Literaire Kroniek: Historica Jill Lepore pleit voor een nieuw amerikanisme, ‘met toewijding aan vrijheid en gelijkheid’

Een gevolg van de wisseling van de wacht in Amerika zal zijn dat we niet meer elke dag vergast zullen worden met nieuws over Donald Trump. We beseften het nauwelijks (het gebeurde gewoon), maar het Trump-nieuws drukte elk ander nieuws over Amerika eenvoudig weg. Amerika kromp tot een poppenhuis: het bestond alleen nog maar uit het Witte Huis en de directe omgeving.

Mocht het toch over iets anders gaan, dan waren het fragmenten uit een van de satirische Late Night-shows waarin Trump in de maling werd genomen. Dat het land musea had, concertzalen, operahuizen, bioscopen, schrijvers, schilders: ze waren nergens meer te bekennen. Dat er überhaupt nog cultureel leven was in Amerika, je zou het niet zeggen.

De Amerikaanse burger is voornamelijk gaan bestaan uit mannen die iets met Trump te maken hadden, deels gekleed in militaire outfit, in T-shirts met Trump-teksten, in leren jacks met veel stickers, kettingen, riemen, Trump-petten en jeans die slap onderaan hun achterwerk hangen. Denk ik aan Amerika dan zie ik spandoeken met de naam van Trump.

deze waarheden

Op grond van wat de afgelopen vier jaar is gebeurd zou je niet zeggen dat het nog mogelijk is dat in Amerika een boek verschijnt van meer dan duizend pagina’s dat Deze waarheden heet en Een geschiedenis van de Verenigde Staten behelst. Je zou niet zeggen dat de Verenigde Staten zich nog op ‘waarheden’ kon beroepen na het gesjoemel met de waarheid door Trump en zijn entourage. Het is ook niet voor niets dat het boek Deze waarheden heet want de schrijfster Jill Lepore heeft de uitgesproken bedoeling de geschiedenis van Amerika te toetsen ‘aan de waarheden waarop het land was gebouwd.’

Onder Trump is het een en al ongelijkheid geworden, tussen rijk en arm, tussen zwart en wit.

Ze gaat helemaal terug naar af, als een herinnering aan hoe mooi het begon, terug naar 1776, het jaar van de Onafhankelijkheidsverklaring. Daarin stond dat de opstellers van de verklaring (onder wie Thomas Jefferson, Benjamin Franklin en John Adams) ‘deze waarheden als vanzelfsprekend’ beschouwden: ‘dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door hun schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en het nastreven van geluk.’ Het idee van gelijkheid is de afgelopen vier jaar totaal verdwenen in Amerika. Onder Trump is het een en al ongelijkheid geworden, tussen rijk en arm, tussen zwart en wit.

dit amerika

Bij het begin van zijn campagne voor het presidentschap zei Joe Biden in april 2020 dat ‘het karakter van dit land voorgoed en fundamenteel zal veranderen als we Trump nog eens vier jaar in het Witte Huis geven. Dat kan ik niet zomaar laten gebeuren.’ Dat is precies wat er aan de hand is: het land was voorgoed van karakter aan het veranderen.

De geschiedenis van Lepore heeft juist de bedoeling Amerika te beschrijven als een land met een bepaald karakter, hoe divers van samenstelling ook. Het is tamelijk onmodieus om dat te doen in een tijd waarin alles draait om ‘diversiteit’ en ‘pluralisme’. Het is niet de bedoeling van Lepore om daar veel aan af te doen, maar ze wil wel dat de historici de Verenigde Staten weer als één natie gaan zien en niet verder verkruimelen. Om dit te benadrukken heeft ze onder de slappe titel Dit Amerika nog eens honderdvijftig pagina’s extra geschreven met een ‘pleidooi voor een betere natie’.

Het pleidooi van Lepore heeft het aan alle kanten moeilijk. Het gaat in tegen de natuurlijke, onvermijdelijke globalisering die zich voltrekt. Alles en iedereen is grenzen aan het overschrijden: de handel, internet, communicatie, klimaat, immigratie, wetenschappelijke samenwerking, vluchtelingen. Hoe onvermijdelijk deze grenzeloosheid zich ook voltrekt, tegelijk is het nationalisme aan het terugkeren, veelal met een autoritair of dictatoriaal bewind, van Brazilië tot Polen, van Turkije tot Hongarije.

Lepore wil niets weten van dit herlevende nationalisme. Ze wil het de pas afsnijden door te pleiten voor een ‘liberaal nationalisme’, ook al is dat iets tegenstrijdigs. Ze gaat te rade bij zo ongeveer alle redelijke intellectuelen die zich over kosmopolitisme, universalisme, nationalisme, identiteitspolitiek en globalisering hebben uitgelaten. Tony Judt, Martha Nussbaum, Kwame Anthony Appiah, Judith Shklar en Michael Ignatieff: allemaal zijn ze ambivalent ten aanzien van een liberaal nationalisme. Allemaal vrezen ze de associatie met het bekrompen bloed en bodem-nationalisme.

over de vrees heen

Getuige haar pleidooi is Lepore over die vrees heen. Ze pleit voor een liberaal nationalisme dat ingaat tegen de nog altijd bestaande nationalistische geschiedschrijving in de geest van Trump. In zijn bespreking van These Truths in The Nation gaf Daniel Immerwahr daar een sterk voorbeeld van aan de hand van de inmiddels vanwege seksueel wangedrag ontslagen Fox News commentator Bill O’Reilly, de schrijver van de veelgelezen Killing-reeks: Amerikaanse geschiedschrijving aan de hand van sensationale  moorden: Killing Lincoln, Killing Patton, Killing Kennedy, Killing England, Killing Reagan.

