Het goede nieuws van de afgelopen weken is dat de coronacurve is afgevlakt, terwijl de samenleving langzaam weer wordt geopend. Het slechte nieuws is dat de economie nooit eerder in vredestijd met zoveel donderend geraas is ingestort.
Er zijn de afgelopen maanden draconische maatregelen genomen om de verspreiding van het virus in te dammen. Allerlei sectoren in de economie zijn gesloten. Mensen werd dringend verzocht zoveel mogelijk binnen te blijven. Anderhalve meter afstand houden is in korte tijd de norm geworden in het dagelijks verkeer. Daarnaast heeft de overheid ongekende steunpakketten ingezet om bedrijfsfaillissementen en werkloosheid te voorkomen.
Deze economische terugval is groter dan na de Grote Depressie van 1929.
De ergste paniek is nu bezworen en het coronavirus lijkt onder controle, terwijl economie en samenleving weer geleidelijk opengaan. Maar zolang het virus rondwaart en opnieuw kan oplaaien, er geen vaccin beschikbaar is en de economie nog allerlei beperkingen kent, moet de politiek met grote urgentie twee vragen beantwoorden. Ten eerste: hoe moet de samenleving worden voorbereid op leven met het coronavirus? Ten tweede: hoe moet de overheid de komende een tot drie jaar omgaan met de economische storm die nu losbreekt?
Records
Vrijwel alle cijfers die nu binnenkomen, breken statistische records. Volgens de juniraming van het Centraal Planbureau (CPB) zal de Nederlandse economie in 2020 6% krimpen, waarbij is aangenomen dat de meeste beperkingen geleidelijk worden opgeheven. De wereldeconomie krimpt volgens de OESO met een procent of 8. De ECB verwacht dat de economie van de eurozone met 8 à 12% zal krimpen. Deze economische terugval is groter dan na de financiële crisis van 2008 en de Grote Depressie van 1929. De consumptie is ingeklapt door de sluitingen van diverse sectoren, maar ook door pessimisme van consumenten. De investeringen vallen stil. De wereldhandel neemt een duikvlucht. De werkloosheid is niet eerder zo snel opgelopen sinds het Centraal Bureau voor de Statistiek begon met meten.
(tekst loopt door onder afbeelding)
Volgens het CPB zal de werkloosheid de komende maanden meer dan verdubbelen, waarbij meer dan 300.000 mensen hun baan verliezen. Het CPB schat dat het aantal gewerkte uren met maar liefst 10% is afgenomen. De overheid staat geheel of gedeeltelijk garant voor het inkomen van een op de vijf werknemers en zelfstandigen. Duizenden bedrijven worden door de staat ondersteund of zelfs in leven gehouden. Bedrijven sluiten vacatures, ontslaan flexibele werknemers, huren geen zelfstandigen meer in en maken vaak gebruik van belastinguitstel. Veel bedrijven zullen, ondanks alle inspanningen, toch over de kop gaan.
De hele economie wordt overhoop getrokken zonder enige politieke discussie of dat wel wenselijk is.
Volgens het CPB bedraagt het overheidstekort dit jaar 7,6% van het nationaal inkomen. Daarnaast geeft de overheid belastinguitstel – wat niet meetelt voor het begrotingstekort. Te hopen is dat het meeste daarvan in 2021 terugkomt. Inclusief het voordeel van belastinguitstel zou het tekort ruim 11% van het bbp zijn, zo’n 93 miljard euro in slechts een jaar tijd: tweemaal zoveel als alle bezuinigingen en lastenverzwaringen die de overheid heeft doorgevoerd gedurende 2011-2017: 46 miljard euro. Die hogere tekorten worden veroorzaakt door de hogere uitgaven aan gezondheidszorg en de miljardensteun voor bedrijven en werknemers. Door de recessie zullen daarnaast de belastinginkomsten teruglopen en uitgaven aan uitkeringen voor bijstand en werkloosheid stijgen.
Grootschalig testen
Allerlei bedrijven zijn niet meer levensvatbaar in de anderhalvemeter-economie en moeten hun businessmodellen omgooien. Vreemd genoeg heeft Nederland zich hier, lijkt wel, zonder slag of stoot bij neergelegd: de hele samenleving en economie worden overhoop getrokken zonder enige politieke discussie of dat wel wenselijk is.
