Nee, <a href="https://www.113online.nl/" target="_blank" rel="noopener">113Online</a> werd gisteravond en vanochtend niet bepaald plat gebeld, zoals na het overlijden van Joost <a href="https://www.vn.nl/papageno-of-werther-het-effect-van-de-zelfmoord-van-joost-zwagerman/">Zwagerman</a>,’ zegt Jan Mokkenstorm. De psychiater die door Vrij Nederland werd aangewezen als ‘radicale <a href="https://www.vn.nl/113online-zoeken-naar-een-uitweg-uit-de-wanhoop/">vernieuwer</a>’ is als pionier op het gebied van suïcidepreventie en als oprichter van 113Online de strijd aangegaan met de dodelijke ziekte die zelfmoord heet.
Elke dag maken in Nederland vijf mensen een eind aan hun leven, terwijl volgens Mokkenstorm en andere specialisten bijna altijd een andere uitweg mogelijk is. ‘Veel mensen schamen zich voor hun zelfmoordgedachten, met 113Online ontwikkelden we een vrijplaats waar geluisterd wordt naar mensen die in hun wanhoop ten onrechte geen andere mogelijkheid zien dan suïcide.’
‘Ik heb het idee dat de media dit slechte nieuws gedempt brengen,’ zegt psychiater Mokkenstorm. ‘De Volkskrant zette het bericht op pagina vier, met in de kop de neutrale term “overleden”, heel goed. Waarschijnlijk speelt een rol dat Wim Brands als dichter en als interviewer minder een BN’er was dan Joost Zwagerman. Maar de media zijn gelukkig steeds voorzichtiger in de manier waarop ze dit soort slecht nieuws communiceren.’ De psychiater speelt daarin zelf een rol, hij en zijn medewerkers trokken langs verschillende mediaredacties om van gedachten te wisselen over het brengen van dit soort nieuws. Na kritiek op een uitzending over zelfmoord van DWDD die mogelijk voor een golfje aan copycats zorgde, sprak hij de redactie van dat programma daarop aan, en met succes. ‘We zijn daarna bij De Volkskrant en bij NRC Handelsblad langs geweest en ook bij de NOS en bij RTL.’
<blockquote>
&#8216;Het is voor de buitenwereld bovendien helemaal niet belangrijk wat de doodsoorzaak van Wim Brands is. Wat ertoe doet is het feit dat hij is overleden.&#8217;
</blockquote>
‘Ik kom ook graag mijn verhaal vertellen aan jullie op de Vrij Nederland-redactie’, zegt Mokkenstorm. Hij neemt dan sowieso deze <a href="http://www.ivonnevandevenstichting.nl/suicidepreventie/mediarichtlijn/">tien tips </a>voor journalisten mee, een mediarichtlijn die is gericht op het voorkomen van imitatiezelfmoorden, iets wat sinds het verschijnen van Goethes Die Leiden des jungen Werthers in 1774 het Werther-effect heet. ‘Omgekeerd heb je het Papageno-effect,’ zegt Mokkenstorm. ‘Dat personage uit Die Zauberflöte staat op het punt zelfmoord te plegen, maar krijgt van drie jongens alternatieven voor de dood aangereikt, waarna hij kiest voor het leven. Berichtgeving over suïcide kan dus een direct fataal of juist levensreddend effect hebben.’ Na de zelfmoord van de Duitse keeper Robert Enke, die veel aandacht kreeg, steeg in Duitsland het aantal suïcides op het spoor. In Wenen daalde het aantal suïcides in de metro met driekwart nadat journalisten er niet meer over berichtten.
Een genuanceerdere en bewustere berichtgeving kan dus levensreddend zijn, al kun je je afvragen in hoeverre journalisten medeverantwoordelijk zijn voor de volksgezondheid. Mokkenstorm vindt van wel. ‘Het is voor de buitenwereld bovendien helemaal niet belangrijk wat de doodsoorzaak van Wim Brands is,’ zegt de psychiater. ‘Wat ertoe doet is het feit dat hij is overleden. De verdere details zijn puur human interest, je hoeft ook niet te vermelden dat iemand is overleden aan een maagtumor of andere medische complicaties, dat is totaal irrelevant voor iedereen behalve de directe nabestaanden.’
Ook kan het schadelijk zijn om zelfmoord te ontdoen van zijn grimmige gezicht door te schrijven over een ‘keuze’, of door er zelfs een heroïsche daad van te maken. ‘Voor de nabestaanden die gedachten troost, maar in de publiciteit kunnen ze zorgen voor meer slachtoffers.’
Zelfmoord is geen bewuste keuze maar het gevolg van een ziekte, is de stelling van Mokkenstorm. ‘Er is bij zelfmoord sprake van een moord op het zelf. Niet de persoon is de moordenaar, maar de crisis waarin hij verkeert of zijn demonen of hoe je het ook wilt noemen. Wij weten uit onderzoek dat degene die een eind aan zijn leven maakt vrijwel nooit “zichzelf” is op het moment dat hij overlijdt. Zo iemand voelt zich opgejaagd, een gewond dier, is in paniek. Dat leidt tot een blikvernauwing, tot kokerdenken met maar één mogelijke conclusie.’
Jaarlijks hebben naar schatting zo’n half miljoen Nederlanders suïcidale gedachten, in minder dan 1% worden die gedachten omgezet in daden. Daarbij gaat het naar verhouding vaak om mannen tussen veertig en zestig. ‘Dat is een risicogroep, dat is een epidemiologisch vastgesteld feit. Vrouwen doen veel meer zelfmoordpogingen dan mannen. Maar mannen hebben minder pogingen nodig om er een eind aan te maken. Ze zoeken minder hulp, schamen zich meer, willen hun lot in eigen hand houden, en kiezen voor agressievere methodes.’