Femen-boegbeeld Inna Shevchenko

Inna Shevchenko: ‘Opeens werden we op straat tegengehouden door een groep mannen, een stuk of twintig. Allemaal in het zwart gekleed. Ze duwden ons drieën in een geblindeerde bus. De chauffeur zat achter een soort scherm. Het voelde alsof we opgesloten zaten in een doos. De bus reed de hele nacht door en wij werden de hele nacht ondervraagd. “Wie van jullie heeft besloten om actie te voeren? Wie betaalt jullie?” Dat soort vragen. Het was december 2011. We hadden die dag in Minsk, in Wit-Rusland, gedemonstreerd tegen de dictatuur van president Loekasjenko. Topless, op straat, voor het kantoor van de KGB. We waren dus met z’n drieën: Oksana, een van de medeoprichters van Femen, een relatief nieuw meisje en ikzelf. Die bus waarin we waren meegenomen stopte pas weer in de loop van de ochtend. We werden voorover geduwd en moesten zo, voorover gebogen, naar buiten lopen. Bij de twee andere meiden werd iets over het hoofd getrokken. Bij mij niet. Ik zag dat we de stad uit waren. Ik zag andere mannen staan, en een andere bus. Daar moesten we in. Toen kreeg ik ook iets over m’n hoofd. We moesten onze armen op onze rug doen en kregen van die plastic boeien om. Als je bewoog, kreeg je meteen een klap. Na een uur rijden of zo werd de pijn heel erg. M’n handen zaten op m’n rug, ik kon niet bewegen en als ik dat wel deed, kreeg ik een klap. Er was één man in de bus die steeds met ons sprak. Hij was heel professioneel, als je snapt wat ik bedoel. Hij wilde de druk opvoeren. “Aan het eind van de reis vermoorden we jullie, maar voor die tijd zal je nog héél veel spijt krijgen van wat je hebt gedaan,” zei hij. Dat herhaalde hij steeds. Hij zei ook: “Adem maar goed want straks kan het niet meer.” Het was intimidatie. Hij zei: “Denk eens aan de glimlach van je moeder. En denk nu eens aan haar gezicht als ze straks je lijk ziet liggen.” Zo ging het vijf of zes uur door, tot de bus weer stopte. Dat was in een bos. We moesten uitstappen, overal lag sneeuw, het was midden in de winter. Onze hoofden werden ontbloot en we konden weer iets zien. In dat bos stonden zo’n vijftien mannen tegenover ons, allemaal met maskers op. Ze filmden ons. Naast me stond een man met een mes. Ze zeiden dat we ons moesten uitkleden. Toen we naakt waren, gooiden ze olie over ons heen en begonnen met aanstekers te spelen, heel dicht op onze huid. Alsof ze ons in brand gingen steken. Toen moesten we ons weer aankleden. En meteen daarna moesten we ons weer heel snel uitkleden. In de sneeuw. We moesten ons omdraaien. Dus ik dacht: nou gaan ze ons verkrachten. Maar we moesten ons weer aankleden. En daarna weer uitkleden. In totaal zo’n twintig keer, denk ik, uit- en aankleden, uit- en aankleden. Die man met het mes kwam toen op me af. Hij begon mijn haar af te snijden met z’n mes. Daarna smeerden ze me in met een groen spul, een soort reinigingsmiddel. M’n gezicht, m’n hoofd, heel m’n lichaam. En toen moesten we de bus weer in. We reden ongeveer een kwartier en daarna werden we er uit gegooid. Midden in het bos. We kregen alleen onze jassen mee, drijfnat. Verder niks. Geen kleren. Onze telefoons en paspoorten hadden ze afgepakt. Dus daar stonden we in dat bos. Zonder iets. We hebben zo’n vier of vijf uur gelopen voor we bij het eerste dorp kwamen. Daar konden we vrienden bellen. Mensen van het Oekraïense consulaat zijn ons komen halen en brachten ons terug naar Kiev. In totaal zijn we zo’n 24 uur vastgehouden.’

Sextremisme

Inna Shevchenko (23) krijgt een enorme hoestbui. Ze kwakkelt al een tijdje, zegt ze. ‘Ik lijk wel een oud wijf, ik loop al een week te hoesten.’ Ze drinkt haar flesje water leeg en staat op om het bij te vullen. In een afgeknipte spijkerbroek, met laarzen en een zwart truitje, loopt ze door het vervallen theater Lavoir Moderne in de Afrikaanse wijk in noord-Parijs. Hier, op de eerste en tweede verdieping, heeft Femen sinds kort haar kamp opgeslagen. Er hangen strijdbare foto’s van de acties die de organisatie in alle uithoeken van de wereld voerde met vrouwen die hun vuisten opsteken. ‘Topless Jihad’, staat er op een spandoek. ‘Sextremisme is onze ideologie’. Shevchenko komt teruglopen, gaat weer op de gammele bank zitten en kijkt mij voor het eerst weer aan. De afgelopen tien minuten staarde ze voor zich uit. Ze zat op het puntje van de bank en vertelde – zachter dan tijdens de rest van het gesprek – over die actie in Wit-Rusland. Ze praatte aan één stuk door en keek alleen maar voor zich uit. De ontvoering was haar eerste hardhandige confrontatie met het verzet dat de Femen-acties oproepen.

‘Natuurlijk was ik bang. Ik was bang om dood te gaan. Urenlang wordt je verteld dat ze je gaan vermoorden. Je hebt enorme pijn en je denkt: ik wil niet dood! Het was zwaar, het was verschrikkelijk. Psychisch ook. De dagen erna heb je steeds het gevoel dat je wordt achtervolgd. Je bent bang. Je kijkt de hele tijd rond. Dat was een heel moeilijke tijd. Maar dan ga je ook nadenken. Wat is er nou precies gebeurd? En dan realiseer je je: er zijn veertig mannen geweest, twintig in de eerste bus en twintig in de tweede, die je bedreigen, die je mishandelen en die zeggen dat ze je gaan vermoorden. En dat 24 uur lang. En waarom? Omdat drie vrouwen topless hebben gedemonstreerd. Meer niet. Als je die analyse hebt gemaakt in je hoofd, dan weet je: ik was misschien bang, maar die mannen zijn ook bang voor ons.’

Weer eens wat anders

In een paar jaar tijd is Femen van een kleine club van Oekraïense feministes uitgegroeid tot een organisatie met wereldfaam. Chicago Tribune schreef over het hoofd van Shevchenko dat diende als inspiratie voor een Franse postzegel, South China Morning Post publiceerde foto’s van twee leden en hun bebloede gezichten nadat ze door onbekenden in elkaar waren geslagen. De continue media-aandacht is vooral te danken aan het ‘wapen’ van Femen: de borsten van de actievoersters. Tijdens hun protestacties trekken de vrouwen hun bovenkleding uit, gaan op een rij staan, tillen spandoeken of borden boven hun hoofd en laten hun met leuzen beschilderde blote buiken en borsten zien. Ze deden het eerder dit jaar in Tunesië, toen daar een aanhangster was gearresteerd wegens haar protest tegen islamitisch radicalisme. In 2011 voerde Femen topless actie tegen de UEFA om aandacht te vragen voor de verwachte prostitutie rond het WK in 2012. De Notre-Dame in Parijs en de moskee van Brussel werden half ontbloot bestormd en Silvio Berlusconi en Vladimir Poetin waren het doelwit van topless acties.

‘Op een gegeven moment zie je gewoon hoe het werkt,’ vertelt Shevchenko. ‘Je doet een topless demonstratie voor betere voorzieningen voor studenten en iedereen heeft het erover. Bij de volgende demonstratie tegen verkrachting van vrouwen houd je je kleren aan en er komen helemaal geen media op af. Dus hoort niemand erover. Zo werkt het.’

Femen lijkt daarmee als geen ander de tijdgeest te hebben aangevoeld, de beeldcultuur te begrijpen en de massamedia te bespelen. Maar van een doelbewuste en vooraf weldoordachte keuze was helemaal geen sprake.

‘De eerste keer dat we het deden was eigenlijk een probeersel, we wilden weer eens wat anders. Van 2008 tot 2010 hadden we allerlei soorten acties gevoerd. Straattheater bijvoorbeeld. We verkleedden ons dan als prostituees en speelden een stuk op straat. Om mensen te laten zien: dit gebeurt er in jullie echte leven en dat willen wij niet. Maar niemand zag ons toen nog als een vrouwenbeweging. Journalisten in Oekraïne weigerden te schrijven dat we feministen waren. Dat was taboe. Eigenlijk probeerden we die twee jaar van alles uit. In 2010 waren er presidentsverkiezingen in Oekraïne. Eén van de kandidaten, de huidige president Viktor Janoekovitsj, dreigde te winnen en dat zou tot een dictatuur leiden, wisten we. Dus we wilden iets speciaals doen, een protest, maar dan radicaler dan voorheen. Toen hebben we voor het eerst besloten onze T-shirts uit te trekken. Maar we realiseerden ons helemaal niet hoe opzienbarend het was. We hadden die actie gedaan, gingen weer naar huis, werden de volgende ochtend wakker en zagen toen dat álle media, maar dan ook echt wereldwijd, over ons hadden geschreven. En zelfs daarna dachten we nog niet: dit gaan we nog eens doen. We hebben daarna nog allemaal gewone acties gedaan, ik bedoel: met onze kleren aan.’

Sleutel voor succes

‘Binnen Femen waren er enorme meningsverschillen. Sommigen waren heel erg tegen topless. Ikzelf bijvoorbeeld. Ik zei: hoe kan je nou protesteren tegen prostitutie, tegen de seksindustrie, en dan zelf naakt de straat op gaan?! Ik kon me niet voorstellen om zelf bloot de straat op te gaan. Je lichaam laten zien, dat was iets wat je alleen voor mannen deed. Zo zijn we opgevoed. Het was de enige manier waarop ik over mijn lichaam dacht: als iets dat voor mannen was. Ik was ook bang voor de reacties van familie, vrienden. Binnen Femen hebben we daar wel zes maanden of zo over gedebatteerd. Maar we merkten dat topless actievoeren dé sleutel voor succes was. Pas daarna zijn we gaan nadenken over de theorie erachter, over het waarom van topless acties. Want we wilden er wel een onderbouwde betekenis aan geven. Het moest méér betekenen dan alleen het krijgen van aandacht. Wij geven voor het eerst een niet-seksgerichte betekenis aan een naakt vrouwenlichaam. En dat staat haaks op alles wat je ziet in de maatschappij, in tijdschriften, in reclames. Dat was een persoonlijke revolutie voor ons allemaal. Ook voor mij. Ik had nooit eerder bedacht dat een naakt lichaam een antiseksuele betekenis kan hebben. Dat je lichaam geen seksobject is, maar dat je het juist gebruikt als symbool tegen alles wat daarmee te maken heeft. Natuurlijk zijn er vóór ons al feministes geweest die ook topless demonstreerden. Dat is niks nieuws. Maar Femen gaat er niet over dat je alleen je T-shirt uittrekt. Het gaat erom een nieuw soort vrouw te laten zien. We willen niet dat er naar vrouwen wordt gekeken, ook als ze naakt zijn, zoals eeuwenlang is gedaan. Wij laten ons zelf zien, we laten ons lichaam zien, zoals wíj onszelf zien, zoals vrouwen hun lichaam zien. Als iets van onszelf, als iets dat ons en niemand anders toebehoort. En zo moet de rest van de wereld ons ook gaan zien.

De eerste keer dat ik het deed, had ik wel twijfels hoor. Je staat daar toch maar bloot. Maar nu voel ik me helemaal niet naakt als we actievoeren. Kijk, ik zal nooit topless zonnen op het strand. Dan ben ik verlegen en voel ik me ongemakkelijk. Maar als je actievoert, is het anders. Vooraf denk je: mijn God, straks sta ik daar topless. Maar als ik demonstreer tegen onrecht, dan is mijn naaktheid mijn uniform. Het dient een doel. We schrijven met verf een boodschap op ons lijf. Dáár wil je de aandacht op vestigen. Het is een noodzakelijk onderdeel van de actie. Ik heb niet het gevoel dat mensen naar mijn lichaam kijken. Als ik actievoer, is het chaos en komen er mensen op me afstormen die me willen arresteren, die zich storen aan wat ik doe. Dan ben je alleen maar bezig met de politieke kant van je protest. Ik denk dat wij van Femen een nieuw soort vrouw laten zien. Een vrouw die sterk is én die iets te zeggen heeft en die niet bang is zich uit te spreken. Die vrouw wil jou iets duidelijk maken, ze wil jou irriteren, ze wil een stoorzender zijn en ze wil dat jij jezelf daardoor vragen gaat stellen.’

Fysieke training

Wie zich aansluit bij Femen heeft recht op training. Fysieke training. Elke zaterdag organiseert Shevchenko bijeenkomsten waar vrouwen push-ups, sit-ups en conditieoefeningen doen. Journalisten zijn meer dan welkom.

Camerateams stonden de afgelopen weken telkens in de rij – en dan vooral voor de ‘actietraining’. Dan schreeuwen de vrouwen met spandoeken in hun handen en rollen ze vechtend over de vloer van het Parijse theater, als voorbereiding op het echte werk.

‘Niet lachen! Altijd streng blijven kijken!’ roept Shevchenko als sommige ‘leerlingen’ te vrolijk demonstreren. ‘Pas op, want agenten draaien zo je arm op je rug en dat doet pas echt pijn,’ zegt ze als twee vrouwen hardhandig een arrestatie naspelen.

Maar zo open als Femen is als het gaat om het tonen van strijdlustige vrouwen, zo gesloten is Femen als het om de eigen organisatie gaat. Er bestaat geen ledenlijst. Er is geen ‘officiële’ boekhouding. Er is geen ‘bazin’. Bekend zijn alleen de drie oprichtsters, die nog in Oekraïne zijn, en Inna Shevchenko, die eerder dit jaar politiek asiel kreeg in Frankrijk. Het geld van Femen schijnt te komen van giften van een Duitse dj en een aantal zakenmensen.

De Tunesische Femen-actviste Amina, die lang in de cel zat wegens haar protesten, stapte kort geleden uit de organisatie omdat onduidelijk is waar het geld precies vandaan komt. ‘Stel je voor dat Israël Femen financiert!’ zei ze in een interview waarin ze de organisatie ook beschuldigt van ‘islamofobie’.

Als zakelijke vragen ter sprake komen, worden de antwoorden van Shevchenko korter. Als ze een actie organiseren, wie doet dan wat? ‘Alle afdelingen in de wereld zijn verbonden met ons centrum.’ Is dat centrum hier in Parijs? ‘Nee.’ In Kiev? ‘Nee. Het centrum is geen plaats, geen locatie. Het zijn de mensen. Als iemand ergens een actie wil organiseren, dan nemen ze contact op met mij.’ Is Shevchenko het centrum? ‘Nou, meiden nemen contact op met mij of met Oekraïne. Maar ik ben degene die alle afdelingen coördineert, dus meestal nemen ze contact op met mij. En dan discussiëren we. Soms bespreek ik het dan weer met ons team in Oekraïne. We geven dan tips aan een afdeling. Zij zeggen dan weer wat zij denken. En soms zijn wij het die een actie bedenken en dan contact opnemen met een bepaalde afdeling in een land. Maar het gaat altijd via de oprichters van Femen, ja.’ En als een Femen-afdeling iets wil doen wat zij niet wil? ‘De Belgen hebben wel eens iets voorgesteld waarvan ik dacht… Maar het is nog nooit zo geweest dat wij zeiden: “Nee dat doen we niet!” Soms denk ik wel eens: die actie kan beter. Of: we kunnen beter nog even wachten. Dat was zo met de Belgen. We hebben er toen een week over gediscussieerd maar de Belgen hielden vol. Toe zei ik: “Ga je gang, maar ik ben niet overtuigd.” Ik vond het een zwakke actie.’ Maar ze mochten wel? ‘Ja natuurlijk. Maar als het echt haaks zou staan op onze ideologie, dan niet natuurlijk.’

Als een organisatie groeit, zoals Femen nu doet, groeit ook de kans op interne meningsverschillen. ‘Ja, dat zag je met de Belgen. Er bestaan wel meningsverschillen over hoe radicaal onze acties moeten zijn. Dat komt ook doordat onze acties niet alleen over oude feministische onderwerpen gaan zoals abortus en prostitutie en zo. Wij gaan verder. Wij willen dat de wereld luistert naar ons standpunt, naar het standpunt van vrouwen over een heleboel onderwerpen. We spreken ons over van alles uit.’

Zoals de islam. Shevchenko schreef laatst op Twitter: ‘Wat is er nou stommer dan de ramadan? Bestaat er iets dat erger is dan deze religie?’ Daar kwam veel kritiek op. ‘We richten onze pijlen niet alleen op de islam. We zijn tegen alle religies. Onze laatste campagne richtte zich op de islam ja, omdat Amina in Tunesië gevangen werd genomen. Maar vergeet niet dat ik zelf naar Frankrijk vluchtte nadat ik in Oekraïne een kruis had vernield. We zijn een antireligieuze organisatie, niet een anti-islam organisatie. Maar inderdaad, de islam is een groot gevaar, dus daar strijden we tegen ja.’

Maffia

Shevchenko zegt dat Femen driehonderd leden heeft. Is dat te controleren? ‘Gemiddeld hebben we ongeveer driehonderd actieve leden in zo’n tien landen. Dat zijn echt de vrouwen die meedoen aan acties. Maar het wisselt. Soms komen er nieuwe leden in Zweden bij en gaan er in Brazilië weer vrouwen weg. Ik heb al die vertakkingen in mijn hoofd, want ik heb contact met ze, ik organiseer het. Maar er is geen website met alle afdelingen, nee, we hebben geen officiële lijst. We zijn niet zo’n georganiseerde club…’

Dat de oorsprong van een nieuwe feministische organisatie in Oekraïne ligt, is geen toeval, denkt Shevchenko. ‘Ik ben geboren in een land waar er voor iedere vrouw maar één keus is: je wordt huisvrouw of je wordt hoer,’ zegt ze. ‘Als ik aan mijn jeugd in het zuiden van Oekraïne denk, dan herinner ik me armoede. Het was de tijd in de jaren negentig dat alle ouders twee of drie banen hadden, om toch maar iets te kunnen verdienen. Als ik terugdenk aan mijn jeugd, denk ik ook aan het donker. In Oekraïne wilden ze bezuinigen op elektriciteit. Daarom werd in alle steden de stroom afgesloten tussen vijf uur ’s middags en negen uur ’s avonds. Dus als de mensen thuis kwamen van hun werk, was er geen stroom. Ik herinner me die avonden nog goed. Iedereen zat thuis te wachten in het donker. Tot het licht weer aan kon. En er was ook geen water. Dat werd ook afgesloten. Dus iedereen wachtte tot negen uur, tot ze konden douchen en gaan slapen.

Alles veranderde in die jaren na de val van de Sovjet-Unie. Vrouwen kregen toen de vuile en slecht betaalde baantjes. En als die er niet waren, dan moesten ze zich prostitueren. Er was geen alternatief. De maffia in Oekraïne ontwikkelde de seksindustrie met veel succes. Want het land was arm en prostitutie trekt mannen aan, trekt toeristen aan. In Oekraïne hebben vrouwen alleen maar een seksuele functie.

Dat is natuurlijk niet altijd zo geweest. Toen de Sovjet-Unie nog bestond, was dat onmogelijk. Het communisme heeft z’n slechte kanten, maar onder het communisme waren mensen wel gelijk, mannen en vrouwen waren gelijk, ze werkten, ze hadden dezelfde soort banen, ze verdienden evenveel. Toen de Sovjet-Unie uiteen viel, waren de Oekraïners plotseling “onafhankelijk”. Er was niks meer. Iedereen had vóór die tijd een baan en een huis. En daarna viel alles uit elkaar, waren er geen zekerheden meer. Mensen begonnen te stelen want ze raakten hun baan kwijt. Ik werd precies in die tijd geboren. Toen ik klein was, hadden mijn ouders het maar over één ding: waar kunnen we eten vandaan halen? En wat eten we morgen? En hoe komen we aan kleren voor de kinderen? Het was armoede en werkloosheid. En het was gevaarlijk. Ineens doken overal criminele groepen op. En die criminelen kregen daarna hoge posten in het land, in de politiek, in de regering. Maar niemand maakte het wat uit. Niemand dacht na over de politiek. Iedereen was bezig met overleven. Dus criminelen en de maffia kregen de macht. En dat is nog steeds zo.

Voor mij was er niet één specifieke gebeurtenis die ervoor zorgde dat ik me bij Femen aansloot. Dagelijks hoorde ik wel iets over vrouwen die in elkaar werden geslagen of werden verkracht. Elke dag werd je op straat lastiggevallen. Dat is gewoon het dagelijks leven. Elke dag word je het méér zat. En elke dag wordt het gevoel sterker dat je denkt: er móét iets veranderen. Maar als je in Oekraïne opgroeit, weet je niet hóé het moet veranderen. Je hebt nooit gezien dat het ook anders kan. Je moeder, je zus, je vriendin, niemand heeft ooit anders geleefd. Pas na een tijd realiseer je je dat je zal moeten vechten als je dingen wilt veranderen. Dus toen besloten we te vechten. Het begon allemaal met een groep meisjes die elkaar min of meer toevallig tegenkwamen. Ik had contact via internet met de meiden van Femen. Maar Femen bestond toen eigenlijk nog helemaal niet. Als je de naam googelde, vond je niks. Als je mensen ernaar vroeg, kende niemand ze. Toen ik ze ontmoette, vroeg ik wat ze precies deden, maar ze konden het nauwelijks uitleggen. Het was nog niks. Ze hadden alleen het idee dat ze “iets” wilden doen, net als ik. Het was eind 2008 of begin 2009 toen we elkaar voor het eerst tegenkwamen. Ik studeerde journalistiek aan de universiteit en werkte tegelijkertijd ook als journaliste. Ik ontmoette één van de meiden en die zei: “We hebben een afspraak in een café, kom je ook?” Dat deed ik. Het was gewoon een groep meiden die samen thee dronken. En praatten. Over hoe zat we het waren. Dat je op straat steeds werd aangesproken alsof je een hoer was. Over onze studie. Zo van: als ik mijn examen wil halen op de universiteit moet ik seks met mijn docent hebben. Want zo gaat het meestal. Als je wilt slagen, moet je geld betalen of er is een docent, vaak een oudere man, die zegt: kom maar bij me thuis langs, dan proberen we daar je examen te regelen. Dat soort dingen gebeurt de hele dag. Daar praatten we over. We hadden het niet over theorie, over strategie of over politiek. Het ging over ons dagelijks leven, over onze eigen gevoelens. We vonden allemaal dat er een eind aan die situatie moest komen. En al pratend ontstond het idee om een vrouwenbeweging te beginnen. Dat was eigenlijk een idioot idee. Zoiets bestond bij ons helemaal niet. In Oekraïne was er nog nooit een feministische of vrouwenorganisatie geweest. We wisten wel van de Europese en Amerikaanse ervaringen en hun de vrouwenstrijd in de jaren zestig en zeventig maar in ons eigen land was er niet één voorbeeld. We moesten van niks af aan iets opbouwen.

Ik werkte voor het kabinet van de burgemeester van Kiev, op de communicatieafdeling. Dat was nog tijdens mijn studie. Ik kreeg een goed salaris voor een negentienjarige. Ik was er ook blij mee in het begin. Maar na een maand merkte ik dat ik precies moest opschrijven wat anderen zeiden. Het leek niet op wat ik dacht dat journalistiek was. Niks van wat ik schreef, was waar. In die tijd sloot ik me aan bij Femen. En toen werd ik ontslagen door de gemeente. Ze lieten me foto’s zien van acties waar ik aan had meegedaan en ze zeiden: “Sorry, maar je werkt hier vanaf nu niet meer.” Ik heb de foto’s meegenomen en ben weggegaan. Ik heb geen andere baan meer gezocht, ik wilde me alleen nog maar met Femen bezighouden. Het feit dat ik om die protestacties werd ontslagen, was de beste reden die ze me konen geven om fulltime met Femen door te gaan.’

Branden als heksen

Inna Shevchenko vluchtte in 2012 naar Frankrijk en kreeg daar begin dit jaar politiek asiel. Vanuit theater Lavoir Moderne zet ze nu de strijd voort. Ze woonde en werkte er aanvankelijk op de boven- en de zolderverdieping, maar in juli van dit jaar brandde de zolderverdieping uit. De Franse politie hield het op een ongeluk. Shevchenko dacht aan brandstichting. Kort ervoor was de groep bedreigd. Een onbekende had gebeld en gezegd dat de vrouwen zouden ‘branden als heksen’.

Die zolder ligt er nog steeds zwart geblakerd en uitgebrand bij. ‘Ik heb geen vaste woonplek meer, ik woon zo’n beetje overal en nergens. Dan logeer ik weer eens hier, dan weer daar. Alles wat ik had, is bij die brand vergaan. Dus het is ook heel makkelijk om steeds te logeren: ik heb niet eens een koffer, ik heb toch niks mee te nemen.’ Ze giechelt erom. De lach is een curieuze combinatie van gêne en laconiekheid.

‘Soms raak je dingen nou eenmaal kwijt of verbranden ze. Dan heb je niks meer. Toen ik uit Oekraïne vluchtte en naar Frankrijk kwam, had ik ook niks bij me, behalve m’n telefoon en m’n paspoort. Wat ik nodig heb in mijn leven zit in m’n hoofd. Dat is het belangrijkste: wat je in jezelf meedraagt, niet de spullen die je bezit. Ja ja, natuurlijk ga jij dan zeggen: “Maar je bent ook een mens.” Natuurlijk ja, maar soms is het belangrijker om activist te zijn dan mens.’

Ze is een 24-uurs activiste. Boodschappen heeft ze nog nooit gedaan sinds ze in Frankrijk is, vertelt ze. Een maaltijd koken is er ook nog niet van gekomen. ‘Ik kook nooit, nee. ’s Morgens eet ik nooit. Als we elkaar ontmoeten, de meiden en ik, dan kopen we wel iets om te eten. We gaan ook wel eens iets samen drinken hoor, de Femen-meiden. Maar dan praat je toch weer over het werk. Ik denk dat andere mensen uitgaan, naar bars of feestjes en zo, als een soort belevenis. Ze willen iets meemaken. Maar realiseer je je wat wij dagelijks meemaken? Dat is zó compleet anders, ons leven is zó compleet anders. Ik zie wel eens mensen die Kerst vieren. Dingen samen doen als familie. Dat bestaat voor mij niet.’

Sinds ze in Parijs is, heeft ze één keer de Eiffeltoren gezien. ‘Ja, toen ik net was aangekomen ben ik gaan kijken. Maar dan sta je toch weer meteen te bedenken of je er een actie kan organiseren. Hebben we niet gedaan. Topless bij de Eiffeltoren: dat zou te saai zijn.’

Ze denkt even na. ‘Nee, ik heb naast Femen geen ander leven. Helemaal niet. Ik sta op rond zeven of acht uur, dan ga ik hardlopen. Elke dag. Dat is goed tegen de stress. En daarna, tsja, elke dag is anders. Ik heb geen standaarddag. Elke dag volgen we onze vijanden, politici en zo. We bestuderen hun agenda’s. Waar zijn ze? Waar gaan ze naartoe? We controleren de plaatsen waar we actie willen voeren. We bedenken slogans.’

En dan is het interview voorbij. Shevchenko’s telefoon is al tientallen keren gegaan, ze heeft een dikke envelop gekregen van een van de Franse Femen-vrouwen en daarmee moet ze naar de volgende afspraak. Ze trekt de deur van het theater achter zich dicht en loopt in haar afgeknipte spijkerbroek en met haar lange blonde haren over de Afrikaanse markt – zich schijnbaar onbewust van de opvallende verschijning die ze hier is. ‘Ik ben in het echt niet anders dan hoe mensen me op televisie zien. Ik leef zoals ik ben. Ik ben publiekelijk niet anders dan privé. Als dat niet zo was, dan was het me nooit gelukt dit soort acties te doen zoals we doen. Dan was het me nooit gelukt naar Wit-Rusland te gaan, daar bijna te zijn vermoord en daarna gewoon weer door te gaan met Femen. Dan was het me nooit gelukt mijn eigen land te ontvluchten en daarna vanuit Parijs door te gaan met onze strijd. Dan was het me nooit gelukt om tijdens die brand hier alles kwijt te raken behalve mijn telefoon en daarna ook weer door te gaan. Dat had allemaal nooit gekund als ik mezelf niet zou zijn.’

Topless vrouwen wippen man

Een documentaire over de Oekraïense actiegroep Femen lijkt de bloteborstenfeministen te ontmaskeren als marionetten van een seksistische macho. De werkelijkheid is als altijd ingewikkelder – en interessanter. Maar voorlopig verliest Femen de imagostrijd. Het verhaal is te lekker: de sexy Oekraïense feministen, wereldberoemd door hun topless acties, worden in de nieuwe documentaire Ukraine Is Not a Brothel ontmaskerd als het geesteskind van een agressieve macho die de vrouwen ‘zwak en willoos’ noemt en zegt dat hij via Femen ‘misschien’ vrouwen hoopte te krijgen. Heerlijk materiaal, dat direct de wereld rondging.

Voor Femen is het levensgevaarlijk. Op het moment dat het publiek de demonstrerende vrouwen niet langer ziet als dappere feministen die zelf bepalen hoe ze hun lichaam inzetten, maar als willoze marionetten van een seksistische mastermind, kan de organisatie wel inpakken.

En dat terwijl de werkelijkheid zoals die in Ukraine Is Not a Brothel wordt gepresenteerd veel gecompliceerder is.

De jonge Australische filmmaker Kitty Green raakte naar eigen zeggen ‘verslaafd’ aan Femen nadat ze in Kiev een actie had bijgewoond. Ze trok veertien maanden met de vrouwen op en filmde openhartige interviews – ook met Victor Svyatski, die nu als evil genius van Femen wordt afgeschilderd.

Om te beginnen: dit is Oekraïne. ‘99 procent van de Oekraïense vrouwen heeft geen idee wat feminisme is,’ zegt een activiste in de film. Na een demonstratie zijn de Femen-isten regelmatig bont en blauw. Dat is iets anders dan de Opzij lezen.

Ja, naakt demonstreren tegen sekstoerisme heeft iets merkwaardigs. Maar: ‘In dit land luistert niemand naar vrouwen. Maar ze kijken allemaal wel naar vrouwen.’ Zo werkt het voorlopig nou eenmaal, redeneert Femen. ‘Ik ben allang blij dat ik dankzij Femen niet in de prostitutie zit,’ zegt de één. Een ander verdient nota bene bij als nachtclubdanseres: ‘Het is misschien hypocriet, maar ik kan in dit land met mijn intellect niet genoeg verdienen om van te leven.’

Ze beseffen de problemen van hun methode. ‘Het merk Femen heeft mooie vrouwen nodig, maar verliest daardoor ook goede mensen,’ erkent een activiste. Ze zijn volgens haar ook nog geen echte feministen, dat ‘duurt nog een tijdje’.

De vrouwen behoren feitelijk tot hun eigen doelgroep: al actievoerende ontwikkelen ze zichzelf tot feminist. Net als andere Oekraïense vrouwen, zeggen ze, waren ze gewend dat mannen voor hen beslisten. Victor nam hen dat kwalijk: daar komt zijn uitspraak vandaan dat ze ‘zwak en willoos’ waren. Hij wilde ze leren sterk te zijn, op tijd te komen.

Dat klinkt ongemakkelijk, vanuit feministisch oogpunt, zoals een westerse ontwikkelingswerker in Afrika al gauw riekt naar neokolonialisme. Maar als je een opname ziet waarin Anna Hutsol, de officiële oprichter van Femen, onder aansporingen van Victor staat te stamelen tegen een camera denk je inderdaad: die heeft een zetje nodig.

Victor draait er niet omheen: ‘Mijn invloed op de meiden is dezelfde patriarchale invloed waartegen we actievoeren.’ Hij vergelijkt zich met Marx – ‘een bourgeois in een organisatie tegen de bourgeoisie’ – en lijkt zelfs te suggereren dat de vrouwen hem moeten dumpen: ‘Ik hoop dat ze in mijn lompe gedrag het zwijn herkennen dat… ach ik weet het ook niet.’

Dat is eerlijk. Ook zijn veel geciteerde opmerking dat hij bij Femen ‘misschien’ vrouwen probeert te krijgen, is geen demasqué. Kitty Green legt hem zijn eigen uitspraak voor dat mannen alles voor seks doen. Is dat bij hem dan niet ook zo? ‘Misschien… ja. Ergens in mijn onderbewuste, als ik eerlijk ben, waarschijnlijk wel. Dat is verkeerd, natuurlijk, maar toch: ja.’ Dat is geen demasqué, dat is zelfanalyse.

Victor schreeuwt en scheldt tegen de vrouwen. Onprettig, maar niet erger dan een boze voetbaltrainer. Om die vergelijking door te zetten: is het feministisch gezien beter als het Nederlands vrouwenvoetbalteam wordt getraind door een vrouw? Ja. Doet de huidige mannelijke trainer iets af aan de prestaties van de speelsters? Nee, natuurlijk niet.

Toch beseffen de Femen-activistes dat ze van Victor af moeten. Eén vrouw spreekt in de film van het Stockholm-syndroom. Een ander zegt: ‘Het is niet precies slavernij, maar we kunnen het net zo goed zo noemen.’ Femen-activiste Inna Shevchenko schreef naar aanleiding van alle ophef in The Guardian: ‘We accepteerden gewoon, in de beste tradities van de patriarchale maatschappij, dat een man de macht overnam.’ Toen ze dat doorkregen ‘begon onze wereldwijde strijd tegen het patriarchaat met dit privégevecht’. Victor Svyatski heeft Femen sindsdien verlaten.

Kees Driessen

Bladwijzer/Online bronnen ‘

Femen

Kruis te lijf

Er is een officiële website met actienieuws, foto’s en video’s. Een aparte site is bedoeld voor geldinzameling: je kunt er T-shirts en mokken kopen. Verder doen de organisatie en Inna Shevchenko veel aan promotie via social media. Het officiële Twitter-account is zeer actief en gevuld met foto’s en video’s. Shevchenko’s tweets verschijnen bijna dagelijks. Vaak is ze zakelijk, maar soms persoonlijker. Op 31 augustus postte ze een foto op Twitter waarop ze stralend haar Femen-collega’s omarmt die Oekraïne waren ontvlucht. De dag erna zette ze op Facebook een opmerkelijke foto, waarop ze in bikini te zien is, ‘zen’ in het water drijvend met haar ogen dicht. Het filmpje waarop Shevchenko topless met een kettingzaag een metershoog houten kruis met Jezusfiguur te lijf gaat, is vrijwel overal gecodeerd, maar via onderstaande link te zien.

Ga naar

VN.nl/femen

Nee