Het CPB en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) luidden eind mei de noodklok: Nederland mag zich niet verliezen in ‘finale perspectieven’ van de ‘anderhalvemetereconomie’ en ‘het nieuwe normaal’. Maar vooralsnog lijkt alleen Forum voor Democratie hiertegen te protesteren. Van de rest van de politieke partijen vernemen we niets. Moet de anderhalvemeter-economie eigenlijk wel het nieuwe normaal zijn? Is het wel verstandig om de hele economie ingrijpend te verbouwen als er op afzienbare termijn vaccins en behandelingen gaan komen? Welke partij heeft eigenlijk uitgewerkte ideeën voor een terugkeer naar het ‘oude normaal’?
Veel economen zien grootschalig testen als de beste oplossing om inzicht in het coronavirus te krijgen
Veel economen zien grootschalig testen als de beste oplossing om inzicht in het coronavirus te krijgen, oplaaien van het virus te voorkomen, geïnfecteerde mensen op te sporen, te behandelen en te isoleren, en mensen en bedrijven in staat te stellen weer normaal aan het werk te gaan en het sociale leven te openen. Mensen weten of ze al dan niet drager zijn of immuun zijn. Ze kunnen weer familie bezoeken en zonder angst vriendschappen en relaties aangaan. Uiteraard zijn ook testen niet zonder risico, omdat niet duidelijk is hoe lang mensen immuun zijn en hoe betrouwbaar de testen zijn. Dus zullen kwetsbaren en ouderen waarschijnlijk voor nog langere tijd afstand moeten bewaren.
Waarom komt er geen politieke partij met een doorwrocht plan voor grootschalig en regelmatig testen van de hele bevolking? Grootschalig testen is goedkoop ten opzichte van alle mogelijke voordelen. Is testen niet de sleutel om mensen zo snel mogelijk meer mogelijkheden te geven om zich vrijelijk te bewegen, economisch en sociaal?
Gezondheidsverliezen
En stel dat het coronavirus onverhoopt opleeft, wat moeten we dan doen? Minister Hugo de Jonge heeft eerder afgekondigd dat coronapatiënten voorrang krijgen op andere patiënten. Een controversieel rapport van gezondheidsadviesbureau Gupta suggereerde dat in de afgelopen maanden de gezondheidsverliezen bij de gewone zorg, bijvoorbeeld hart- en kankerpatiënten, groter was dan de winst van het behandelen van coronapatiënten. Vrij vertaald: meer patiënten zonder corona zijn gestorven dan patiënten met corona zijn gered.
Er kan enorme winst worden behaald als de lockdownmaatregelen naar leeftijdsgroep worden gedifferentieerd
Los van de vraag of die cijfers precies kloppen (waarschijnlijk niet), raakt het rapport aan twee wezenlijke vragen: is het geven van voorrang aan coronapatiënten ethisch juist en rechtvaardig? En zijn ingrepen in de zorg wel gewenst als daardoor uiteindelijk minder patiënten zorg zouden krijgen of overleven? Waarom vernemen we van politieke partijen geen plannen om te borgen dat patiënten, met of zonder corona, in de toekomst wel de zorg krijgen waar ze volgens onze maatschappelijke standaarden op moeten kunnen rekenen mocht het virus weer oplaaien?
60-min-economie
De kans dat iemand boven de 65 door corona sterft, is meer dan 60 keer zo groot als bij iemand van 20-49 jaar. Onderzoek van economen aan het prestigieuze Massachusetts Institute for Technology (MIT) laat zien dat enorme maatschappelijke winst kan worden behaald als de lockdownmaatregelen naar leeftijdsgroep worden gedifferentieerd. Bijvoorbeeld dat iedereen onder de 60 vrij kan deelnemen aan het maatschappelijke en economische verkeer, maar alle lockdownmaatregelen van kracht blijven voor iedereen boven de 60 en diegenen met een gezondheidsaandoening. Afstand houden kan worden beperkt tot diezelfde groepen. In zo’n 60-min-economie zal het virus sneller onder controle komen tegen veel lagere economische en sociale kosten dan in de anderhalvemeter-economie.