Tegenover dit soort geschiedenis stelt Lepore dat een beroep doen op nationalisme wel ‘gevaarlijk’ is, maar ‘nationale geschiedschrijving weigeren brengt meer problemen met zich mee’. Zij is voor ‘een nieuw amerikanisme’ op basis van universele ideeën: ‘De Verenigde Staten zijn een natie gebouwd op een revolutionaire, grootmoedige en moreel diepgevoelde verplichting aan menselijke gelijkheid en waardigheid.’ Dit mag grotendeels waar zijn, maar Lepore negeert voor even dat de onwaardige slavernij nog in volle omvang bestond toen Amerika gesticht werd.

‘Een nieuw amerikanisme moet de toewijding inhouden aan vrijheid en gelijkheid, tolerantie en onderzoek, gerechtigheid en billijkheid, samengaand met de inzet voor de nationale welvaart.’

Lepore houdt desondanks steeds haar ‘deze waarheden’ (waaronder gelijkheid) voor ogen: zijn die nog niet helemaal realiteit, dan wordt eraan gewerkt: ‘Een nieuw amerikanisme moet de toewijding inhouden aan vrijheid en gelijkheid, tolerantie en onderzoek, gerechtigheid en billijkheid, samengaand met de inzet voor de nationale welvaart, die onscheidbaar is van een onwrikbare zorg voor een duurzaam milieu wereldwijd.’

Lepore staat een geschiedschrijving voor waarin aandacht is voor de ‘afschuwelijke fouten en vreselijke wandaden’, maar ook voor ‘de grootse en prachtige dingen’. Zo’n evenwichtige geschiedschrijving zou ‘een geest van burgerschap moeten aanwakkeren’. Het nieuwe amerikanisme van Lepore neemt aan het slot van haar pleidooi een hoge vlucht: het zou moeten zorgen voor ‘verantwoordelijkheid voor het milieu en een verzameling burgerlijke idealen, van liefde voor elkaar, gemarkeerd door welwillendheid en hoop, door gemeenschapszin en eerlijkheid’.

niet alle ballen raak

Dat past natuurlijk helemaal in wat de nieuwe president Joe Biden voorstaat. In het portret dat Evan Osnos van hem schetst in het handzame Joe Biden duikt van tijd tot tijd op wat Biden zoal aan hervormingen voor ogen staat. Hij heeft goed naar Bernie Sanders en Elizabeth Warren geluisterd. Hij ziet ook wel iets in een andere financiering van het hoger onderwijs, steunt de zorg voor abortus, vindt dat de zakenwereld moet veranderen (Wall Street) en is voor het verhogen van het minimumloon. Biden is natuurlijk vooral een centrumpoliticus die de komende jaren zal proberen op te treden als de dichter van kloven tussen rijk en arm, zwart en wit.

Hij zal het geëscaleerde vijanddenken moeten zien terug te dringen: zijn beproefde strategie is zijn opponenten, anders dan Trump, niet met grof verbaal geweld te lijf te gaan. Osnos citeert een beetje vreemde uitspraak van Biden: ‘Ik doe nooit iets wat ik niet kan zien.’ Dit heeft iets weg van Johan Cruijf en zijn ‘je ziet het pas als je het doorhebt’.

Biden is ook progressief als het gaat om burgerrechten en burgerlijke vrijheden, maar conservatief en terughoudend als het gaat om rechtspraak.

Maar het is wel duidelijk: Biden moet van iets doordrongen zijn voor hij er gedachten over kan ontwikkelen. Hij is dan ook progressief als het gaat om burgerrechten en burgerlijke vrijheden, maar conservatief en terughoudend als het gaat om rechtspraak. Biden is vijftig jaar politicus en door de wol geverfd. Osnos schetst dan ook Bidens ‘mentale grootboek van hoogte-en dieptepunten’. Hij heeft alles al meegemaakt: compromissen, triomfen en nederlagen. Biden sloeg niet alle ballen raak, zoals het heet.

Gemeenschapszin, welwillendheid, hoop, eerlijkheid, het hooghouden van burgerlijke idealen: alles waar Jill Lepore om vraagt voor haar nieuwe amerikanisme is bij Joe Biden voorhanden, aangevuld met zijn ‘onuitputtelijke behoefte aan contact’, wat hem een heel ‘tactiele politicus’ maakt. Dat is toch iets anders dan Trump, die je het liefst op veilige afstand hield.