Terwijl De tuinen van Buitenzorg over het veertienjarige (1935-1949) verblijf van zijn ouders in Nederlands-Indië zou gaan, verlaat Jan Brokken ze al in het tweede hoofdstuk. Daar gaat hij het meteen over Buitenzorg zelf hebben, dat wil zeggen over ‘s Lands Plantentuin, de majestueuze hortus botanicus op drie uur rijden van Batavia.

Daar wandelde de drieëntwintigjarige Olga toen zij met Brokkens latere vader in 1935 in Indië aankwam en voorafgaand aan hun bestemming op het eiland Celebes afwisselend in Batavia en Buitenzorg doorbrachten. Zijn toekomstige moeder (hij werd geboren in 1949) raakte ‘op slag verliefd op de tropen, niet alleen gevoelsmatig maar ook zintuiglijk, door alle geuren.’ Ze begon er iets ‘van de uitzinnigheid van de tropen te begrijpen.’ Dit was het begin van de droom die in een nachtmerrie zou eindigen.

Je moet Jan Brokken heten om na de vier pagina’s van hoofdstuk 1 al een zijpad te durven inslaan voor een beknopte geschiedenis van ‘s Lands Plantentuin: iets emotioneels wordt bij Brokken al snel afgewisseld met iets objectiefs. Dus horen we dat de tuin waarin Olga loopt in 1817 werd gesticht door Caspar Georg Carl Reinwardt, dat hij werd opgevolgd door Carl Ludwig Blume, op wiens schouders gedurende achtendertig jaar Johannes Elias Teijsmann ging staan, om na al die jaren te worden vervangen door Rudolf Scheffer omdat die als directeur van de Hortus was geboren en opgeleid, tot en met een stage in Kew Gardens in Londen. Scheffer drukte zijn stempel, maar dat deed zijn opvolger Melchior Treub ook: die maakte van ‘s Land Plantentuin een modern onderzoekcentrum voor tropische plantkunde. Dat we het weten.

Zo’n zijpad is geheel in de geest van Reinwardt, de eerste directeur, die van de hortus een plek wilde maken ‘die aan den weetlust voldoening geeft.’ Dat komt aardig overeen met de aard van Jan Brokken, aangezien hij al van kindsbeen af vertrouwd is met ‘weetlust’, vooral als het gaat om botanische tuinen: zijn grootvader, de vader van zijn moeder, nam hem elke herfst- en paasvakantie mee naar de Hortus botanicus Leiden. ‘Niet één keer maar om de twee drie dagen. We liepen er vanuit Oegstgeest heen.’

gevoelige snaar

Om over zijn ouders in Indië te schrijven werd Brokken geïnspireerd door het horen van ‘De tuinen van Buitenzorg’, een deel uit de Java Suite van Leopold Godowsky, de Litouws-Amerikaanse componist die gamelanmuziek in zijn veertiendelige compositie verwerkte.

Gamelanmuziek, daar hield Olga in Indië van, maar nadat ze meer dan drie jaar in een Japans kamp had gezeten, zette zij later de radio met gamelanmuziek uit. Ook deze gevoelige snaar objectiveert Brokken met een functionele uitweiding van maar liefst drie in het boek verspreide hoofdstukken over leven en werk van Godowsky, gelardeerd met allerlei dwarsverbanden naar Indische connecties en invloeden, tot en met de moeder van Hella Haasse, een bekende pianiste in Nederlands-Indië.

De brieven gaan over zijn moeder toen ze nog niet zijn moeder was.

Het ‘materiaal’ voor dit autobiografische boek zijn de negenendertig uitvoerige brieven die zijn latere moeder vanuit Makassar schreef aan haar zus Nora. Die brieven gaf ze hem na lang aarzelen met de toelichting: ‘Jij bent nog altijd op zoek naar je moeder.’

Lange tijd had hij er niets van willen weten. Zijn vader de dominee, op wie hij ‘nooit trots’ was geweest, was door zijn ervaringen in het jappenkamp na de oorlog langzaam in een wrak veranderd (beschreven in Mijn kleine waanzin).

De brieven gaan over zijn moeder toen ze nog niet zijn moeder was. Ze bleken van een eerlijkheid en openhartigheid die hij niet van haar kende. Ze bleek ‘volstrekt iemand anders’ te zijn dan de in 1983 overleden moeder die hij had gekend: ‘gretiger, grappiger, ondeugender.’ Ze was toen ‘nieuwsgierig tot op het indiscrete af en had een ontembare lust in het leven, in kijken, proeven, luisteren, voelen.’

naaiclub

Brokkens vader was als net getrouwd en als afgestudeerd theoloog naar Indië gegaan. Dat was duidelijk een vlucht uit zijn ouderlijk huis waar hij geen affiniteit meer mee had.

Omdat Brokken deep down ook nog journalist is, had hij zijn vader, toen hij erg broos aan het worden was, een keer zeven dagen achtereen zeven uur per dag geïnterviewd over die tijd in Indië. Ze kwamen als begin twintigers in een droom terecht en waren ‘als jonge honden.’ Olga schreef dat het jaar 1936 uit ‘een aaneenschakeling van geluksmomenten’ bestond. De taak van de jonge dominee was dat hij het gouvernement en de Protestantse Kerk moest rapporteren over een islamitische bekeringsbeweging op het eiland Saleier bij Celebes.

Voor Olga en voor haar man was het verblijf er een ‘beschavingsmissie.’

Tijdens een storm op de terugweg van Mekka hadden achthonderd moslims zich bekeerd tot het Christendom. De vraag was of dat serieus was, of voor de belastingvrijstelling of alleen maar ‘voor een nieuwe broek’ van de zending. Of dat de leider La Galiti in het geheim werd beïnvloed door de rebel, halve heilige en woeste krijger Petta Barang. Olga vond de man een charlatan.

Aan de droom hielp mee dat Olga in Nederland drie jaar Maleis had geleerd en makkelijk contact maakte met de vrouwen in haar omgeving. Ze begon er een naaiclub mee. Voor haar en voor haar man Han was het verblijf daar een ‘beschavingsmissie.’ Ze speelde op het orgel in de kerk, voerde in het Boeginees de onderhandelingen over de bouw van de kerk.

Zonder ‘meesterachtig optreden’ kon ze anderen veel leren. Zelf leerde ze Makassaars en Boeginees met professor Anton Cense die bezig was met een Makassaars woordenboek. De theoloog Brokken was vaak weken op dienstreis. Ze kon niet altijd mee naar Java of Saleier, het eiland dat zo mooi was dat het haar de uitspraak ‘dat zoiets op aarde bestaat’ ontlokte.

complete deceptie

Omdat hij al eerder min of meer autobiografisch over het gezin Brokken heeft geschreven in De provincie en Mijn kleine waanzin, gaat Brokken in De tuinen van Buitenzorg niet diep in op het gezin na terugkeer in Nederland in 1949. Maar duidelijk wordt wel dat het leven in het bekrompen dorp Rhoon een complete deceptie was.

Brokkens levenslustige vader veranderde in Nederland in een eenzelvige alcoholist.

In Indië werden twee jongens geboren met wie Olga de nachtmerrie van drieënhalf jaar in het kamp Kampili doorbracht, in juli 1945 gebombardeerd en grotendeels verwoest door de Amerikanen die dachten dat het een Japans burgerkamp was. De twee jongens gingen later getraumatiseerd door het leven.

Vader Han werd krijgsgevangen gemaakt, zijn bibliotheek en de aanzetten tot zijn proefschrift gingen in vlammen op. Hij moest dwangarbeid verrichten en kreeg zweepslagen als hij aan het bed van een zieke bad. Hij werd dagen opgesloten in een lijkenhuis met ontbindende lijken.

Jan Brokken kreeg na de oorlog te maken met de gevolgen van deze nachtmerrie: hij was geen onderdeel van hun ervaringen geweest: ‘Hier hoor ik niet bij’, dacht hij. Zijn levenslustige vader veranderde in Nederland in een eenzelvige alcoholist. De spontaniteit van Olga zoals hij die uit de brieven leerde kennen was hem onbekend gebleven. Van zijn moeder kende hij vooral de keurige domineesvrouw van Rhoon. De Olga kwam soms te voorschijn als hij ziek was.

geduchte correctie

De talloze reizen die Brokken door de jaren heen heeft gemaakt, ook die naar Indonesië in 1979 en 1993, zijn omwegen geweest die naar dit boek leiden, als een sluitstuk. De brieven brachten een geduchte correctie aan in de geschiedenis van zijn familie.

Brokkens beproefde techniek om emoties, verlangens en ervaringen uit te breiden met kennis over het land, de taal, de religie, de mythologie en de politiek maakt niet alleen dat het verhaal leeft, maar dat het ook ‘een groter kader’ krijgt, zoals Hella Haasse zou zeggen. Dat gaf haar altijd het gevoel ‘adem te kunnen halen.’ Zo werkt het bij Brokken ook: door zijn weetlust productief te maken komt al het persoonlijke in perspectief te staan. ‘Verdwaal maar niet in ons verleden’ had zijn moeder eens tegen hem gezegd. Brokken is in De tuinen van Buitenzorg allerminst verdwaald. Hij is de sensibele en weetlustige gids.

De tuinen van Buitenzorg door Jan Brokken is uitgegeven door Atlas Contact.