Zou Wouter Bos het zich van te voren hebben gerealiseerd? Dat hij het land in rep en roer zou brengen met zijn verklaring dat hij terugtreedt uit de politiek omdat hij meer tijd wil doorbrengen met zijn drie jonge kinderen? Wist hij dat hij hierdoor gebombardeerd zou worden tot voortrekker van een nieuwe emancipatiegolf? Dat hij met zijn individuele keuze voor zijn gezin het persoonlijke politiek zou maken?
Afgemeten aan de instemmende reacties van veel mannen in zijn omgeving valt dat te betwijfelen. Als er iets opvalt aan de vloed van meningen die de afgelopen dagen klonken, dan is het dat vrijwel alle mannen zijn beslissing toejuichen. Mocht Bos zijn overwegingen vooraf al met mannelijke intimi hebben gedeeld, dan lijkt het onwaarschijnlijk dat zij hun wenkbrauwen optrokken. Vreemd dat hij in de bloei van zijn leven de handdoek in de ring gooit ten faveure van zijn kinderen? Welnee, als mannen Bos privé hetzelfde zeiden als ze nu in het openbaar doen, dan zullen ze hem gezegd hebben dat die keuze volstrekt legitiem is.
In elk geval heeft de man met wie Bos al sinds 2007 over zijn mogelijke vertrek sprak, zijn opvolger Job Cohen, hem niet op andere gedachten geprobeerd te brengen. Immers: op dezelfde dag dat Bos zijn statement maakte, vertelde Cohen &#8216;s avonds in het tv-programma Pauw en Witteman dat hij de keuze van Bos goed begrijpt. Ter illustratie greep de kersverse PvdA-leider de gelegenheid meteen maar aan voor zijn eigen coming-out als betrokken zorgvader: zelf liet Cohen eens een kabinetspost aan zich voorbij gaan omwille van zijn puberende kinderen, verklapte hij.
In de daaropvolgende dagen buitelden de steunbetuigingen aan Bos over elkaar. Van premier Jan Peter Balkenende (een dochter), voormalig PvdA-minister Eberhard van der Laan (vijf kinderen) tot de Amsterdamse PvdA-wethouder Lodewijk Asscher (twee zoons); de hardwerkende mannelijke politici verdrongen zich om te melden dat ook zij worstelen met de belastende combinatie van werk en zorg.
Tijdelijk offer
Met het publiekelijke statement van Bos lijkt de geest uit de fles. De bijval die hij met name onder mannen oogstte, was zo reusachtig, dat het warempel lijkt alsof zij en masse hebben gewacht op een rolmodel van zijn statuur om een nieuw tijdperk in te luiden. Zo had Volkskrant-verslaggever Jan Tromp een dag na Bos&#8217; statement al een paginagroot artikel gereed waarin hij enigszins weemoedig afscheid nam van de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw waarin &#8216;politiek nog een manier van leven was&#8217;. Volgens Tromp markeert het vertrek van Bos een omslagpunt in de politieke cultuur; vanaf nu is het mannen ook gegund om behalve politicus &#8216;mens te wezen&#8217;.
De impact van Bos&#8217; beslissing als teken des tijds werd nog eens versterkt doordat hij niet de enige mannelijke politicus was die vorige week meldde dat hij vanwege zijn privéleven uit Den Haag vertrekt. Een dag eerder maakte CDA-minister Camiel Eurlings om vergelijkbare reden zijn aftocht bekend. De 36-jarige Eurlings heeft weliswaar nog geen gezin, maar hij wil meer tijd hebben om daar met zijn vriendin aan te werken, zei hij.
En zo werd Bos het aansprekende gezicht van een generatie hedendaagse mannen die weigert hun identiteit te ontlenen aan hun werk alleen. De moderne Nederlandse man voelt ook grote verantwoordelijkheid ten aanzien van kinderen en privéleven waaraan zij ook tijd willen besteden. Daarvoor zijn ze bereid om hun ambities (tijdelijk) te offeren. Nieuw is dit verlangen niet. Zoals blijkt uit het voorbeeld van Cohen, waren er eerder ook prominente politici die hun gezin boven hun politieke carrière verkozen.
