Schrijven in de ban van de vos

De vos is een metaforisch wezen. In verhalen en fabels speelt hij meestal een verraderlijke rol. Met list en bedrog probeert hij te krijgen wat hij hebben wil, meestal kippen, maar in verhouding tot andere dieren gaat het hem ook om territorium en macht. Toch kleven aan de vos niet alleen list en bedrog. Op basis van een uitspraak van de Griekse dichter Archilochus onderscheidde de politiek filosoof Isaiah Berlin in zijn essay ‘De egel en de vos’ twee soorten mensen: egels en vossen. De egel is iemand die één groot ding weet. Daarmee is hij een monist. De vos is iemand die veel dingen weet. Daarmee is hij een pluralist. Dit kan leiden tot een liberale (de vos) of een totalitaire samenleving (de egel).

Menno ter Braak beschouwde de vos in zijn boek Politicus zonder partij als de vleesgeworden geest en vernuft, iemand die alles moet hebben van zijn geestelijke vermogens, want fysiek stelt hij niet veel voor. De vos staat met zijn list en vernuft tegenover macht en autoriteit. Die kunnen alles door middel van botte fysieke kracht voor mekaar krijgen. Machiavelli werd als een vos beschouwd. Hij wilde macht en list combineren door de Florentijnse Vorst te adviseren zowel een leeuw als vos te zijn.

De vossigheid van het schrijverschap

In de westerse en oosterse tradities en mythologische voorstellingen verschijnt de vos doorgaans wel als een doortrapte bedrieger, maar die doortraptheid is technisch gezien niet te versmaden. Met minder egoïstische bedoelingen kan diezelfde list en doortraptheid ook heel dienstig en vruchtbaar zijn. Dat is dan positief machiavellisme. Op deze manier zouden we de rol van de vos kunnen begrijpen in De vos, het nieuwe boek van Dubravka Ugrešić. Het wordt een ‘roman’ genoemd. De schrijfster die in het boek over haar leven vertelt, en die in alles op Ugrešić lijkt, is dus een personage. Dat personage is hogelijk gesteld op de Russische schrijver Boris Pilnjak die de vos het ‘totemdier’ en ‘de godheid van het twijfelachtige schrijversgilde’ heeft genoemd. Dat dit autobiografische boek een roman wordt genoemd moeten we dus zien als een vossenstreek.

Kenmerk van een roman is dat hij enige samenhang vertoont, dat er enige structuur en een verhaal in zit, hoe grillig, modern of postmodern ook opgediend. Voor de samenhang zorgt in De vos vooral de schrijfster zelf, dat is steeds dezelfde, maar wel steeds in een andere setting. Tot een structuur en een verhaal komt het niet en dat wreekt zich. Er wordt te veel van de hak op de tak gesprongen. Er is ook sprake van langere verhalen die een tijdje een eigen leven gaan leiden, als eilanden in het boek. Je zou denken dat de metafoor van de vos dan enige structuur zou aanbrengen, maar daarvoor geeft Ugrešić hem te veel eigenschappen om houvast te kunnen bieden. Pas aan het einde van het boek sluit ze aan bij wat ze aan het begin heeft gezegd over de vos als personificatie van het ‘twijfelachtige schrijverschap’.

Opgeknipt in allerlei stukken gaat De vos dan min of meer over de vossigheid van het schrijverschap en dat van Ugrešić’ in het bijzonder: dat je veroordeeld bent tot eenzaamheid, dat je verguisd wordt, dat het een risicovol bestaan is, materieel en creatief, helemaal als balling, migrant en vreemdeling die de helft van de tijd vanuit koffers leeft en geen echt thuis heeft. Ugrešić wordt verguisd (in Kroatië) en geliefd (in Europa en Nederland), maar ook weer niet zo geliefd dat haar boeken goed verkopen en ze er onbezorgd van kan leven.

Er is ook sprake van langere verhalen die een tijdje een eigen leven gaan leiden, als eilanden in het boek.De vossigheid van het schrijverschap (risicovol, eenzaam, verguisd, verraderlijk) leren we kennen wanneer Ugrešić schrijft over ontmoetingen tijdens conferenties, lezingen en verblijven in hotels.  Zoals met de Weduwe van een beroemde schrijver die haar als een Mefisto haar traagheid en middelmatigheid voorhoudt. Ze is een voetnoot, zegt ze, iemand die nooit een meesterwerk zal schrijven. Ugrešić krijgt van haar te horen dat ze ‘heel eenzaam’ is. ‘U bent geen vos’ en ‘u bent niet sluw.’ De Weduwe is grotesk arrogant (bijna alsof ze bedacht is) en doet alsof ze Ugrešić al door en door kent van een paar ontmoetingen.

Dat Ugrešić zich door haar geestelijk zo laat uitkleden is opmerkelijk, maar past in de teneur van het boek. Daarin gaat het ook over Ugrešić (als personage in de ‘roman’) die aan het ‘wegglijden’ is in een algehele vervreemding: voor haar is de werkelijkheid een chaos aan het worden, iedereen is nerveus, niemand is meer te vertrouwen, iedereen draait door, we spelen allemaal toneel, de brutalen nemen de wereld over, we zijn allemaal voetnoten. En, klaagt ze, ze zal altijd economyclass en nooit businessclass reizen. In de Ugrešić van De vos is een klagelijk cynisme geslopen, door haarzelf ‘gezeur’ genoemd, maar ook ‘gemopper’, als een vorm van ‘mentale fitness.’

De Oberioeten

Ugrešić brengt de lezer in De vos tot wanhoop door van alles aan te snijden waar hij maar half bij betrokken kan raken. We moeten ons verdiepen in de beroemde onbekende Levin, de man van de Weduwe. In Boris Pilnjak en zijn Verhaal over hoe verhalen ontstaan. In Nikolaj Chardzjiëv, de hele of halve schurk die zich van de schilderijen van Malevitsj meester maakte. En in een oude dame die zich verdiept heeft in een dichter van de Oberioeten, de groep Russische avant-garde dichters uit de jaren twintig tot wie Daniil Charms behoorde. Een uitvoerig hoofdstuk gaat over het huis in Kroatië dat ze erft van een bewonderaar. Hoe aardig verteld ook, het is een voorbijgaande, niet erg ingrijpende episode in haar leven. Het half gehate Kroatië, waar nu ‘het schuim’ aan de macht is, is altijd op de achtergrond aanwezig.

Leuker is dan het verhaal dat ze vertelt over Vladimir Nabokov en Dorothy Leuthold, hoewel ze het voor een flink deel uit haar duim heeft gezogen – misschien wel het enige deel in De vos dat niet autobiografisch is. Nakobov en zijn vrouw Vera wilden in 1941 op vlinderjacht gaan in Amerika, waar ze inmiddels een jaar woonden. Omdat ze allebei niet konden rijden stelde Dorothy Leuthold, een van de drie vrouwen aan wie Nabokov Russische les gaf, voor dat ze met haar net nieuwe Pontiac zouden gaan, met haar als chauffeur. Wanneer Nabokov en Dorothy op de tweede dag met hun vlindernet in de Grand Canyon afdalen blijft Dorothy even achter omdat ze moet plassen. Als ze klaar is blijft ze tegen een rots geleund zitten, jurk opgetild en met haar volle kruis in de warme zon: ‘Op dat moment dook Vladimir Nabokov op’, schrijft Ugrešić.  ‘Dorothy wilde haar jurk weer laten zakken, maar hij gaf haar met een handbeweging te kennen dat ze zich niet moest bewegen. Dorothy keek omlaag. Op de dicht begroeide driehoek tussen haar benen zat een trillende vlinder.’ Nabokov bloosde. ‘Dorothy hield met een hand haar rok vast en met de andere ging ze langzaam naar haar kruis. (…) Ze legde haar vrije hand over de vlinder en het diertje kroop gehoorzaam in haar handpalm, en zij strekte haar hand uit naar Nabokovs vlindernet en liet hem daarin los…’

Het verhaal over Nabokov en de vlinder (die officieel neonympha dorothea dorothea zou gaan heten) is als een opwekkend intermezzo in een boek met een sombere strekking. De ‘Ugrešić’ in deze roman is zich, net als de echte Ugrešić, overbewust van alles in het bestaan. Ze leeft onafgebroken met een gevoel van beklemming, of het nu in Tokyo, Calcutta, Nottingham of Amsterdam is. Ugrešić is zich soms zo scherp bewust van de waanzin in de wereld dat haar ironische cynisme haar in de steek laat en de tranen spontaan over haar wangen kunnen rollen. In De vos heeft zij geen concessie willen doen aan het liniaire, rechtstreeks vertelde verhaal. Ze wilde er iets van de geest van de avantgardistische Oberioeten in houden. Maar dat betekent wel dat in het boek te veel overhoop wordt gehaald. Daar helpt geen listig vosje bij.