Wetenschappers, basisschooldirecteuren, rechters, artsen: allemaal klagen ze over de perverse uitwerking van meetbare targets.

Leuke tweet van Sywert van Lienden, vorige week: ‘Raar maar waar: per ongeluk een krappe voldoende gehaald voor een tentamen waar dat geheel niet de bedoeling was.’

Je zou het bijna vergeten, maar tussen al zijn activiteiten als politiek activist, lobbyist en publicist door studeert Sywert ook nog gewoon politicologie en rechten aan de UvA. Omdat hij te veel tentamens tegelijk had, wilde hij dit vak later herkansen om dan een goed cijfer te halen. Wegblijven mag tegenwoordig niet meer: ‘Hatelijk, die aanwezigheidsverplichtingen bij tentamens.’ Aan een van zijn volgers tweette Van Lienden zijn methode: ‘Moest tussen een 4 en een 5,5 halen voor de herkansing. Werd een 5,6. Had idd zo’n tactiek (zoveel keer A,B,C,D achter elkaar).’

Welkom bij de universiteit van de eenentwintigste eeuw. Een student gokt bij een multiple choice-tentamen door domweg A, B, C, D achter elkaar in te vullen – en slaagt terwijl dat helemaal niet de bedoeling was. Het is een perfecte illustratie van hoe prestatiedruk en ‘meten is weten’ uit de hand kunnen lopen. De universiteiten zijn zo groot geworden dat multiple choice de enige manier is om tentamens af te nemen. Dat is op zichzelf al een behoorlijke verarming van het academische leven omdat je op die manier wel feitenkennis kunt toetsen, maar geen werkelijk inzicht. Daarnaast hebben de universiteiten om de efficiency op te schroeven allerhande maatregelen genomen om studenten tot grotere spoed aan te zetten: ze moeten bij tentamens aanwezig zijn en mogen alleen onder bepaalde voorwaarden herkansen.

Dat is op zich met de beste bedoelingen ingevoerd, maar het heeft ook ongewenste gevolgen. Studenten gaan berekenend en strategisch gedrag vertonen dat niets meer te maken heeft met het oorspronkelijke academische ideaal van Bildung. Voor universiteiten en hogescholen is de verleiding groot om zo snel mogelijk zo veel mogelijk studenten van een papiertje te voorzien, omdat het ministerie van Onderwijs ze dáár financieel op afrekent. De slagingspercentages worden zelfs vooraf in begrotingen vastgelegd. Op papier vindt iedereen ‘kwaliteit’, ‘toponderwijs’ en ‘excellentie’ heel belangrijk, maar in de praktijk draait het toch vooral om kwantiteit. Dat werd bijvoorbeeld pijnlijk duidelijk bij hogeschool InHolland, waar op grote schaal fopdiploma’s voor fopopleidingen werden uitgedeeld.

Innovatief en toegepast
De rel rond het vermeende (zelf)plagiaat van Peter Nijkamp komt voort uit diezelfde prestatiecultuur. Het begon ermee dat een anonieme klokkenluider wees op plagiaat in het proefschrift van Karima Kourtit, een promovenda van Nijkamp. Daarover is al veel gezegd en geschreven, maar wat onderbelicht bleef in de discussie, is dat een universiteit negentigduizend euro krijgt per promotie. Dat is een behoorlijke prikkel om promoties vooral dóór te zetten, ook al zijn er misschien gerede twijfels over de kwaliteit.

Nijkamp is zelf een topeconoom (daarover bestaat geen twijfel) met een enorm hoge productie: NRC Handelsblad turfde dat hij eens in de drie dagen een artikel produceert, waarin hij veel van zijn eigen werk herhaalt. Peter Nijkamp bestrijdt dat. Volgens hem telt NRC ook alle ‘halffabricaten’, zoals discussion papers en abstracts mee, en ligt zijn werkelijke productie veel lager. Hoe dan ook, de herinnering aan toneelschrijver George Bernard Shaw dringt zich op: ‘I often quote myself. It adds spice to my conversation.’

De publicatiedruk in de wetenschap is enorm, omdat wetenschappers daar op afgerekend worden door universiteitsbestuurders en subsidiegevers. Ze moeten veel tijd steken in uitgebreide subsidieverzoeken, terwijl vaak maar vijftien procent van de verzoeken een kans maakt. Om voor subsidie in aanmerking te komen, moet het onderzoek bij voorkeur ‘innovatief’ en ‘toegepast’ zijn. Kwaliteit is minder belangrijk. Volgens een recent onderzoek in Nature waren er van 53 innovatieve kankeronderzoeken slechts zes reproduceerbaar.