Wat wel nieuw is, is dat politici hun privéleven nu publiekelijk aanvoeren als enige legitimatie voor hun vertrek. En ook nieuw is dat zij niet stilletjes hun biezen pakken, maar dat hun keuze tot brede maatschappelijke discussie leidt.
Dat verbaast Jannet Vaessen, projectmanager van vrouwenplatform Women Inc. niets. &#8216;Veel werkende ouders worstelen met eenzelfde dilemma als Bos,&#8217; zegt zij. &#8216;Hoe je werk en zorg combineert, is de kwestie van deze tijd. Iedereen kan zijn of haar persoonlijke situatie aan die van Bos toetsen, daarom lokt zijn beslissing zoveel gesprek uit.&#8217;
Ook Salem Samhoud, eigenaar van adviesbureau &#038;Samhoud, ervaart al jaren dat werkende ouders slecht uit de voeten kunnen met ouderwetse werktijden. Om zijn werknemers ter wille te zijn, biedt hij mannen een vaderschapsverlof van twee maanden. En man of vrouw, iedereen kan in zijn bedrijf vier dagen werken. Dat is overeenkomstig de trend die het CBS signaleert, waarbij een stijgend percentage van inmiddels tien procent van de hoogopgeleide koppels ieder een baan van vier dagen met een dag zorg voor kinderen combineert. Vooral in branches waarin het aantal vrouwen exponentieel is gestegen, zoals de rechterlijke macht, de huisartsenpraktijk of de journalistiek, is de cultuur van vierentwintig uur per dag zeven dagen per week in functie zijn allang doorbroken.
&#8216;Het politieke bedrijf is nog een van de laatste bastions waar de traditionele werkmentaliteit heerst,&#8217; zegt Samhoud. &#8216;Dat mensen in belastende functies zoals Bos af en toe een time-out nodig hebben om werk en privéleven in balans te brengen, is in het bedrijfsleven allang doorgedrongen. Bij de Rabobank gaan topbankiers om de vijf jaar een paar maanden op sabbatical.&#8217;
Watjes
Gezien alle begrip van zijn mannelijke collega&#8217;s en de tendens onder hedendaagse ouders om werk en zorg te combineren, is Bos&#8217; keuze om meer te willen vaderen niet uitzonderlijk. Des te opvallender dat niet iedereen aan de zijlijn staat te applaudisseren. Juist vanuit de meest onverwachte hoek, die van de feministes, werd Bos&#8217; beslissing namelijk in twijfel getrokken. Opzij-hoofdredacteur Margriet van der Linden twitterde onmiddellijk: &#8216;Alsof Camiel en Wouter vanaf nu alleen nog met bugaboo door Valkenburg of A&#8217;dam Noord gaan stiefelen, kom nou.&#8217; Zij verdenkt de heren ervan middels het privé-argument het werkelijke motief van hun aftocht te camoufleren. &#8216;Eurlings hevig teleurgesteld dat hij niet werd voorgedragen als lijsttrekker. Bos zou nooit meer met het CDA hebben gekund, wat misschien wel moet.&#8217;
Van der Lindens voorgangster Cisca Dresselhuys sprak haar wantrouwen in Bos hardop uit bij Pauw en Witteman. &#8216;Ik geloof niet dat zijn gezin de enige factor is geweest bij zijn vertrek,&#8217; zei ze. Van haar tafelheren, onder wie Cohen en RTL4-anchorman Frits Wester, kreeg Dresselhuys er ongenadig van langs. &#8216;Waarom kun je een politicus niet een keer op zijn woord geloven?&#8217;
Nader beschouwd is het niet verwonderlijk dat de door mannen bewierookte Bos juist door traditionele feministische voorvrouwen werd bekritiseerd. Strikt genomen strijden zij immers voor verschillende belangen. Terwijl vrouwen een plaats proberen te verwerven in de publieke arena, eisen mannen juist meer ruimte in de privésfeer.