Leeftijdsdiscriminatie is het belangrijkste juridische bezwaar tegen de 60-min-economie. Maar de vraag is hoe zwaar dit argument moet worden gewogen. De overheid discrimineert immers al op leeftijd, bijvoorbeeld bij de AOW – een basisinkomen alleen voor ouderen. Ook leeftijdsdifferentiatie is niet zonder gezondheidsrisico’s. Maar of de lockdownmaatregelen alleen voor specifieke groepen moeten gelden, zou onderdeel moeten zijn van politiek debat. Waarom wordt daarover niet gesproken?
Nu het virus in bedwang lijkt, is het of Den Haag direct in oude reflexen vervalt
De afgelopen maanden heeft de overheid fundamentele vrijheden van burgers ingesnoerd met vergaande drang en dwang. Maar hoe ver mag de staat eigenlijk gaan om zijn burgers op te sluiten in verzorgingshuizen en te belemmeren of zelfs te verbieden om zaken te doen, onderwijs te volgen, te sporten, te reizen, uit te gaan, van cultuur te genieten, privé bijeen te komen en zich te begeven in de publieke ruimte? Ook op die vraag komt maar geen doordacht antwoord uit Den Haag, nog in het minst van de zichzelf nog altijd liberaal noemende partijen.
De overheid heeft in allerijl reddingsboeien uitgegooid naar werknemers, zelfstandigen en bedrijven. Die eerste beleidsreactie was uitstekend: verzeker mensen van inkomen en zorg voor geld bij bedrijven die in acute nood zijn gekomen door het wegvallen van hun omzetten.
Maar nu het virus in bedwang lijkt, is het of Den Haag direct in oude reflexen vervalt. Met de verkiezingen in aantocht komen ambtelijke werkgroepen en planbureaus met plannen voor structurele hervormingen. Hoewel belangrijk voor de lange termijn, zijn deze ambtelijke studies nu niet urgent. Al deze studies zijn lang voordat corona losbarstte geschreven en geven nauwelijks richting aan wat de overheid in de komende een tot drie jaar zou moeten doen. Niet alleen worden al veel te vroeg de ogen gericht op de lange termijn, er lijkt ook al een defaitistische sfeer te ontstaan in Den Haag, waarin – na twee crisispakketten – het bedrijfsleven het maar zelf moet zien te rooien en mensen zich maar moeten schikken in hun economisch noodlot. De staat kan immers niet jarenlang de economie draaiende houden. Maar het is veel te vroeg om na luttele maanden al die conclusie te trekken.
De grootste klappen
Honderdduizenden mensen gaan op korte termijn werkloos raken. Duizenden bedrijven zullen gaan reorganiseren. Tienduizenden zelfstandigen zitten de komende tijd zonder inkomen. De coronacrisis kan de economie onherstelbare, structurele schade toebrengen als mensen die werkloos worden hun vaardigheden en kennis verliezen, maar ook als failliete bedrijven hun technologie en kapitaal afschrijven en niet-failliete bedrijven veel te lang niet investeren en innoveren. Nationale en internationale productieketens tussen bedrijven, tussen afnemers en leveranciers, gaan breken. Een deel van de productiecapaciteit kan zo voor eens en altijd verdwijnen.
Ter illustratie: in de crisis van 2008-2015 is Nederland zo’n 10% van het inkomen structureel verloren ten opzichte van de trendmatige groei. Dit kan nu veel meer worden. Als dermate grote en permanente schade aan de economie ontstaat, zal ook een groot gat worden geslagen in de overheidsfinanciën.
De risico’s in de arbeidsmarkt worden gedragen door de flexwerkers en zelfstandigen
Tegelijkertijd zien we dat de ongelijkheden toenemen. Lage inkomensgroepen krijgen, zoals bij elke crisis, de grootste klappen. Achterstandskinderen missen kansen in het onderwijs door de schoolsluitingen. De risico’s in de arbeidsmarkt worden gedragen door de flexwerkers en zelfstandigen. De risico’s in de financiële sector gaan weer naar de staat met garanties op leningen en verzekeringen. De ECB accepteert zo ongeveer alles uit de financiële sector als onderpand om te voorkomen dat banken droog zouden komen te vallen.
Het CPB waarschuwde begin juni dat financiële instellingen in grotere problemen gaan komen omdat wanbetaling op leningen zal toenemen. Daardoor ligt ook een hernieuwde eurocrisis op de loer. De dodelijke omhelzing tussen overheden en de financiële sector – in met name Zuid-Europa – is nog niet doorbroken en de bankenunie is onvoldoende afgemaakt om grote klappen in het financiële stelsel goed op te vangen.