Wetenschappers smeren hun onderzoek uit over zoveel mogelijk artikelen, ieder deelexperimentje wordt direct apart gepubliceerd. Of ze maken bondjes met andere onderzoekers, waarbij ze elkaar zoveel mogelijk citeren en zodoende omhoog helpen op de citatielijsten.

Inmiddels komen steeds meer wetenschappers in opstand tegen dit systeem. Afgelopen november begonnen vijf academici, onder wie wetenschapsfilosoof Huub Dijstelbloem (UvA), Science in transition, een beweging die zich verzet tegen de doorgeschoten prestatiecultuur. Het moet niet alleen gaan om incidenten als Stapel en Nijkamp, het hele systeem moet op de schop, vinden ze. Ze krijgen steun van invloedrijke wetenschappers, zoals Hans Klevers, de president van de Koninklijke Academie van Wetenschappen.

De Citotoets als ijkpunt heeft een afrekencultuur en te veel nadruk op rekenen en taal tot gevolg. Foto: Peter Hilz/HH

Ranglijsten
Het verzet tegen ‘meten is weten’, prestatienormen en ranglijsten leeft breder. Onder de kop ‘Afrekencultuur leidt niet tot geweldig onderwijs’ schreef een groep bezorgde basisschooldirecteuren en psychologen een paar weken terug in Trouw een vlammend betoog tegen de almacht van de Citotoets. Die is in het basisonderwijs ijkpunt geworden voor de inspectie en dat zou onterecht en onrechtvaardig zijn: ‘Scholen die te laag scoren op de eindtoetsen, worden afgerekend door de inspectie en vervolgens door de media en de rest van Nederland. De invloed op de resultaten is voor veel scholen echter gering.’

Bovendien leidt deze afrekencultuur tot ongewenste effecten: ‘De politiek en inspectie focussen vooral op taal en rekenen. Creativiteit, technisch inzicht en sportief talent ontbraken altijd al in de Citotoets. (…) Door de verstikkende onderwijscultuur vallen veel kinderen buiten de boot. De gevolgen worden nog zorgwekkender als het “passend onderwijs” zijn intrede doet. Het kan dat scholen liever geen kinderen zien die niet voor betere opbrengsten zorgen en veel zorg behoeven.’

Of neem de ranglijsten in de gezondheidszorg. Na een felle campagne om ‘transparantie’ in 2010, aangejaagd door RTL Nieuws en Elsevier, zijn ziekenhuizen sinds 1 januari verplicht om hun sterftecijfers te publiceren. Wordt de patiënt daar – los van de illusie zijn angsten te bezweren – werkelijk beter van? Nauwelijks. Sterftecijfers zeggen niet zoveel omdat ze afhankelijk zijn van zeer verschillende factoren. Locatie bijvoorbeeld: een Limburger loopt bij ziekenhuisopname sowieso al 28 procent meer kans om erin te blijven dan een Fries of een Groninger.

Specialisten waarschuwen dat ziekenhuizen die worden afgerekend op hun sterftecijfers moeilijke patiënten zullen weigeren en doorsturen naar de academische ziekenhuizen. Daar zullen de sterftecijfers stijgen omdat er verhoudingsgewijs méér risicovolle behandelingen worden gedaan. Artsen in academische ziekenhuizen zullen meer zinloze ingrepen uitvoeren bij hoogbejaarde patiënten ‘om het mortaliteitscijfer van de afdeling niet nadelig te beïnvloeden,’ zoals de Maastrichtse thoraxchirurg Jos Maessen onlangs schreef in NRC Handelsblad.

Veiligheidsmonitoren
Een jaar geleden schreven zeven rechters een manifest waarin zij betoogden dat de rechtspraak steeds meer gaat lijken op een koekjesfabriek. ‘Wij moeten onze targets halen,’ lichtte raadsheer Menno Zandbergen toe in de Volkskrant: ‘Het wordt verleidelijk om bijvoorbeeld getuigen niet op te roepen, of te vonnissen als dat niet nodig is, omdat je anders je doelen niet haalt.’