Zo zei Neelie Kroes in 1978 tegen Elsevier dat zij abortus zou laten plegen als zij weer zwanger zou raken &#8211; naast de opvoeding van haar ene zoon bood haar politieke carrière haar geen ruimte voor nog een kind. Ruim dertig jaar later maakt de mannelijke politicus Bos de omgekeerde keuze door zijn drie kinderen te verkiezen boven de politiek. Beide politici zijn voortrekkers van de emancipatie van hun eigen sekse, maar de pioniers staan elkaar tijdens hun respectievelijke kruistocht ogenschijnlijk in de weg.
Trendanalist Justien Marseille meent ook dat de aftocht van Bos illustreert dat Den Haag aan status heeft verloren. &#8216;Als je de politiek inruilt voor de zandbak, dan devalueer je het politieke ambt.&#8217; &#8216;Nederlandse mannen zijn watjes,&#8217; twitterde powerfeministe Heleen Mees, die uitlegt dat zij het geen voordeel vindt dat &#8216;Nederlandse mannen volgens de feminiene lijn emanciperen&#8217;. &#8216;Uit internationaal concurrentieoogpunt lijkt deze ontwikkeling me buitengewoon ongunstig,&#8217; zegt zij.
Stap opzij
&#8216;Natuurlijk zijn wij Nederlandse mannen enorme watjes,&#8217; lacht psycholoog Henk Noort, auteur van Wat mannen echt willen. &#8216;Maar dat betekent niet dat onze emancipatieslag eenvoudiger is dan die van vrouwen. Ik zorg een paar dagen per week voor mijn twee kleine kinderen, maar op de crèche of op school bekruipt mij altijd het gevoel dat ik als man amper serieus wordt genomen door moeders of juffen.&#8217;
Rutger Groot Wassink, FNV-beleidsmedewerker en initiatiefnemer van het manifest Papa-plus, stelt ook dat er voor zorgvaders nog een wereld te winnen is. Terwijl onderzoek uitwijst dat 65 procent van de mannen minder zou willen werken om meer te zorgen, brengt maar 11 procent van de vaders dit in de praktijk. Zoals er voor vrouwen obstakels zijn om op de werkvloer door te stoten, ondervinden mannen hinder bij hun wens om meer te zorgen. Naast starre werkgevers en een macho werkcultuur, worden mannen ook op subtielere wijze buitengesloten van de zorg, zegt Groot Wassink. &#8216;Op consultatiebureaus is alle informatie gericht op moeders. Wij overwegen daarom flyers te maken met tips voor vaders hoe zij kunnen minderen met werken.&#8217;
Beide mannen noemen het signaal dat Bos heeft afgegeven &#8216;mooi&#8217;. Maar zij plaatsen ook kanttekeningen. Zo onderschrijven zij Mees&#8217; kritiek dat de PvdA onder Bos onlangs nog tegen het voorstel van GroenLinks stemde om het vaderschapsverlof te verlengen van twee tot vijf dagen. &#8216;Het is politiek wel hip om over het eigen vaderschap te praten,&#8217; zegt Groot Wassink &#8216;maar in de praktijk heeft het afgelopen kabinet niets voor jonge ouders gedaan.&#8217; Niet alleen door schrijnend gebrek aan beleid, maar ook door hun eigen arbeidsethos zijn de drie jonge vaders Balkenende, Rouvoet en Bos niet bepaald een lichtend voorbeeld geweest voor hun generatiegenoten.
