Roman / ‘De laatste Griek’ van Aris Fioretos
Alles stroomt, meende Heraclites, een van de geniale, vroege filosofen uit het oude Griekenland. Niets blijft en niets blijft hetzelfde, was wat hij om zich heen zag en hij wees naar stromend water om het te verduidelijken. Misschien dacht hij aan de beweeglijke drukte van vreemde bootjes die de haven aandeden of hoorde hij het lawaai van Griekse kolonisten die zich opmaakten om naar Klein-Azië te vertrekken. Misschien schoot het hem als verlossend inzicht te binnen toen hij naar een voordracht luisterde over Odysseus. De heldhaftige emigrant die over zee zwerft om nergens thuis te zijn, overgeleverd aan de schuimende stromen van het grenzeloze lot.
Heraclites en Odysseus worden in De laatste Griek, de nieuwste roman van Aris Fioretos, niet met name genoemd, maar dat hun geest vaardig is over het boek is duidelijk. Die laat zich al herkennen in de rusteloze, van vele landen en nationaliteiten gistende biografie van de auteur. Hij is geboren in Zweden, heeft een Griekse vader en Oostenrijkse moeder, woont in Berlijn, doceert aan de universiteit van Stockholm, schrijft recensies voor de Zweedse krant Dagens Nyheter en vertaalt Duitse en Engelse literatuur in het Zweeds. Zijn boeken zijn inmiddels al in vele talen vertaald. De laatste Griek is de eerste, glanzende vertaling in het Nederlands door Hans Peter Westin.
Dat alles voorbijgaat en niets hetzelfde blijft, keert in variaties en omkeringen in De laatste Griek terug. Ontheemding, diaspora, verdrijving en opnieuw beginnen zijn de abstracte sleutelwoorden van het boek. De vraag wie de god van het gemis is, brandt tussen talloze andere vragen in het aantekenschrift van Jannis Georgiadis, de hoofdpersoon. Een antwoord krijgt de lezer niet maar Aris Fioretos zal hebben gedacht: de schrijver. En hij laat zien hoe die god zijn werken verricht.
Achteruitkijkspiegel
De assistentes van Clio &#8211; zoals een groepje vriendinnen zich met bescheiden zelfspot noemt &#8211; noteren alle feiten en biografische bijzonderheden van de Grieken die in 1922 met veel geweld uit Smyrna, het huidige Izmir, zijn verdreven. De troepen van Atatürk zuiverden de steden van Griekse, Armeense en Koerdische minderheden en nu was Smyrna aan de beurt. Het was het moment waarop het lot van Jannis Georgiadis werd bepaald, hoewel het nog twintig jaar zou duren eer hij werd geboren.
Turkse troepen sloten de wijk af waar zijn familie woonde en hielden er een week lang ongehoord huis. Zijn overgrootmoeder kwam in de vlammen om, zijn grootmoeder vluchtte met haar zoon de stad uit. Eenmaal aangekomen in het noorden van Griekenland, Macedonië, trok zij niet naar een van de vluchtelingenkampen maar wandelde ze de bergen in. Het pad eindigde in het schrale bergdorpje Áno Potamiá. Dat werd haar door de omstandigheden opgedrongen nieuwe thuis.
Mensen bestaan uit andere mensen, denkt Jannis veelvuldig en hij beschouwt zichzelf als een mens die niet bij zichzelf ophoudt. Zijn familiegeschiedenis wordt gespiegeld door die van de familie Kezdoglou en is ermee verweven. Na hun even dramatische vlucht uit Smyrna zijn de Kezdoglous in het lager gelegen bergdorpje terechtgekomen. Grootmoeder Eleni heeft een bundel foto&#8217;s en de zelfgemaakte achteruitkijkspiegel van hun Austin bij zich.
Maar in het dorp lijdt zij bovenal aan fantoompijn: de pijn om iedereen die zij verloren heeft. Om die te bestrijden en het verleden niet ook verloren te laten gaan, begint zij met het opschrijven van haar herinneringen. Met behulp van haar assistentes van Clio resulteert dat in de onregelmatig verschijnende Encyclopedie van vertrokken Grieken.
Van deze encyclopedie verschijnen in de loop van de tijd twaalf delen zonder dat het eind in zicht is. Aan de diaspora van de Grieken kwam immers geen eind: zij kreeg een vervolg met de vluchtelingen voor het kolonelsregime, met de golven van gastarbeiders die hun werkgeluk in het noorden van Europa wilden beproeven.
Het is haar hoop dat haar kleinzoon Kostas Kezdoglou, dichter en jeugdvriend van Jannis, verder zal werken aan deze encyclopedie. In een bekend maar goed gespeeld spel van fictie en werkelijkheid, blijkt hij uiteindelijk degene te zijn die zijn notities over Jannis en daarmee zichzelf en zijn familie aan de schrijver Aris Fioretos geeft. Dat Fioretos mogelijk Anton is, de zoon van Kostas, maakt de verdubbeling in deze zelfgefabriceerde achteruitkijkspiegel alleen maar sterker. &#8216;Wie in het verleden blikt, zal op een dag merken dat het terugkijkt.&#8217;
Een Och-persoon
Het afgelegen bergdorp blijkt geen enclave buiten de tijd te zijn, de geschiedenis heeft het stevig in handen. Communistische avonturiers, op de vlucht naar Albanië, schieten uit wraak de mannen van het dorp neer, en daarbij komt Jannis&#8217; vader om. Armoede en gebrek aan water mergelen er het bestaan uit. Vertier is er nauwelijks &#8211; of het moeten de ruige pokerpartijen zijn waarin Jannis op een gegeven ogenblik zijn hele hebben en houden op het spel zet. Het verlies van akker en schuur is het begin van zijn emigratie naar Zweden, door hem op een kaartje gelezen als Eden. In Zweden leeft hij net als in Griekenland aan de rand der dingen, maar zijn gedachten scheren over de volheid van het bestaan. De waarheid is dat we ons zo&#8217;n beetje overal bevinden, denkt hij in de geest van Odysseus, we zijn pluisjes in de wind of stuivende ijzerdeeltjes in een werkplaats.
Fioretos noemt hem een Och-persoon. Och als het Zweedse woord voor en, het woord dat alles verbindt. Maar och ook als onomatopee, de weeklacht over de tijdelijkheid van deze verbindingen. Het bestaan, weet Jannis uit eigen ervaring maar al te goed, is immers uit verlies opgetrokken. Dankzij het geheugen en het schrijven kunnen we verbindingen opnieuw maken, ze van richting doen veranderen en zelfs nieuwe leggen.
Het grote verlies van Jannis is evenwel niet zijn vader, niet de akker, niet zijn eerste en enige geliefde Efi, de zus van Kosta, en niet zijn honingblonde Zweedse vrouw Agneta die hem verlaat voor Kosta, maar zijn dochtertje Jannoula, bijgenaamd Mátia Mou. In haar vindt hij de werkelijkheid van het leven, de liefde en de onschuld. Jannis, boerenzoon, denker by nature en gastarbeider, wordt met dat verlies de tragische held wiens schim door de pagina&#8217;s van De laatste Griek spookt: Heracles. Een held moet bereid zijn alles wat hij heeft te verliezen, zo staat het ergens in het boek. Het verlies van Jannoula is tot ongeloof en verbijstering van de lezer zijn laatste, ongewilde heldendaad. Inderdaad, niets blijft.
De laatste Griek is de elastische oefening van het geheugen, oprecht oorspronkelijk en poëtisch geschreven. Het is een associatieve kroniek van verbindingen, van onderling verbonden levens waarin dat van Jannis Georgiadis de spil is. Zijn leven weerspiegelt dat van anderen, gebeurtenissen herhalen zich haast onmerkbaar maar met dezelfde onbarmhartige gevolgen. Je kunt alleen vooruit rijden als je voortdurend in de achteruitkijkspiegel kijkt, is een van zijn overpeinzingen. Muggen noemt hij ze, hinderlijk zoemende vragen in zijn kop.
De laatste Griek is niet moralistisch maar heeft alles in zich om ons uit onze slaap te houden. Zijn onsterfelijke held zoemt in een vergeefs gesloten wereld overal.
***** Aris Fioretos, ‘De laatste Griek’, vertaling Hans Peter Westin, Querido, 384 p., € 22,95

Lex ter Braak

Pluisjes in de wind

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel