de kroonprins. En wie Sven Kramer zag verliezen in Vancouver weet het ook. Bij nationale rampen wendt Nederland zich tot de Oranjes. Willem-Alexander vertolkte de gevoelens van heel Nederland toen hij zei: ‘Ik had verwacht om hier een vreugdedansje te kunnen maken. Dit is diep triest, mijn hart huilt.’ Toen de prinsesjes vervolgens een tekening maakten voor Sven, troostten ze heel het land.

Vorige week werd bekend dat Willem-Alexander meer tijd in Nederland wil doorbrengen. Ongetwijfeld zal hij de volksgunst weer helemaal terugwinnen. Voormalig PvdA-staatssecretaris Jet Bussemaker omschrijft de kroonprins als ‘de fysieke belichaming van het Oranjegevoel’. Tijdens de Olympische Spelen van 2008 verloor de Nederlandse schermkampioene Sonja Tol de halve finale. Bussemaker in Willem IV: ‘Ze leek ontroostbaar, maar Willem-Alexander ontfermde zich over haar en toen was haar dag toch nog goed.’

Onder vrienden: op het jacht van de Zweedse prinses Victoria, 2001

Charmante man, populair, met een indrukwekkend netwerk, en toch schort er nog wat aan het imago van de kroonprins

Boven: verjaardagsfeest Willem-Alexander met koninklijke gasten op het Loo in Apeldoorn, 1 september 2007. Cadeau: een speedboot

Rechts de glamourprins: aankomst bij een feest in Buenos Aires, 5 mei 2004

Royalty: een polowedstrijd in Argentinië, 2004

Vertolker van Nederlandse gevoelens: bij de zwemwedstrijden tijdens de Olympische Spelen in Beijing

Is W.A. een ‘normale’ drukke vader of een rondvliegende jetset-prins?