Interview Gary Shteyngart
Gary Shteyngart die vermoeid en verward door de gate van Arrivals 3 komt lopen. Zo had ik het interview willen beginnen. Dat hij als het ware het artikel was komen binnenstappen. Maar het vliegtuig is zeker een half uur eerder geland dan aangekondigd en dus staat hij met slechts één bescheiden koffer op mij te wachten in plaats van ik op hem. &#8216;Hooguit tien minuutjes,&#8217; liegt hij.
Shteyngart (39) is klein en tenger. Retro brilmontuur. Stoppels. Sjaaltje. De vermoeide uitdrukking op zijn bleke gelaat impliceert een grotere uitputtingsslag dan alleen maar de vlucht van New York naar Amsterdam. En dat kan kloppen: de laatste anderhalf jaar is hij vanwege zijn nieuwe, dystopische roman bijna non-stop op book tour geweest. Van Super Sad True Love Story (SSTLS) verkocht hij in Amerika meer dan tweehonderdduizend exemplaren. De vertalingen volgen elkaar in rap tempo op. Daarnaast doceert hij creative writing aan zowel Columbia University als Princeton University en trouwde hij nauwelijks twee weken geleden met een Koreaanse advocate. (Lachend: &#8216;Ik heb eigenlijk geen idee wat ze precies doet.&#8217;)
Na zijn bezoek aan Nederland is hij een korte week thuis, daarna gaat hij naar Beijing. &#8216;Ik ben benieuwd,&#8217; zegt hij wanneer we in de rij staan voor de treinkaartjesautomaat. &#8216;Mijn vorige boek hebben ze in China zo heftig gecensureerd dat er amper een pamfletje overbleef.&#8217; Maar hij denkt dat SSTLS bij de autoriteiten wellicht beter zal vallen. &#8216;China is in dit boek natuurlijk de baas. Amerika is de loser. Ik zie niet in waarom ze dat ook maar een beetje zouden willen afzwakken.&#8217; 
De rij voor de treinkaartjes is lang. Grijnzend houdt de auteur zijn iPhone omhoog en richt hem op de automaat. Een knipoog naar zijn boek; in de wereld die daarin wordt beschreven, had je op deze manier allang je kaartje gedownload.
Zwelgen in de misère
Gary Shteyngart is een Joods-Russische Amerikaan. Tot zijn zevende woonde hij in Sint-Petersburg en nog elk jaar gaat hij terug. &#8216;Gewoon, om lekker een beetje in de misère en het pessimisme te zwelgen.&#8217; Ook spreekt hij de taal nog redelijk. Tijdens de ambtsperiode van Brezjnev maakten zijn ouders (een ingenieur en een pianiste) via Rome de oversteek naar de Verenigde Staten. Shteyngart: &#8216;De officiële reden was in alle vrijheid Joods te kunnen zijn, in werkelijkheid dachten ze er meer geld te kunnen verdienen.&#8217; De laatste keer dat hij in zijn geboorteland op bezoek was, sprak hij een taxichauffeur die hem over zijn voornemen vertelde om de grote oversteek naar de VS te maken. &#8216;Ik probeerde deze man duidelijk te maken dat onze economie niet meer zo is als vroeger en dat hij nu veel beter voor Canada kan kiezen, maar daar wilde hij niets van weten. Russen hebben een obsessie met supermachten.&#8217; 
Zoals voor vele immigranten voor hen markeerde ook voor de familie Shteyngart het Vrijheidsbeeld de plaats van bestemming. Nu woont Gary in downtown Manhattan. &#8216;Alle relatief jonge schrijvers wonen tegenwoordig in Brooklyn, maar ik houd moedig stand. Ik ben een immigrant en de droom van iedere immigrant is Manhattan.&#8217; 
Eindelijk zijn we aan de beurt. Twee kaartjes voor Amsterdam Centraal. Vandaar een taxi naar zijn hotel, waar de vermoeide schrijver direct naar zijn kamer verdwijnt voor een portie &#8216;shut-eye&#8217;. Over een paar uurtjes heeft hij het eerste van vele interviews.
Het minst fuckable
New York, Joods-Russische afkomst, een Koreaanse vrouw, het advies om vooral niet naar Amerika te verhuizen; de mensen die Super Sad True Love Story al hebben gelezen, zal dat alles bekend in de oren klinken. Het boek, dat recent in het Nederlands is vertaald (Supertriest Waargebeurd Liefdesverhaal), is een 1984-eske roman die zich afspeelt in het New York van de nabije toekomst. De zéér nabije toekomst, welteverstaan. (&#8216;Oh, let&#8217;s say, next Tuesday,&#8217; zo is te lezen op de achterflap.) 
Amerika is een despotische éénpartijstaat geworden en heeft zo veel schulden bij China dat een invasie onafwendbaar lijkt. De dollar is niets meer waard. Het voert oorlog met Venezuela en houdt nauwlettend &#8211; middels social media &#8211; zijn eigen burgers in de gaten. 
