Het lijkt heel redelijk om te zeggen dat we allemaal ‘in hetzelfde schuitje zitten’ met corona, maar daar is in werkelijkheid natuurlijk geen sprake van, alleen in heel algemene zin. Er is veel verschil tussen mensen die geliefden hebben verloren en degenen die niemand hebben begraven. Oudere mensen die geen bezoek kunnen ontvangen van hun kinderen en kleinkinderen moeten zich verbijten. Mensen die hun werk goed thuis kunnen doen, tellen hun zegeningen, bij anderen is het in huis een pandemonium van ruzies.

Hoe divers er ook met het virus wordt omgegaan, daarbovenuit wordt drastisch geknaagd aan een democratische verworvenheid: het individualisme. Dat bestaat ineens niet meer. Geïnspireerd door de titel van Gabriel García Márquez’ roman Liefde in tijden van cholera gebruikt men nu om de haverklap de frase ‘in tijden van’.

Wanneer het over iets gaat dat zich ‘in tijden van’ afspeelt, hebben we steevast te maken met iets collectiefs, iets dat iedereen treft, niemand uitgezonderd. Het verschijnsel waarover men het dan heeft, is een grote gelijkmaker. Recente boeken met een titel waarin ‘in tijden van’ voorkomt, gaan altijd over een mondiaal verschijnsel dat een allesomvattende dwingende invloed is gaan uitoefenen. Daar zijn er nogal wat van. Het lijkt wel een epidemie.

Vanzelfsprekend mechanisme

Er is tegenwoordig zo veel dat bijna ongemerkt op een collectieve manier op mensen is gaan drukken. Denk aan de globalisering. De individualistische samenleving bestaat helemaal niet als men ziet hoezeer het leven wordt bepaald door universele ontwikkelingen.

Dat is niet altijd slecht, maar ook niet altijd goed. Wanneer een boek Onderwijs in tijden van digitalisering heet, wil dat zeggen dat het héle onderwijs te maken heeft met digitalisering. Het is niet meer mogelijk om onderwijs te geven zonder computers en wat daarbij komt kijken aan Google, Wikipedia, apps, websites en online cursussen.

‘Veranderen’ is een vanzelfsprekend mechanisme geworden.

Ongelijkheden in tijden van neoliberalisme veronderstelt dat zo ongeveer de hele wereld in het teken staat van het neoliberalisme. ‘De tijden’ zijn er van doordrenkt. Het neoliberalisme heeft een monopolie verworven: denken we over ongelijkheid, over het verschil tussen rijk en arm, dan hebben we van doen met neoliberalisme en radicaal ‘eigenbelang eerst’.

Overleven in tijden van radicale innovatie: er valt niet meer te overleven in deze maatschappij als er niet aan innovatie wordt gedaan.

Verandering, groei en innovatie vormen samen ‘vooruitgang’. Die staat weer voor ontwikkeling en verhoging van de welvaart. Daar valt nauwelijks nog aan te ontkomen, hoe graag men als individu ook minder groei zou willen omdat er ook zoveel nadelen aan kleven.

‘Veranderen’ is een vanzelfsprekend mechanisme geworden. Veranderen moet om de veranderingen om je heen bij te kunnen houden. Succesvol zijn in tijden van verandering betekent dat leven een kettingreactie wordt, reageren op de vernieuwingen die anderen aanbrengen. ‘Succesvol’ zijn is de kunst om die veranderingen bij te houden.

Sturen in tijden van marktwerking wil zeggen dat de collectieve marktwerking het voor het zeggen heeft, geen ontkomen aan. Sturen houdt niet meer in dan een beetje bijsturen.
Bij een titel als Traditie in tijden van nu.nl is aan alles duidelijk dat het ‘nu’ het wereldbeeld van mensen bepaalt. Alles draait om het heden, om wat zich voor je neus afspeelt, in de krant, op de televisie, op Twitter, Instagram, Facebook. ‘Traditie’ is het minste waar men zich druk om maakt, raakt volledig uit het zicht, speelt geen enkele rol, is in geen enkel opzicht productief, is non-existent.

‘In tijden van’ betekent dat alles gemeenschappelijk aan het worden is.

Lezen in tijden van Netflix wil zeggen: wat is lezen nog als het alomtegenwoordige en onvolprezen Netflix er is? Weinig of niets wanneer de beeldcultuur zoveel ruimte van de aandacht in beslag aan het nemen is. Het betekent dat het lezen in de verdrukking raakt en ongewild een veel exclusievere status krijgt opgedrongen dan het wil, maar onder druk van Netflix niet anders meer kan.

Monothematismus

Met dit ‘leven in tijden van’ globalisering, digitalisering, neoliberalisme, innovatie, verandering, marktwerking, nu en Netflix hebben we een klein maar alomvattend woordenlijstje van deze tijd.

‘In tijden van’ betekent dat alles gemeenschappelijk aan het worden is, dat niets meer op zichzelf staat, alles verbonden is. Dat is gunstig voor mensen die zo graag ‘verbinding’ willen, misschien zelfs wel een ‘bezield verband’, maar het is wel een niet helemaal vrijwillige verbinding.

Aristoteles krijgt in tijden van coronacrisis alsnog gelijk met zijn uitspraak dat de mens een sociaal wezen is. ‘Op elkaar letten’ behoeft nauwelijks aansporing.

We komen in een vereenvoudigde wereld te leven waarin alles draait om gezondheid, zorgen voor elkaar en rekening houden met elkaar. Er is sprake van ‘Monothematismus’, zoals de Duitse filosoof Peter Sloterdijk het weer onnavolgbaar lelijk weet te omschrijven, het gaat voor iedereen maar over één ding.

De autoritaire reactie

Dat zorgt voor een boven alles uitstijgende allemaal-in-hetzelfde-schuitje-verbroedering. Die is wel nodig omdat ‘de staat’ door het nemen van voor iedereen geldende maatregelen ineens een dwingende rol is gaan spelen.

Dat wordt door de meeste mensen als verstandig gezien, maar het is goed je te realiseren dat het hier om een uitzonderingstoestand gaat. De Staat is hier even ‘een goedwillende Leviathan’, zoals Sloterdijk in een interview in Die Zeit zei, een soeverein die voor even de macht naar zich toe mag halen. Niet voor niets begint desondanks de Tweede Kamer te pruttelen omdat die zich te veel buiten spel voelt gezet.

Het is ook niet voor niets dat er een boek bestaat met de titel De autoritaire reactie in tijden van welvaart en krisis, een boek van J.D. Meloen uit hele andere tijden (1983) dat onmiddellijk actueel wordt als men denkt aan de maatregelen die Viktor Orbán in Hongarije heeft genomen onder het mom van corona-bescherming van de bevolking: van het door zijn partij beheerste parlement heeft hij de bevoegdheid gekregen om voorlopig per decreet te regeren. Hij kan zijn gang gaan. Bovendien zal ‘nepnieuws’ over de coronacrisis streng worden bestraft. Wat ‘nepnieuws’ is, bepalen Orbán en zijn partijgenoten.

Collectieve misstand

Let op wanneer er wordt gewerkt met de frase ‘in tijden van’. Die ongetwijfeld moeilijke, ernstige of kommervolle tijden kunnen een excuus zijn om ontwikkelingen, verschijnselen en mensen met bepaalde maatregelen onder controle te krijgen die die controle helemaal niet nodig hebben.

‘In tijden van’ heeft altijd te maken met cruciale kwesties in de samenleving: met globalisering, risicomanagement of een culturele crisis. Het gaat altijd om iets overkoepelends, iets dat is gaan domineren, een collectieve misstand.

Organiseren in tijden van complexiteit en onzekerheid zou wel eens met de beste bedoelingen een boek kunnen zijn dat al die complexiteit maar lastig en onpraktisch vindt en daar eens flink organiserend in huis wil houden. Hier moet gestroomlijnd worden.