Bij de politie speelt het probleem ook, zo blijkt bijvoorbeeld uit Recherchebazen, een groot onderzoek van Politie & Wetenschap naar het werk van recherchechefs. Zij willen heel graag achter ongrijpbare vormen van georganiseerde misdaad aan, zo schrijven de onderzoekers. ‘Maar de praktijk van alledag is dat blauwe politiebazen en burgemeesters zijn gericht op veiligheidsmonitoren en andere meetbare kengetallen. Officieren van justitie vragen om een stabiele toestroom van OM-verdachten en om goede doorlooptijden.’ Een anonieme recherchebaas klaagt in het rapport bijvoorbeeld over een teamchef die twee mensen niet een paar maanden vrij wilde maken voor een groot drugsonderzoek, omdat zijn afdeling dan het vereiste aantal bekeuringen niet zou halen.

Kortetermijnwinsten
En zo zijn er talloze voorbeelden te noemen van prikkels die niet het beoogde en vaak zelfs het tegenovergestelde effect sorteren. Het verschijnsel is allerminst nieuw. De Amerikaan Steven Kerr beschreef het al in 1975 in zijn klassiek geworden essay: ‘On the folly of rewarding A, while hoping for B’ (‘Over de dwaasheid om A te belonen, terwijl je hoopt op B’). Kerr doceerde en schreef niet alleen als academicus over management, maar werkte ook voor bedrijven als General Electric en Goldman Sachs. Bijna veertig jaar geleden signaleerde hij al alle problemen waar we in 2014 in Nederland mee worstelen: publicatiedruk bij hoogleraren die ten koste gaat van de kwaliteit van het onderwijs, declaratiesystemen die een open uitnodiging zijn om zorgkosten op te jagen, enzovoorts.

Kerr wees er in zijn even scherpe als geestige analyse al op dat er niets nieuws in staat – op zich al een bijzondere opmerking voor een wetenschapper. Beloningsmechanismen om bepaald gedrag te bewerkstelligen schieten vaak hun doel voorbij, omdat dat doel (de gedragsverandering) vaak hemelsbreed verschilt van het belang van het individu van wie de gedragsverandering wordt verwacht. Kerr liet zien dat dit mechanisme van foute prikkels in alle geledingen van de maatschappij voorkomt.

Hoewel Kerrs klassieker verplichte kost is voor bedrijfskunde- en managementstudenten, is het sinds 1975 alleen maar erger geworden. Adviesbureau McKinsey publiceerde eind vorig jaar de resultaten van een onderzoek onder meer dan duizend topmanagers. Van hen zei 63 procent dat de druk om kortetermijnwinsten te behalen de afgelopen jaren sterk is toegenomen. En dat terwijl maar liefst 86 procent gelooft dat een langetermijnhorizon betere financiële resultaten en meer innovatie op zou leveren. Welbeschouwd denkt vrijwel iedereen er zo over. Er is de afgelopen jaren een stortvloed aan boeken en opinieartikelen over de crisis verschenen – en daar zat niemand tussen die pleitte voor méér kortzichtigheid en minder duurzaamheid. En toch doen we het niet.

Meetbare veiligheid: de politie wil langlopende onderzoeken doen, maar moet bonnen schrijven. Foto: Jan-Dirk van der Burg/HH

Beperkt mensbeeld
Economen muntten de term ‘perverse prikkels’ voor dit verschijnsel – een Vijftig tinten grijs-achtige term die bij buitenstaanders nog wel eens op de lachspieren wil werken, maar ook associaties oproept met onze meest basale instincten en emoties zoals hebzucht, jaloezie, angst – bij uitstek aanjagers van het menselijk handelen. Onze begeerte wint het nu eenmaal vaak van onze ratio. We weten best dat we dik worden van chips, maar toch eten we nu die zak leeg. We weten best dat we moeten investeren in de toekomst, maar pakken liever nu de snelle winst.

Het probleem is dat beleidsmakers en economen in de praktijk net doen alsof de mens een homo economicus is, die rationeel alle feiten en argumenten tegen elkaar afweegt. De ratio heeft het Westen de afgelopen eeuwen natuurlijk enorme vooruitgang opgeleverd, maar dreigt nu met ons aan de haal te gaan. In zijn magistrale boek The Master and His Emissary toont de Britse psychiater Iain McGilchrist hoe sterk de greep van de ratio is geworden op onze beschaving – en dan vooral op de politiek. De ratio is niet langer een hulpmiddel om ons vooruit te helpen, maar een doel op zich geworden. Met het stijgen van de welvaart is de westerse wereld steeds verder in de greep geraakt van technocratisch denken. Mensen handelen in die visie rationeel en uit eigenbelang en zijn met wortel of juist stok in de gewenste richting te manoeuvreren. Aan deze visie zijn we inmiddels zo gewend dat we niet beter weten, maar het is een relatief nieuwe gedachte. In zijn al net zo breed opgezette The Economics of Good and Evil laat de Tsjechische econoom Tomas Sedlacek zien dat het denken over economie duizenden jaren lang vooral ging over de moraal en hoe beperkt ons moderne neoliberale mensbeeld eigenlijk is.

Alleen wat gemeten kan worden doet er nog toe bij beleidsvorming. Het is een ogenschijnlijk waardenvrije, technocratische en rationele aanpak – die uiteindelijk paradoxaal genoeg irrationeel is. Want al die volstrekt rationele, waardenvrije en technocratische meetinstrumenten leveren niet de universiteiten, scholen en bedrijven die wij willen. Wel een enorme bureaucratie waar iedereen over klaagt, maar die alleen maar groter wordt.

Een prachtig voorbeeld van deze doorgeschoten, waardenvrije technocratische aanpak leverde Annemarie Jorritsma (VVD) onlangs. De burgemeester van Almere beloofde dat de gemeente zou meebetalen aan een nieuwe skatebaan als jongeren de schade in de Nieuwjaarsnacht tot onder de 75 duizend euro wisten te beperken. Het verschil met de schade van vorig jaar (honderdduizend euro) zou de gemeente besteden aan de skatebaan. Vorige week werd bekend dat de target was gehaald. En dan te bedenken dat de VVD de grootste partij van Nederland is geworden met verkiezingsslogans als ‘Vandalen gaan betalen’. Die stok werkte blijkbaar niet, dus pakte Jorritsma heel pragmatisch de wortel. Het is symbolisch voor onze technocratische bestuurscultuur.

Al dat meten levert niet de scholen en bedrijven die we willen

Professioneel oordeel
Makkelijke oplossingen zijn er niet. Menselijke zwakheden zoals hebzucht en kortzichtigheid zijn nu eenmaal diepgeworteld. Beleidsmakers zouden daar meer rekening mee moeten houden en af moeten kicken van hun behoefte om mensen tot in de kleinste details te willen meten en sturen. Helemaal overboord moet controle natuurlijk niet: een zekere mate van controle en sturing zal altijd nodig zijn. Ze moeten alleen meer vertrouwen geven aan burgers en vakmensen en op hun professionele oordeel durven vertrouwen.

Beleid moet dus minder gericht zijn op belonen en straffen. En als het gebeurt, zou nieuw beleid expliciet getoetst moeten worden op de vraag of er ook verkeerde prikkels in zitten. Dat kan, zoals Kerr al voorstelde, door een paar vrij eenvoudige vragen te stellen: waar zit het ‘gratis’ geld in de nieuwe maatregel, de voorziening, de organisatie? Wie profiteren van dit nieuwe beleid en is dat de bedoeling? Welke beloningsmechanismen zijn er voor welke actoren ingebouwd en wordt daarmee het individu of juist de gemeenschap beloond?

Hans Radder, wetenschapsfilosoof aan de VU, gaf een tijdje geleden al een verstandig advies over de financiering van universiteiten: ‘Een algemeen aanvaard principe is dat er nooit een directe relatie mag zijn tussen een specifieke inhoudelijke beoordeling en een financiële beloning. Maar dit is nu precies wel wat gebeurt bij outputfinanciering.’ De opstandige wetenschappers van Science in transition passen deze principes ook toe op hun terrein: verminder het aantal promovendi. En meet kwaliteit van wetenschap niet af aan de hoeveelheid publicaties maar via de maatschappelijke meerwaarde.

Wellicht kom je dan uit op een manier van beleid maken waarbij het individu dat zich inzet voor een zo groot mogelijk gemeenschapsbelang het beste wordt beloond.

Het punt is natuurlijk dat veel mensen zich van nature liever inzetten voor hun ‘welbegrepen eigenbelang’ dan voor de gemeenschap. Pogingen, vaak uit christelijke hoek, om de individuele moraal terug te brengen in de openbare ruimte zijn meestal tot hoon gedoemd. Het normen-en-waarden-debat van premier Jan-Peter Balkenende uit 2002 leeft in de herinnering vooral voort als het wormen-en-maden-debat.

Vorige herfst deed een commissie onder leiding van Femke Halsema een dappere poging om foute beloningsmechanismen in het (semi-)openbaar bestuur op te sporen en te duiden. (Zoals: fuseren en groeien leveren meer status en inkomen op voor bestuurders.) De commissie signaleerde dat er op zo’n beetje alle aspecten in de organisaties iets valt aan te merken. De conclusie: gedragscodes zijn er genoeg, maar met gedragscodes alléén red je het niet: mensen moeten elkaar ook aanspreken op onoorbaar gedrag. Het eindrapport kreeg de titel Een lastig gesprek mee, en werd ook zo, als een last, met een zwierig gebaar door de in ontvangst nemende minister Kamp in een la gegooid.

Het zijn ook niet alleen politici en beleidsmakers die moeten veranderen. We leven in wat Max Weber ‘een onttoverde wereld’ noemt. De tijd van de grote ideologische vergezichten is voorbij. We zijn in zekere zin allemaal consument, ook van overheidsbeleid. In ruil voor onze belastingen en premies verwachten we goed meetbare, efficiënte diensten en producten van onze overheid: onderwijs, zorg, politie en pensioenen, het liefst gerangschikt in handige lijstjes. Zo lang burgers daar om vragen, zullen democratisch gekozen politici die getallen blijven leveren. En zullen de burgers die toevallig wetenschapper, student, politieagent, arts, verpleegkundige, onderwijzer of rechter zijn blijven klagen over bureaucratie en verkeerde prikkels.

Kader: Perverse prikkels – A willen, B krijgen

Hypotheekrenteaftrek
Prikkel: subsidie op betaalde hypotheekrente
Beoogd effect: bevordering eigenwoningbezit
Werkelijke effecten:
– hoge particuliere schulden
– hoge huizenprijzen
– hoog aandeel woonkosten in totale kosten levensonderhoud
– verdringing bedrijfskredieten door hypotheken bij banken
– onnodig hoge tarieven inkomsten-belasting
– trage economische groei door ingestorte huizenmarkt

Financiële sector
Prikkel: geldbonussen
Beoogd effect: betere prestaties van bankiers
Werkelijke effecten:
– behalen van kortetermijnwinst gaat ten koste van lange termijn en algemeen belang
– lokken riskant gedrag bankiers uit (uiteindelijk gedekt door de belastingbetaler)
– lokken briljante wis- en natuurkundigen naar Wall Street, onttrekken talent aan de wetenschap
– lokken het voortdurend verzinnen van onnodig complexe en riskante financiële producten uit.

DBC’S (Diagnosebehandelcombinaties)
Prikkel: beloning per exact omschreven behandeling
Beoogd effect: transparante declaraties ten behoeve van marktwerking in de zorg
Werkelijke effecten: ‘stapelen’ van DBC’s of duurdere DBC’s declareren

WOB (Wet Openbaar Bestuur)
Prikkel: boete op niet tijdig reageren bestuursorgaan op WOB-verzoek
Beoogd effect: snellere reactie bestuursorgaan
Werkelijke effect: burgers dienen verhulde WOB-verzoeken in om de boetes (à 20 euro per dag, oplopend tot 1250 euro) te incasseren

TBS
Prikkel: klinieken krijgen per dag per patiënt betaald
Beoogde effecten: transparantie en marktwerking
Werkelijk effect: het loont om patiënten zo lang mogelijk binnen te houden

Asielbeleid
Prikkel: minder geld voor hoger beroep in vreemdelingenzaken
Beoogd effect: bezuiniging
Werkelijke effecten:
– advocaten doen geen beroepszaken meer
– uitholling rechtspositie asielzoekers

Boetebesluit sociale zekerheidswetten
Prikkel: boete bij niet meewerken of vermoeden van fraude
Beoogde effecten:
– mensen sneller terug naar de arbeidsmarkt
– tegengaan van fraude
Werkelijke effecten:
– toename aantal rechtszaken (veelal wegens fouten bestuursorgaan)
– toename schuldenproblematiek

Bijstandswet/Participatiewet
Prikkel: uitkeringsgerechtigden doen vrijwilligerswerk
Beoogde effecten: werkroutine stimuleren, iets terugdoen voor de samenleving
Werkelijk effect: zinloos werk want verdringing van andere laaggeschoolde arbeidskrachten mag niet