&#8216;Het was pas echt gedurfd geweest,&#8217; zegt Noort, &#8216;als Wouter niet was vertrokken maar als hij in de praktijk concessies had gedaan. Door een van zijn drie functies te offeren bijvoorbeeld, had hij meer tijd kunnen vrijmaken voor zijn kinderen. Na de komst van mijn eerste kind heb ik mijn leidinggevende baan opgegeven. Even een stap opzij doen kan een consequentie zijn van modern vaderschap.&#8217;
En daarbij komt Noort op een punt dat Groot Wassink ook graag gemaakt wil hebben: in het ideale geëmancipeerde gezinsmodel staan man en vrouw niet tegenover elkaar, maar onderhandelen zij eigenlijk permanent over de onderlinge taakverdeling. &#8216;Ik haal en breng onze kinderen omdat mijn vrouw een lange reistijd heeft,&#8217; zegt Groot Wassink. &#8216;Maar ik sluit niet uit dat het over een aantal jaar weer anders ligt.&#8217;
Ondernemer Salem Samhoud signaleert ook dat moderne koppels samen beslissen over de werk-zorgverdeling. Daarom, zegt Samhoud, had hij graag gezien dat Bos met zijn echtgenote Barbara een dubbelinterview had gegeven. &#8216;Dan had de vraag of zijn motief om te vertrekken oprecht is, waarschijnlijk nooit gesteld hoeven worden.&#8217;
Vaderliefde
Tussen de publieke openbaring van vaderliefde en vaderschap in de privésfeer, gaapt een kloof. Mannen hebben er van oudsher moeite mee hun ouderschapsgevoelens in het openbaar te uiten. In brieven of dagboeken bestaat die vrees niet.
&#8216;Het is niet zo vreemd dat ik met mijn hele hart van je houd, want de vaderband valt niet te verloochenen.&#8217; (Sir Thomas More, 1517)
&#8216;Nu bid ik u, sta mij toe u een vraag te stellen, te weten: &#8220;Wat vindt u van mijn dochtertje?&#8221; Ik moet u zeggen dat ze gewikkeld is in de slippen van haar vaders hemd want iedereen houdt van haar en ik heb haar zeer lief.&#8217; (Thomas Meauty, 1632)
&#8216;Mijn zoon, die bedachtzaam keek,
en als een volwassene sprak en bewoog,
was voor de zevende keer ongehoorzaam.
Ik sloeg hem en stuurde hem weg
met harde woorden en zonder zoen.
Zijn gestorven moeder was erg geduldig.
Toen ging ik naar zijn bedje, bang dat hij niet zou kunnen slapen van verdriet,
maar ik vond hem in een diepe slaap, met zijn ogen gesloten en zijn wimpers
nog nat van de laatste tranen.
En ik kuste treurend
zijn tranen weg en liet er zelf ook een paar.&#8217;
(Coventry Patmore, 1823-1896)
&#8216;Ik moet zeggen, mijn lieve, kleine meid, dat ik vaak aan je gedacht heb toen ik van huis was, elders in land of op zee&#8230; en nu ik weer bij je ben… nu ik je dagelijks zie bij de haard, aan tafel je huiswerk en als je wandelt of speelt, als je praat en als je stil bent… wil ik boven alles een goede invloed op je hebben, je helpen bij het volgen en begrijpen van je hart.&#8217; (Bronson Alcott, aan zijn dochter Louisa, 1842)
Citaten uit: Adrienne Burgess, &#8216;Het vader instinct&#8217; (1997)
The Lion King
Vaderschap wordt sterk beïnvloed door geraffineerde mythevorming. De autoritaire, almachtige patriarch is al eeuwenlang een van de beeldbepalende mythische vaderfiguren, onder andere in christelijke verhalen. Met name de vader-zoon relatie draait vaak om onderlinge rivaliteit, waarbij de zoon uiteindelijk de heersende vader dient te gehoorzamen: &#8216;Uw wil geschiede.&#8217; Een ander terugkerend christelijk thema is de opoffering van een lievelingskind, meestal een zoon. De onderliggende boodschap aan mannen is dat zij zich door niets, zelfs niet door de liefde voor hun kinderen, moeten laten weerhouden om het hogere doel in hun leven na te streven.
Om de beeldvorming bij te stellen, probeerden de makers van de Disney film The Lion King in 1994 bewust een eigentijdser en positiever vaderbeeld te construeren. Vaderleeuw leert zijn zoontje Simba bijvoorbeeld dat goed leiderschap er niet op gericht is &#8216;om altijd je eigen zin door te drijven&#8217;. Allerbelangrijkste les van dit filmsprookje is dat niet de zoon, maar de vader zijn leven geeft voor zijn kind. Waarmee de boodschap wordt overgebracht dat ook vaderliefde opofferingsgezind is &#8211; een goede vader is wijs, sterk, masculien en beschermend.

Alies Pegtel

Papa gaat zorgen

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips