Michel Serres

‘Ik zou nu graag achttien jaar oud zijn. Het is de taak van filosofen om oplossingen te vinden, politieke oplossingen vooral. En als ik achttien was, dan zou ik daar nog genoeg tijd voor hebben. Door de digitalisering moet de hele wereld opnieuw worden uitgevonden. Kennis, politiek, onderwijs: alles zal anders worden. Maar ik ben te oud. Als ik jonger was geweest, had ik nog mee kunnen denken.’

Michel Serres heeft net de deur opengedaan van zijn huis aan de rand van Parijs. Een fraai pand met een grote tuin, ingeklemd tussen twee flatgebouwen. Hij schuifelt langzaam op geblokte pantoffels door de kamers. In de serre met uitzicht op de tuin gaat hij zitten. Serres informeert naar Amsterdam, waar hij kort geleden nog het Rijksmuseum bezocht, en vertelt over een recente reis naar Azië. De Fransman mag dan inmiddels 83 jaar oud zijn, tot vorig jaar doceerde hij nog gewoon aan de Amerikaanse Stanford University. Hij zou in alle rust van zijn oude dag mogen genieten, maar hij schrijft nog aan de lopende band boeken. Anderhalf jaar geleden verscheen in Frankrijk Petite Poucette (Klein Duimpje): een dun boekje over het digitale tijdperk. De Nederlandse vertaling, De wereld onder de duim, verschijnt volgende maand.

‘Het feit dat we bijna allemaal via internet toegang hebben tot kennis verandert onze manier van denken en samenleven,’ vat Serres het boek samen. ‘Ook machtsverhoudingen zullen veranderen. Macht is vaak gebaseerd op bezit van informatie die anderen niet heeft. En iedereen heeft nu met de duim waarmee hij of zij de telefoon bedient, toegang tot alle informatie.’

Een westerse lente

De wereld onder de duim valt op in het oeuvre van Serres, dat inmiddels zo’n zeventig boeken omvat. Het is een eerbiedwaardig pamflet tussen de doorgaans vuistdikke werken van de veelvuldig bekroonde filosoof.

De rechtse krant Le Figaro verwelkomde het als ‘het portret van de Nieuwe Mens’. De linkse Libération noemde Serres ‘de wetenschappervechtersbaas die pleit voor begrip voor de jongste generatie’. Het boekje is vertaald in het Engels, Spaans, Duits, Grieks en Koreaans. In de Britse Financial Times werd de Fransman neergezet als een ‘zalige dwarse denker’.

Thuis op de bank pretendeert de filosoof niet een nieuw magnum opus te hebben gebaard. Petite Poucette probeert alleen de tijdgeest te vangen. En die tijdgeest, die fascineert hem mateloos. Onze duim is bezig een revolutie te ontketenen, zegt Serres. ‘En die revolutie is vergelijkbaar met de val van het Romeinse rijk.’ Serres is er positief over. In zijn boek schrijft hij over een westerse lente, over een Nieuwe Democratie, over de bevrijding van de burgers. ‘Voor het eerst in de geschiedenis heeft het publiek, hebben individuen en voorbijgangers net zoveel wijsheid, wetenschap, informatie en besluitvaardigheid tot hun beschikking als de oude dinosaurussen die ons nu nog besturen: politici, media en wetenschappers die ons behandelen als imbecielen, als slaven.’

Overal ziet hij de bakens verschuiven. ‘Toen ik nog les gaf, had ik lang het idee dat ik mijn studenten iets vertelde wat ze nog niet wisten. Maar nu is de kans groot dat ze alles al over het onderwerp weten als ze de collegezaal binnenkomen. Wie eerder in de geschiedenis kon nou zeggen dat hij of zij heel de wereld binnen handbereik had? Nu kunnen meer dan drie miljard mensen dat zeggen.’

De wereld is beter geworden

Serres, geboren in 1930, maakte de Spaanse burgeroorlog, de Tweede Wereldoorlog en alle koloniale oorlogen mee. ‘Vanaf mijn geboorte tot aan mijn dertigste verjaardag heb ik een aaneenschakeling van oorlogen gezien. Het komt regelmatig voor dat ik nu ’s morgens opsta, bij het scheren in de spiegel kijk en zeg: ja, het is echt vrede. De UNESCO heeft kort geleden een studie gepubliceerd over doodsoorzaken in de wereld. Weet u op welke plaats oorlog en terrorisme staan?’

Het is niet alleen retorisch bedoeld. Serres stopt met praten, wacht met pretoogjes op een reactie en antwoordt dan zelf maar als die reactie uitblijft. ‘Oorlog en terrorisme staan op de laatste plaats! Dus geweld stelt niets meer voor als doodsoorzaak. En toch staat het overal op de voorpagina’s. Kranten schrijven aan de lopende band over terreur terwijl het cijfermatig niets betekent! Geloof me, de wereld is echt beter geworden. Ik ben nu 83, maar als ik honderd jaar geleden had geleefd, was ik al lang dood.’

Na de Tweede Wereldoorlog koos Serres eerst voor de marine, maar zijn intellectuele nieuwsgierigheid trok hem toch naar de wetenschap. Hij werd aangenomen bij een van de eliteopleidingen van Frankrijk, de École Normale Supérieure, en studeerde wiskunde, filosofie en literatuur – al zou hij later ook nog meevechten in de Algerijnse oorlog en de Suez-oorlog.

Serres noemt zichzelf een autodidact; hij heeft geen ‘voorbeelden’ in de wetenschap, ontdekt de wereld het liefst zelf. En hij is een intellectueel in de oude zin van het woord: hij lijkt geen grenzen te kennen. Na zijn debuut in 1968, met een tweedelig 835 pagina’s tellend werk over zijn collega-wiskundige en -filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz, publiceerde hij onder meer over Auguste Comte, Jules Verne en Johannes Vermeer. ‘Kennis maakt gelukkig, kennis maakt vrij,’ zei hij ooit. Zijn boek De vijf zintuigen (1985) won de literaire Prix Médicis, maar Serres praat net zo graag over esthetica of politiek op radio en televisie. Naast zijn werkzaamheden op Stanford doceerde hij decennialang aan de prestigieuze Johns Hopkins-universiteit, terwijl hij gastcolleges verzorgde van Costa Rica tot Zuid-Korea en van Mali tot Mexico. Het Franse weekblad Le Nouvel Observateur schaarde hem afgelopen maand nog onder ‘de grootste hedendaagse denkers’. Vorig jaar kreeg hij de Dan David Prijs van de Universiteit van Tel Aviv voor zijn innovatieve en interdisciplinaire onderzoek. ‘Serres onderzoekt wetenschappelijke, filosofische en literaire trends en is daarmee een van Frankrijks meest getalenteerde en originele denkers,’ aldus de jury. ‘Hij is gepassioneerd nieuwsgierig en neemt deel aan discussies over tal van hedendaagse vraagstukken.’

Dat deze intellectueel als tachtiger nog een boek publiceerde over de digitalisering van onze samenleving wekte dan ook geen verbazing.

Meer democratie

Natuurlijk, hij is zelf ook een ‘gebruiker’. In zijn werkkamer staat een computer, en een tablet ligt binnen handbereik. ‘Ik ben er al vroeg mee begonnen, want Stanford ligt in Silicon Valley, dus daar zat je middenin de technologie. Maar ik ben geen expert, hoor. Het zijn mijn kleinkinderen die mij nu veel leren. Wetenschap en kennis, dat is iets wat je overdraagt van ouders op kinderen. Maar technologie, dat leren ouders juist van hun kinderen of kleinkinderen. Dus als ik iets niet snap, leggen zij me alles uit, ja.’

Uw impliciete stelling in het boek is dat de burger de baas is geworden: de jongste generatie heeft de macht in handen, de oude machthebbers zien hun posities afbrokkelen. Hoe bedoelt u dat precies?

‘Kijk, natuurlijk hebben de technologische veranderingen tekortkomingen. Google kan de hele wereld bespioneren en doet dat ook. De telefoon van Angela Merkel is afgeluisterd. Maar veel van die zaken zijn aan het licht gekomen door één man. Dat wil dus zeggen dat één persoon in feite net zo machtig is als president Obama, omdat hij die afluisterpraktijken aan het licht bracht. Eén persoon! Dát is de nieuwe democratie. Die persoon had een gek kunnen zijn. Ik had het kunnen zijn. Het had mijn vrouw kunnen zijn.’

Dat boezemt juist angst in!

‘Ja, ook angst. Maar er ontstaat een nieuw evenwicht. De grootste machthebbers ter wereld krijgen tegenwicht van één persoon. Voor het eerst kan één mens het opnemen tegen de macht: dat is utopisch en beangstigend tegelijk.’

Toch bent u in uw boek overwegend positief.

‘Ja, want ik denk dat het leidt tot meer democratie en gelijkheid. Onze maatschappij is opgebouwd als de Eiffeltoren. Aan de top zitten heel weinig politici en beneden zijn héél veel burgers en beleidsonderwerpen waar die paar mensen over beslissen. Aan de top zitten ook weinig journalisten en beneden zijn heel veel mensen die het nieuws volgen. Aan de top: een paar docenten, beneden: veel studenten. Ik denk dat het digitale tijdperk, de democratisering van kennis, de structuur van de samenleving compleet verandert. Nauwelijks een eeuw geleden beschikte de koning of de president over informatie die de boer in de polder niet had. Nu heeft die boer elke minuut de beschikking over de graanprijzen in de hele wereld. Dat biedt zicht op meer gelijkheid. Dat móét de democratische verhoudingen wel gaan veranderen.’

Geen idee

De burger laat zich niet meer ringeloren, schrijft Serres. De oude wereld verbrijzelt voor onze ogen. Bibliotheken waar kennis te vinden is, politici die ons vertellen wat goed en kwaad is, media die voor ons kiezen wat we horen, zien en lezen: hun tijd is voorbij. Wij burgers zijn geen ‘imbecielen of slaven’ meer, we weten minstens zoveel óf we weten het zelfs beter, denken we. ‘Oncologen bekennen dat ze méér leren van vrouwen die bloggen over hun borstkanker dan van de hoogleraren op de universiteit.’

Oude collectieven, sociale klassen en groepsverbanden die ons vroeger definieerden, leggen het nu af tegen Het Nieuwe Individu dat zelf kiest, zelf ageert en zelf zijn stem verheft.

Landen en kerken: het waren eeuwenlang vooral oorlogsmachines, aldus Serres. ‘Geef mij maar het virtuele leven: daarin wordt niemand gevraagd zijn leven voor anderen te geven.’

Maar als sociale en maatschappelijke verbanden wegvallen, blijven dan alleen egoïstische individuen over? ‘Kijk naar jezelf,’ zegt de fictieve hoofdpersoon in Petite Poucette tegen haar voorvaderen: jullie kunnen zelf niet eens meer samenleven, het aantal echtscheidingen explodeert, de politieke partijen van na de oorlog zijn anno 2013 lege hulzen.

Eerder noemde Serres voetbalcoach Raymond Domenech dé representant van de nieuwe tijd: zelfs deze trainer van het Franse elftal slaagde er in 2010 niet in om zijn team bij elkaar te houden. Het collectief met een leider is uitgerangeerd. ‘Politieke partijen zijn alleen nog maar stemmachines die machthebbers op het pluche moeten krijgen: er komt geen idee of opvatting meer aan te pas,’ zei Serres toen zijn boek in Frankrijk uitkwam.

Nu zegt hij: ‘In België was er niet zo lang geleden een vrouw die een politieke boodschap op haar site postte. Ze schreef over het conflict tussen Vlamingen en Walen. Dat verhaal trok meer bezoekers op die site dan de Belgische premier ooit aan stemmen had gekregen bij een verkiezing. Dat zet je toch aan het denken? Het was een gewone vrouw, een mens als u en ik. En zij trok meer mensen dan de premier. Het is verbazingwekkend en zorgwekkend tegelijk.’

Dan verontschuldigt Serres zich. Voor de eerste en ook de enige keer tijdens het gesprek.

De vraag was: hoe ziet die nieuwe democratie er dan over tien of twintig jaar uit, als de veranderingen die hij schetst zich voortzetten?

Serres trekt zijn schouders op. ‘Het is gênant, maar ik weet niet.’ Gênant, maar de filosoof schaamt zich er niet voor. Hij heeft al bij herhaling verteld dat hij de uitkomst niet kent van de revolutie die hij zelf beschrijft. ‘Vroeg of laat zal een nieuw soort politiek ontstaan. Maar welke? Ik ben niet goed genoeg om dat te voorspellen,’ zei hij tegen zondagskrant Journal Du Dimanche.

Le Figaro vroeg hem naar de Nieuwe Democratie: ‘Virtueel bestaat die al, maar hoe het er feitelijk uit zal gaan zien, ik heb geen idee.’

Nieuwe Mondige Burger

Thuis staart hij vanaf zijn bank naar zijn achtertuin, zijn handen gevouwen in zijn schoot.

‘Ik beschrijf als filosoof wat ik nu zie gebeuren,’ zegt hij, het gesprek weer oppakkend. ‘Maar waar het eindigt en of het goed of slecht is: ik heb geen idee. Ik zal u een voorbeeld noemen. Een paar maanden geleden werd ik benaderd door een groep architecten. Zij moesten een nieuwe universiteit bouwen. Ze hadden over mijn boek gehoord. Ze wisten dat ik schreef dat er steeds vaker online colleges worden gegeven, dat de professor in de collegezaal niet meer dezelfde is als vroeger. En ze wilden van mij weten hoe die universiteit van de toekomst er dan uit gaat zien. Wat voor soort gebouw heb je nog nodig als leslokalen overbodig zijn? Wat voor soort docent zoek je als colleges via internet gevolgd kunnen worden? Ik heb m’n best gedaan, maar ik weet het antwoord niet. Ik zie de veranderingen, maar ik zie nog niet waar het toe zal leiden. Stanford is feitelijk de hoofdstad van de digitale wereld. Daar is ook een nieuwe campus gebouwd. Maar die ziet er gewoon precies hetzelfde uit als de oude. Zelfs daar, in Silicon Valley, wist niemand hoe de universiteit van de toekomst eruitziet. Een ander voorbeeld. Ik was laatst in Azië en zag daar in de metro een soort billboards waarop supermarkten geen reclame maakten maar alleen hun producten toonden. De mensen scanden dat met hun telefoon en bestelden zo de producten die ze wilden hebben. Ze doen hun boodschappen terwijl ze wachten in de metro. Onderwijs online, boodschappen online, dat zijn enorme veranderingen. Collegezalen en winkels zullen leger raken. Maar waar het toe leidt: ik weet het niet.’

Eén conclusie durft Serres wel te trekken: de nieuwe democratie laat op zich wachten omdat de hoeders van de oude democratie nog geen plaats willen maken. Serres parafraseerde eerder eens natuurkundige Max Planck: ‘Wetenschap boekt geen vooruitgang als de natuurkunde een sprong vooruit maakt, maar als de oude generatie met pensioen gaat.’

Serres: ‘Bestaande instituten van de macht, zoals politiek en media, zijn allemaal gevormd in een tijd dat de wereld er nog heel anders uitzag. Zij zitten natuurlijk helemaal niet te wachten op meer gelijkheid, op burgers die met kennis van zaken politieke beslissingen betwisten, op mensen die zelf hun informatie vergaren. Het resultaat is inertie.’

De Nieuwe Mondige Burger staat er voorlopig nog alleen voor. Hij of zijn eist een nieuwe plaats op – in collegezalen, bij de dokter, in het politieke debat – maar een docent vertelt wat hij studenten vorig jaar ook vertelde, een arts schrijft het medicijn voor dat hij tijdens zijn studie leerde voor te schrijven, en politici vertellen dat de Europese integratie wél goed is.

In zijn boek heeft Serres het over politici, universiteiten, media, bedrijven: ‘dinosaurussen die op uitsterven staan’ maar die maar niet willen inzien dat de machtscentra verplaatst zijn. ‘Ze lijken nog het meest op sterren waarvan wij op aarde nog steeds het licht zien maar waarvan astronomen hebben uitgerekend dat ze al lang niet meer bestaan.’

En zo lang de ‘oude generatie’ van Max Planck niet aan haar pensioen denkt, zal de nieuwe democratie van Serres er nog niet komen. ‘Weet u, ik ben zeeman geweest. Ik zat in de jaren vijftig bij de marine. En als je dan op zo’n groot schip zat en je wilde naar stuurboord, dan draaide je aan het stuur maar dan duurde het nog heel lang voor dat schip ook echt naar stuurboord draaide. Zo is het ook met de maatschappij: er moet een bocht worden gemaakt maar voorlopig gaan we nog rechtdoor.’

En de filosoof in u zegt?

‘Ik zie de technologische ontwikkelingen. En ik vind dat je die moet accepteren. Maar je moet ze positief beïnvloeden: technologische veranderingen zullen alleen maar de goede kant op gaan als wij ze de goede kant op sturen. Daar moeten we over nadenken: hoe wíj willen dat die nieuwe democratie eruit ziet. Mijn kinderen en kleinkinderen lopen in die nieuwe wereld rond. Mijn studenten ook. We kunnen ze maar beter helpen om de wereld beter te maken dan moord en brand te schreeuwen over alles wat er gebeurt.’

Is dat een taak voor filosofen?

‘Het zou de rol van filosofen moeten zijn, maar ik ken er maar heel weinig die er mee bezig zijn. Dat is dramatisch. In de negentiende eeuw kwamen filosofen met politieke visies, het socialisme bijvoorbeeld. Dat was misschien utopisch, maar toch: er werden dingen bedacht die het leven van mensen moesten verbeteren. Sociale zekerheid, steun voor armen, dat soort dingen. Nu verandert de samenleving opnieuw dramatisch. Maar het is nog heel moeilijk in te schatten waar het heen gaat. En filosofen zijn traditioneel mensen van het boek, niet van het scherm. Ook zij zullen zich moeten aanpassen.’

U doet dat wel?

‘Ik houd me er al lange tijd mee bezig, ja. Zo’n vijftig jaar geleden schreef ik een serie van vijf boeken onder de titel Hermès, de God van de Communicatie, de Boodschapper volgens de Griekse mythologie. Ik schreef dat Hermès in overdrachtelijke zin bezig was om in onze maatschappij de rol over te nemen van Prometheus, de God van het Vuur en de Industriële Revolutie. Maar toen luisterde nog niemand naar me. Hahaha.’

U stelt ook dat de digitalisering invloed heeft op onze hersenen.

‘Er zijn wetenschappers die hebben onderzocht welke neuronen in onze hersenen worden geactiveerd als we een boek lezen. En ze zochten uit wat die neuronen deden vóór mensen boeken lazen: niks! Die neuronen deden toen helemaal niets. Vandaar het idee dat het gebruik van onze hersenen verandert als onze technieken om informatie tot ons te nemen veranderen. Daarom zal ons hoofd, de werking van onze hersenen, nu waarschijnlijk ook weer anders worden. Dat is een belangrijke revolutie in onze manier van denken. Er zijn al twee van zulke revoluties geweest: toen het schrift werd uitgevonden en toen de boekdrukkunst werd uitgevonden. Ook toen is onze manier van denken veranderd.’

In uw boek schrijft u lovend over het feit dat iedereen met iedereen kan communiceren. Maar is de communicatie niet oppervlakkiger geworden?

‘Natuurlijk gaat het vaak om virtuele contacten, maar dat was vroeger toch ook al zo, bij de telefoon of daarvoor het telegram? Virtueel contact hoeft helemaal niet oppervlakkig te zijn. Je kunt op grote afstand diepgaande gesprekken hebben zonder dat je de ander ziet. En je kunt heel oppervlakkige gesprekken hebben met iemand die tegenover je zit. Weet u: toen ik nog jong was, werd ik verliefd op de filmster Ingrid Bergman. Ik heb haar nooit in het echt gezien, dus in feite was dat ook virtueel. Maar ik was wel écht verliefd.’

U bewierookt de alomtegenwoordigheid van kennis. Maar is er niet eerder sprake van chaos? We worden gebombardeerd met informatie en internet is een vergaarbak.

‘Informatie en kennis zijn niet hetzelfde. Ik ben geen kenner van atoomfysica. Maar ik kan er van alles over vinden op Wikipedia. En ik begrijp er niets van. Dus ik beschik wel over de informatie maar niet over de kennis. En chaos? Meneer, u bent toch ook wel eens de bibliotheek van Amsterdam of Rotterdam binnengelopen? Dat is ook chaos: de boeken staan er alleen maar op alfabetische volgorde. Kennis is altijd ongeorganiseerd geweest. Grote filosofen hebben geprobeerd kennis te ordenen: Aristoteles, Leibniz, Erasmus. Maar dat is een bijna onmogelijke opgave. Kennis is niet geordend.’

Maar media ordenen nu, zij schiften, selecteren, leggen uit.

‘Dat media informatie doorgeven, is een voordeel voor mensen maar ook een nadeel. Het betekent dat iemand anders mij een ordening van de informatie oplegt. Terwijl ik ook zelf op internet mijn keuzes kan maken, zelf mijn informatie kan ordenen, op de manier die ík wil. Echte kennis ontstaat pas nadat je zelf informatie hebt vergaard en verwerkt.’

En leraren, docenten, professoren? Die legden toch iets uit? Die laten ons in het beste geval iets begrijpen.

‘Ja, daarom maak ik onderscheid tussen kennis en informatie. Ik heb iemand nodig om mij atoomfysica uit te leggen, om het te begrijpen, terwijl ik zelf al over alle informatie beschik. Maar ook dat is digitaal aan het veranderen. Bijna alle universiteiten ter wereld geven online colleges. Dus ook online bestaat er uitleg, kan je leren begrijpen, terwijl dat vroeger alleen door media of in collegezalen gebeurde. Beetje bij beetje wordt de virtuele chaos geordend!’

Maar het blijft een mer à boire. Goede en foute informatie staan door elkaar. Leugens worden verspreid. Zogenaamd alwetende mensen stappen ook wel eens met de verkeerde Wikipediadiagnose bij de dokter binnen…

‘Mensen vergissen zich, ze overdrijven, er is bedrog. Maar je hebt twee soorten bedrog. Je kunt jezelf bedriegen en je kunt door een ander bedrogen worden. Iemand die jou persoonlijk iets uitlegt of iemand die jou in de krant iets probeert te vertellen, spreekt ook niet altijd de waarheid. Diegene hoeft ook niet altijd competent te zijn. Dat probleem is in de digitale wereld niet anders dan in de gewone wereld.’

Neigt de snelheid van de virtuele wereld, de omloopsnelheid op sociale media, niet naar fouten, naar populisme, omdat iedereen meteen zijn mening klaar heeft?

‘Natuurlijk. Internet en het digitale tijdperk brengen allemaal ongemakken met zich mee. Populisme bestaat, misschien is het met de nieuwe media allemaal wat makkelijker geworden, ja. Maar het is aan ons mensen om dat te sturen. Weet u, er was eens een slaaf die kok was. Op een dag vroeg zijn meester: “Maak voor mij de lekkerste maaltijd die je kunt maken.” De kok maakte tong voor hem klaar. De meester smulde ervan en vroeg de dag erna: “Maak nu de slechtste maaltijd die je kunt maken.” En de slaaf maakte opnieuw tong. De meester werd boos en vroeg of de slaaf hem soms voor de gek hield. “Nee,” zei de slaaf. “De tong is het beste en het slechtste tegelijk. Want met de tong kun je zeggen ‘ik haat je’ maar ook ‘ik houd van je’. Die slaaf was Aesopus, de schrijver van beroemde fabels. En die woorden van Aesopus gelden ook nu nog, voor alle media. Media zijn een afspiegeling van het beste en het slechtste dat de mens in zich heeft. En digitale media zijn niet anders.’

cv

Michel Serres

Geboren op 1 september 1930; getrouwd, vier kinderen, elf kleinkinderen, zes achterkleinkinderen. Studeerde wiskunde, literatuur en filosofie. Emeritus hoogleraar Université Paris-Sorbonne; lid Académie française.

1969-1978 Johns Hopkins University

1970-1996 Université Paris-Sorbonne

1984-2013 Stanford University

Nee

Michel Serres, ‘De wereld onder de duim. Leve de internetgeneratie!’, vertaling Jeanne Holierhoek, 96 p., Boom, € 12,50