Plannen maken voor nu
De aankomende economische storm zou de politiek moeten dwingen met grote urgentie plannen te maken – niet pas voor de komende verkiezingen, maar voor nu: zomer 2020. Willen we voorkomen dat de aankomende crisis permanente schade gaat veroorzaken aan de economie? Of leggen we ons neer bij het economisch noodlot? Moeten bedrijfsfaillissementen worden voorkomen of juist niet? Moet er een derde steunpakket worden gegeven, en zo ja: onder welke voorwaarden? Willen we voorkomen dat bedrijven stoppen met investeren, en zo ja: hoe dan? Moeten bepaalde bedrijven en sectoren overeind worden gehouden omdat die het zonder staatssteun niet redden? En zo ja: onder welke voorwaarden?
Moet het faillissementsrecht niet worden aangepast om te voorkomen dat failliete bedrijfseigenaren jarenlang een molensteen van crediteuren om hun nek krijgen? Wat gaan we doen als de werkloosheid met honderdduizenden gaat oplopen, vooral onder flexwerkers met weinig ww-rechten en zelfstandigen zonder inkomensvoorzieningen? Wat moet er gebeuren als de financiële sector weer in de problemen komt? Moeten banken dan worden gered? Zo ja: hoe dan? Welk begrotingsbeleid moet de komende periode worden gevoerd? Moeten de kosten van de coronacrisis worden uitgesmeerd over de tijd? Moeten we extra investeren of stimuleren? En zo ja: hoe kan dat werken in een economie die deels op slot zit?
Waar links nog met ideeën komt, hoe onbruikbaar ook, is rechts op economisch gebied al jaren een intellectueel zwart gat.
Moeten de Europese begrotingsregels niet heel snel worden aangepast om een herhaling te voorkomen van de dubbeldip-recessie in 2009 en 2012-13, toen landen door Europa werden gedwongen veel te snel hun tekorten weg te werken? Moeten gemeenten in grote financiële problemen publieke voorzieningen afbreken of belastingen gaan verhogen? Of moet dat worden voorkomen met een overbruggingskrediet uit Den Haag? Wat moet er gebeuren in de eurozone als daar weer een crisis uitbreekt? Moet de bankenunie niet met hoge spoed worden afgemaakt? Zijn partijen wel of niet voor een Europese verdragswijziging om gezamenlijke schulduitgifte of monetaire financiering van staatsschuld door de ECB mogelijk te maken? Als we geen grotere Europese solidariteit willen, wat willen we dan wel met Europa? Wat moet er gebeuren als een euroland in grote economische problemen en onhoudbare schulden komt? Opbreken van de muntunie?
Betere ideeën en beter beleid
De coronacrisis bewijst het gelijk van alle politieke partijen. Alles wat ze vóór de coronacrisis al vonden, vinden ze nu nog veel meer. Linkse partijen praten het liefst weer over het herverdelen van inkomen en wie de crisisrekening zou moeten betalen. Het kapitalisme zou de echte oorzaak zijn van de coronacrisis. Alle bedrijven zijn verdacht. Rijken en multinationals moeten betalen. En, voordat we het vergeten, het milieu moet natuurlijk worden gered. Linkse partijen hebben het vooral over economische symptoombestrijding, niet over crisisbestrijding. De economische pijn moet eerlijk worden gedeeld. Maar ze vergeten na te denken over de vraag hoe de pijn kan worden verkleind.
Waar links nog met ideeën komt, hoe onbruikbaar ook, is rechts op economisch gebied al jaren een intellectueel zwart gat. Rechts zegt wel te staan voor de economie, maar niemand weet precies wat dat inhoudt. Net als bij links is het ook bij rechts volkomen onduidelijk wat ze wil met de inrichting van de samenleving op corona.
Zowel links als rechts geven geen antwoorden op de vraag hoe de samenleving op langere termijn moet omgaan met het coronavirus, en wat we gaan doen om de economische crisis te bestrijden. Alle partijen schotelen mensen een opgewarmde prak van oude en bekende partijstandpunten voor, overgoten met een dikke coronasaus. Nederland verdient op heel korte termijn betere ideeën en beter beleid, want er is zware economische storm op komst.
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.