Het volk is verdeeld in High Net Worth Indivuals en Low Net Worth Individuals, met alle privileges en rechten &#8211; of het gebrek daaraan &#8211; van dien. 
De enige carrière die er nog toe doet, is er eentje in &#8216;media&#8217;. (Een terugkerend compliment in het boek is: &#8216;You&#8217;re SO media.&#8217;) Niemand leest nog boeken. Alles draait om uiterlijk, jeugd en inkomen. En niet alleen weet de overheid alles van haar burgers, de burgers weten dankzij hun äppäräti (meervoud van äppärät) ook alles van elkáár. 
Een äppärät is een soort kleine smartphone die je aan een koordje om je nek draagt. Het ding, dat nog het meest op een gepolijste kiezelsteen lijkt, absorbeert en projecteert een eindeloze stroom data. Zo weet je bijvoorbeeld zodra je een kroeg binnengaat dat je van de tien aanwezige mannen de op acht na knapste bent, de op drie na rijkste en, helaas, de alleroudste en het minst fuckable. En niet alleen voor jou is die informatie onmiddellijk beschikbaar, nee, ook voor alle anderen in de kroeg. Het gaat allemaal om rating. En zo vergezocht is dat niet; ook hier in Nederland geven we alles al een cijfer of recensie op het internet, van vakantiebestemmingen tot psychologen.
Romantische sloddervos
Het is in deze desolate, nabije toekomst, te midden van de ruïnes van New York, dat er een ogenschijnlijk onmogelijke liefde bloeit tussen Lenny Abramov en Eunice Park. 
Hij: een negenendertig jaar oude Joods-Russische immigrant, een &#8216;doorsneeman van een meter vijfenzeventig lang, drieënzeventig kilo zwaar en met een ietwat riskante Body Mass Index van 23,9.&#8217; En ook: &#8216;een grijs gezicht als een gezonken slagschip, vreemde vochtige ogen, een reusachtig glimmend voorhoofd waarop tien holenmensen iets heel moois hadden kunnen schilderen.&#8217; Werkzaam voor Post Human Services, een bedrijf dat is gespecialiseerd in levensverlenging/onsterfelijkheid. Als een van de weinigen nog een kast vol boeken. 
Kortom, ondanks zijn goede credit rating en status als High Net Worth Individual een intellectuele dinosaurus, een romantische sloddervos uit vergane tijden. Naar overeenkomsten met de auteur hoeft niet met een vergrootglas te worden gespeurd.
Zij: een vierentwintig jaar oude Koreaanse studente, een argeloos product van haar generatie, knap, hip, met haar platte borst en tengere postuur bijna jongensachtig, een slaaf van haar äppärät en kleding-gek. 
Eunice en Lenny verschillen werelden van elkaar, maar delen hun immigrant-zijn, hun onzekerheden en vervreemding. &#8216;Love Found Amid Ruins of Empire,&#8217; kopte de recensie in The New York Times. Het resultaat is een ontroerend en scherp-satirisch liefdesverhaal waar je herhaaldelijk hardop om moet lachen, maar dat je na de laatste pagina dichtslaat met een gevoel van pessimistische weemoedigheid.
Enorme blauwe waterpijp
Twee dagen later, zo rond het middaguur, zit ik tegenover Shteyngart in een eetcafé en kijk ik toe terwijl hij een grote uitsmijter met kaas naar binnen zit te werken. Zijn eetlust verbaast me. Gisternacht liet ik hem achter in een gay bar met een aantal bloggers en mensen van zijn uitgeverij. Er zaten toen al een paar glazen wijn, een halve joint en een paar biertjes in, en na mijn vertrek schijnt hij nog een halve joint te hebben gerookt en een whiskybar te hebben bezocht. Wanneer ik uitspreek dat hij een verbazingwekkend frisse indruk op me maakt, zegt hij: &#8216;Dat is mijn Russische erfenis. Toen ik nog studeerde noemden ze me Scary Gary. Ik kon maar door blijven gaan.&#8217; En dan, lachend: &#8216;Ik had een enorme blauwe waterpijp die je met verschillende aanstekers tegelijk moest aansteken.&#8217;
Naast zijn bord met eieren ligt zijn smartphone. Zijn eigen äppärät. Hij is veel met het ding in de weer: maakt foto&#8217;s, plaatst die op internet, checkt Facebook, Twitter, zijn e-mails. Als zijn boek gedeeltelijk een aanklacht is tegen de sociale media, dan is die aanklacht dus niet zo extensief dat hij ze zelf de rug toe heeft gekeerd. 
&#8216;Nee, onmogelijk,&#8217; zegt hij daarover. &#8216;Ik probeer het wel, maar het lukt me niet. Ik ben m&#8217;n eigen kantoortje geworden. Soms ga ik een weekje naar een huisje zonder bereik. Daar kan ik dan ook weer eens een boek lezen. En om me heen kijken. Naar bomen en zo. Dingen waar geen interactie mee mogelijk is.&#8217;
Shteyngart leest zelf nauwelijks nog dikke boeken, en hij is blijkbaar de enige niet. &#8216;Iedereen wil schrijver worden, dat wel. Maar lezers zijn overduidelijk aan het uitsterven. Het is nu natuurlijk ook erg moeilijk voor mensen om zich te concentreren, zo hard als ze moeten werken, en dan &#8216;s avonds met hun iPhones en iPads op de bank. Lezen is een stille, introspectieve bezigheid.&#8217;
Maar hebben we niet nog altijd de behoefte aan die stilte? Ik vertel Shteyngart dat ik mijn smartphone heb omgeruild voor een normale telefoon om precies die reden.
&#8216;O, zeker. In Californië is recent een hotel geopend waar je geen bereik hebt. Kost je duizend dollar per nacht. Mensen kopen weer muziek op vinyl. Niet zoveel als digitale muziek, maar er is wel degelijk een omgekeerde trend waarneembaar. En denk ook aan fenomenen als slow food.&#8217;
En zo zal het dus ook met boeken zijn? Een niche van enthousiastelingen? 
&#8216;Ik denk het. Een digitaal bestand heeft gevoelsmatig lang niet zoveel waarde. Het boek blijft concurreren. En het is ook gewoon een prachtig product. Er is niets wat je zonder afleidingen zo het hoofd van iemand anders binnentrekt. Eigenlijk is het heel futuristisch, een gadget voor telepathie.&#8217; Hij lacht en schuift zijn leeggegeten bord opzij. &#8216;Net als in Star Trek, een soort Vulcan mind meld.&#8217;
Cursus wodka drinken
Na het schrijven van SSTLS was Gary Shteyngart een tijdje depressief. In die zin is hij &#8211; als schrijver, maar ook in levenden lijve &#8211; een beetje het type sad clown; grappen aan de lopende band, ontzettend ad rem, maar ook, achter dat dikke brilmontuur, ten prooi aan een immer sluimerende melancholie. Ook dat is misschien een deel van zijn Joods-Russische erfenis. &#8216;Zelfs toen we in Amerika woonden en geld verdienden, bleven we zuinig leven,&#8217; vertelt hij. &#8216;We verwachtten altijd tegenspoed. Pessimisme zit in mijn vezels.&#8217;
In een eerder interview heeft hij gezegd dat hij houdt van &#8216;things on the decline&#8217;. Het natuurlijke verloop van alles is opkomst, piek en ondergang. Dat hij de ondergang op intellectuele wijze vermakelijk vindt, kan ik begrijpen, maar dat hij er emotioneel dezelfde nonchalante visie op nahoudt, kan ik maar moeilijk geloven. 
&#8216;Je hebt natuurlijk gelijk. Ik vind het doodeng. 
Mijn depressie was niet voor niets. In mijn vorige romans vernietigde ik steeds opnieuw de Sovjet-Unie, maar in deze roman heb ik Amerika vernietigd. Mijn eigen land. Mijn eigen stád, zelfs.&#8217; 
Weent hij misschien in feite nu al om het verlies van zijn stad en land? Is het New York van nu wellicht al praktisch het New York uit zijn boek?
&#8216;Ik verlang gek genoeg naar de tijden dat het nog ruig was in New York. Alle armen zijn uit Brooklyn en de Lower East Side gegooid. Je ziet er alleen nog maar yuppen. De zomers worden steeds heter. Het water staat steeds hoger. Ik geloof dat burgemeester Bloomberg al heeft gesproken met een Nederlandse waterwering-specialist. De gezondheidszorg wordt steeds verder uitgehold, de kloof tussen arm en rijk wordt steeds groter. Sowieso hebben we steeds meer armen, van wie gek genoeg meer dan de helft nog steeds stemt op een partij die hun zo&#8217;n beetje alle rechten en diensten ontzegt. De middenklasse is verdampt. We zijn geen supermacht meer, dat begint langzaam tot ons door te dringen, maar het gaat niet van harte.&#8217; Shteyngart drinkt van zijn koffie, kijkt naar buiten en grijnst. &#8216;Maar goed, jullie waren ook ooit een supermacht, en jullie zijn ook redelijk gracieus ten onder gegaan, toch?&#8217;
Het ontbijt zit erin. Gary Shteyngart trekt zijn jas aan, pakt zijn äppärät van tafel en vertrekt naar zijn hotel voor een dutje. Er wacht hem straks nog een middag van voordrachten, grappen, muziek en een cursus wodka-drinken. 
Morgen opnieuw het vliegtuig in. Terug naar de toekomst. Terug naar Super Sad New York.

Henk van Straten

‘In deze roman heb ik Amerika vernietigd’

Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Teun van de Keuken

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Hans Against the Machine

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag