Miljardairs schaden de samenleving. Schaf ze af, zegt deze hoogleraar sociologie

Miljardairs deden het ‘extreem goed’ tijdens de coronacrisis, stelde de Zwitserse bank UBS onlangs in een nieuw rapport. Hun toch al enorme vermogen steeg op het hoogtepunt van de crisis, van april tot juli, met 27,5 procent. Hun totale vermogen komt nu uit op 9,1 biljoen euro (een biljoen is duizend miljard).

Tegelijkertijd zal op zijn minst het equivalent van 400 miljoen voltijdbanen door diezelfde crisis verloren gaan, berekende de Internationale Arbeidsorganisatie van de VN.

Is de rijkdom van superrijken nog te rechtvaardigen? Staat hun vermogen in verhouding tot hun bijdrage aan samenleving? Nee, zegt LinseyMcgoey, hoogleraar sociologie aan Essex University en auteur van No Such Thing as a Free Gift: The Gates Foundation and the Price of Philantropy. ‘Waarom zou iemand als Bezos 50 miljard euro rijker moeten kunnen worden als gevolg van een pandemie die volledig buiten zijn handelen lag?’

Afgelopen augustus plaatsten demonstranten een guillotine voor het huis van de rijkste man op aarde, Amazon-oprichter Jeff Bezos met een privévermogen van zo’n 150 miljard euro.

‘Ik vind dat een krachtige daad. En ik denk niet dat de demonstranten daarmee opriepen tot geweld. De guillotine laat zien dat generaties voor ons dergelijke grove vormen van aanhoudende vermogensongelijkheid ook niet tolereerden – denk bijvoorbeeld aan de Haïtiaanse en Franse Revoluties, en aan de arbeidersopstanden door heel Europa in 1848.

‘Pas als je bij mensen een besef creëert van hoe ongelijk welvaartsverschillen werkelijk zijn, kun je overgaan op praktische maatregelen voor verandering. Onderzoek na onderzoek toont aan dat de meeste Europeanen en Amerikanen de neiging hebben om te onderschatten hoe groot de vermogensongelijkheid is. Het plaatsen van zo’n guillotine laat zien dat de economische ongelijkheid tegenwoordig haast net zo groot is als die vóór de Franse Revolutie, en ten tijde van de industriële magnaten aan eind van de negentiende eeuw.’

Maar creëren miljardairs als Jeff Bezos en Tesla-oprichter Elon Musk niet grote waarde en noodzakelijke innovatie?

‘Eigenaren van bepaalde middelen behalen extreme winsten, niet door een betekenisvolle bijdrage te leveren, maar simpelweg door eigenaar ervan te zijn. Landeigenaren bijvoorbeeld profiteren van de prijsstijging van ander vastgoed in de omgeving, die vaak het resultaat zijn van investeringen van lokale of nationale overheden, investeringen gedaan met geld van de belastingbetaler, die vervolgens langzaam verdrukt wordt uit het gebied door stijgende huren. Die bezitters behalen winst door te profiteren van investeringen die niks van doen hebben met hun eigen inspanningen.

‘Of de rijkdom van Musk of Bezos een eerlijke weerspiegeling is van de bijdrage die ze hebben geleverd, is echt discutabel.’

‘Bovendien is veel rijkdom en macht van techmiljardairs afkomstig van de bescherming van intellectueel eigendom. En intellectueel eigendom is tegenwoordig in wezen net zoiets als de hoge concentratie van grondbezit en andere bezittingen waar klassieke economen als Adam Smith en anderen zich in de achttiende en negentiende eeuw grote zorgen over maakten.

‘Als je door octrooien beschermde goederen en diensten bezit, kun je vaak winsten oogsten die ver uitstijgen boven het niveau van jouw persoonlijke bijdrage aan de ontwikkeling van die technologie. Zo is Microsoft, de bron van het fortuin van Bill Gates, afhankelijk van zeer sterke octrooibescherming die door de staat wordt verleend. De overheid is verantwoordelijk voor het bieden en beschermen van de octrooirechten van techmiljardairs, op manieren die het algemeen belang schaden. En het gaat bredere concurrentie, die tot lagere prijzen van goederen en diensten zou kunnen leiden, tegen.

‘Dus of de rijkdom en privileges van Musk of Bezos een eerlijke weerspiegeling zijn van de bijdrage die ze hebben geleverd, is echt discutabel.

‘Data vormen een goed voorbeeld. Heel veel data, dé brandstof voor techreuzen als Google en Microsoft, zijn collectief geproduceerd door individuen. Maar wij individuen zien niets terug van de waarde van die collectieve interactie met bedrijven. Bedrijven kapitaliseren die data, voornamelijk door de platforms die ze hebben opgericht, en die in de praktijk behoorlijk concurrentieverstorend en monopolistisch zijn geworden.

‘Techbedrijven vinden dat hun beloning voor het verzamelen en verwerken van die data en het verkopen ervan aan adverterende bedrijven zo groot moet zijn als die nu is. Maar waarom zou iemand als Bezos meer dan 150 miljard euro aan vermogen moeten kunnen vergaren, en ruim 50 miljard euro rijker worden in de laatste zes maanden, als gevolg van een pandemie die volledig buiten zijn handelen lag? Hij heeft kunnen profiteren van huidige ontwikkelingen, zoals de vroegere grootgrondbezitters dat konden. We hebben hem dat recht verleend met onze juridische infrastructuur en een politiek die er vooral op gericht is private investeerders en kapitaaleigenaren te bevoordelen.’

Maar als je de rijkdom van miljardairs gaat beperken, wie gaat er dan nog risico nemen? Wie gaat innovatie stimuleren?

‘Dezelfde mensen die dat toch al doen: de overheid, de staat en de mensen die de staat vormen. Want wij zijn de staat, in een representatieve democratie tenminste. Het was altijd al de staat die de belangrijkste innovator was als het gaat om technologische doorbraken. Dit is het punt dat de prominente econome Mariana Mazzucato maakt. De staat is ondernemender dan we denken.

‘De financiering van veel wetenschappelijke ontwikkelingen vergde veel staatsinvesteringen. In het Duitsland van Bismarck bijvoorbeeld, aan het einde van de negentiende eeuw, was ontzettend veel door de staat gestuurde economische groei. Zelfs in de VS was het in de negentiende eeuw de staat die innovatie en vooruitgang financierde, zoals de uitbreiding van het spoor. Overheidsinvesteringen zijn verantwoordelijk voor cruciale technologieën in bijvoorbeeld de iPhone, zoals GPS en het touchscreen. Elon Musk ontving in de prille beginfases van zijn verschillende ondernemingen in totaal bijna vijf miljard dollar aan overheidssubsidies. Landen zelf zijn welvarend en innovatief geworden dankzij overheidsinvesteringen. En dat gebeurt nog steeds, maar het wordt vaak strategisch genegeerd in zowel de economische theorie als in het dagelijkse discours, dat ervan uitgaat dat “de ondernemer” verantwoordelijk is voor innovatie. Dat is een fictie die legitimiteit heeft gekregen onder andere door het whitewashing van staatsinvesteringen door mensen als Elon Musk en Bill Gates, die de technologieën als innovaties van hun bedrijven claimen.’

‘In de VS stelde Roosevelt ooit inkomensplafonds voor, dus deze gedachte is niet zo extreem als de rijken het framen.’

Miljardairs zouden niet moeten mogen bestaan, zegt u. Maar hoe zou je ze moeten afschaffen?

‘Als je het vermogen van miljardairs werkelijk wilt beperken en hun privileges wilt weghalen, moet er ten eerste een vermogensbelasting komen, iets wat economen als Thomas Piketty ook bepleiten. Maar het gaat niet alleen om de rijkdom van miljardairs; het gaat om het hervormen en opheffen van de systemen die verschillende vormen van vermogensmaximalisatie laten floreren, terwijl andere vormen stagneren. Je moet bijvoorbeeld kijken naar hoe de beurzen worden beheerd en gereguleerd. Zo zouden we financiële transacties kunnen belasten om de winsten van financiële markten opnieuw te verdelen. Lees ookThomas Piketty: ‘Ongelijkheid is een politieke keuze’18 februari 2020

‘Maar je moet ook werk maken van het beschermen van werknemers en mensen die onbetaalde arbeid verrichten. Deze groepen moet je op dezelfde manier beschermen als de overheid momenteel de rijkdom van bedrijven en miljardairs beschermt. We hebben maatregelen nodig die de positie van werknemers versterken en mensen belonen die nu niet voor hun werk betaald worden, zoals verzorgers en mensen die huishoudelijk werk verrichten. Je moet echt de hele structuur veranderen. En ik denk dat de staat baan- en basisinkomensgaranties moet opzetten en openbare diensten moet gaan verlenen, zoals gezondheidszorg. Dat betekent niet dat je concurrentie of ondernemingen verbiedt, maar je herstelt het evenwicht op een manier die er niet van uitgaat dat de particuliere sector altijd efficiënter levert. Want keer op keer blijkt uit empirisch onderzoek dat dit niet het geval is. Ze bieden geen goede prijs-kwaliteitverhouding. Ze verhogen de kosten in plaats van ze te verlagen.’

 Zou u pleiten voor een vermogenslimiet?

‘Ja.’

Hoe hoog zou het maximum moeten zijn?

‘Ik aarzel om een specifiek bedrag te noemen. Onder degrowth-gemeenschappen bestaan verschillende opvattingen over het maximum. En er moet ook worden gekeken naar inkomen, wat iets anders is, maar wel gerelateerd aan vermogen. Een manier om het inkomen te beperken is om een maximum ratio vast te stellen voor de beloning van bestuurders van bedrijven. Bijvoorbeeld niet meer dan twaalf keer het salaris van de laagstbetaalde medewerker. Een dergelijk voorstel kreeg bij een referendum in 2013 in Zwitserland aanzienlijke steun, maar geen meerderheid. Een andere benadering is het in democratische burgerfora bepalen van zogenaamde “welvaartslijnen” waarboven een inkomstenbelasting wordt geheven die in de buurt komt van 100 procent. In de VS stelde president Franklin Roosevelt (president van 1933 tot 1945, red.) ooit inkomensplafonds voor, dus deze gedachte is niet zo extreem als de rijken het nu framen.’

Moeten we miljardairs grotendeels onteigenen?

‘Ja. Dit soort onteigening is in het verleden vaker voorgekomen. Tijdens en na de Franse Revolutie, bijvoorbeeld. En ook gedurende de twintigste eeuw zijn er veel voorbeelden van nationalisaties en daarmee onteigeningen geweest. Wanneer mensen “onteigening” horen, denken ze dat hun huis van ze wordt afgenomen. Je moet een manier vinden om aan de gemiddelde burger duidelijk te maken dat ze eigenlijk nu al onteigend worden – door de miljardairsklasse. De waarde van hun arbeid wordt niet erkend. Het feit dat veel mensen geen gezondheidszorgverzekering hebben, betekent dat de levens van deze mensen met vitale beroepen op een bepaalde manier onteigend worden tijdens een pandemie als deze.’

Bezos, Musk en John de Mol zullen niet worden gearresteerd om naar werkkampen te worden gestuurd. Voor McGoey gaat het afschaffen van miljardairs om het afschaffen van de systemen die tot deze uitwassen hebben kunnen leiden, het afschaffen van de mogelijkheid van een miljardairsklasse an sich. Want deze miljardairsklasse berokkent samenleving en economie veel schade: ze leidt tot inefficiëntie, beschadigt de democratie en belemmert de vooruitgang.

Het afschaffen van miljardairs hoeft geen herhaling van voorgaande, bloedige periodes van herverdeling en onteigening te betekenen. Maar de geschiedenis laat zien dat als er te laat te weinig wordt gedaan aan toenemende ongelijkheid en machtsconcentratie, de uiteindelijke herverdelingsstrijd waarschijnlijk opnieuw met veel geweld zal worden gevoerd. Mensen zoals Linsey McGoey pleiten ervoor ongelijkheid nú aan te pakken, zodat de guillotine ook in de toekomst alleen als cultuurhistorisch symbool van stal gehaald hoeft te worden gehaald.