Ex-GGZ-cliënten in opleiding
Daarnet bij de koffie vertrouwde Jan-Willem van der Burgh (40) me tussen neus en lippen toe dat hij de afgelopen zeven jaar nogal depressief was en allerlei lullige baan­­tjes had, vuilnisman, straatveger, conciërge, dat soort werk. En dat hij uiteindelijk ziek thuis kwam te zitten en zijn huis liet verslonzen, de gordijnen niet meer open deed. En dat dat depressieve rotgevoel over zichzelf en alles en iedereen toch iets te maken moest hebben met zijn verleden, met zijn oom die zijn handen niet thuis kon houden en hem van zijn derde tot zijn achttiende misbruikte. Daardoor werd hij cliënt bij Pameijer, de Rotterdamse stichting die mensen met psychosociale problemen ondersteunt.
‘Jij wilde iets bespreken, Jan-Willem,’ zegt projectleider en trainer Audry van Vulpen even later in een klaslokaal van een voormalige lagere school in Rotterdam-Zuid. Samen met 23 andere (ex-)GGZ-cliënten, zit hij bijeen voor ‘intervisie’, een chic woord voor het bespreken van problemen tijdens de stage. Ze zijn de eerste lichting studenten in opleiding tot ervaringsdeskundige aan ‘Howie the Harp’; het idee voor de opleiding is overgenomen uit de Verenigde Staten en genoemd naar de dakloze mondharmonicaspeler die zo’n trainingscentrum opzette in New York.
Intimiteit
Van der Burgh legt zijn handen op zijn omvangrijke buik. Hij is een grote man met een vriendelijk, blozend gezicht. ‘Ik werk in een huis waar mensen met een verslaving en daklozen onder begeleiding wonen. Wat ik lastig vind, is dat de verhouding met sommige cliënten al snel vertrouwelijk wordt en dat er soms een bepaald soort intimiteit ontstaat. Ik bedoel, niet alle ex-verslaafden en daklozen zien er slecht uit. En dan krijg ik soms van die opmerkingen van vrouwen, dat ze me een lekker ding vinden en zo, of ze leggen een hand op mijn knie. En het lastige is, ik werk daar, ik wil geen relatie met een cliënt, maar aan de andere kant: een leuke aantrekkelijke vrouw…’
Hanifa, een mooie jonge Marokkaanse vrouw, die nog niet zo lang geleden op straat leefde en zelf verslaafd was, zegt: ‘Ik zou uitzoeken wat gangbaar is, wat het protocol is. Kijk, een schouderklopje moet kunnen, je wilt ook niet koel en afstandelijk zijn. Misschien moet je tegen haar zeggen wat je dwars zit, zonder haar als persoon af te wijzen.’
‘Ik zou dan wel je teamleider uitnodigen bij zo’n gesprek,’ zegt Ralph, een studentikoze jongen die vroeger zo erg werd gepest dat hij later depressief werd.
Jan-Willem schiet in de lach. ‘Anders kan ze later roepen: “Hij heeft me gepakt.” Zulke dingen gebéúren!’
Hanifa blijft serieus. ‘Maar begrijp ik het goed Jan-Willem, dat je overweegt een relatie met een cliënt te beginnen?’ ‘Nou ja,’ schuttert Jan-Willem. ‘Het is door mijn hoofd geschoten, maar ik weet ook dat dat niet de bedoeling is. Als ervaringsdeskundige sta ik dicht bij haar. Onze verhouding is gelijkwaardig en juist daarom praat ze makkelijk met mij over haar problemen, makkelijker dan met de officiële hulpverleners. Maar hoe blijf ik professioneel?’
Zo beheerst en deskundig als de studenten op elkaar reageren. Alsof ze al jaren in de geestelijke gezondheidszorg werken. Terwijl de meesten tot voor kort in grote (geestelijke) nood zaten en nauwelijks een toekomstperspectief zagen. Uitkeringsinstanties rekenden ze tot het zogenaamde ‘granieten bestand’: onbemiddelbaar. Dakloosheid, depressie, alcoholisme, drugsverslaving, psychose, borderline, prostitutie, suïcidaal gedrag; iedere student heeft zijn eigen heftige verhaal. ‘Wij richten ons op positieve psychologie,’ zegt Audry van Vulpen (50), die haar halve leven al in de GGZ werkt, maar zelden zo enthousiast was als over dit project. ‘Wat maakt je gelukkig? In plaats van: wat is er mis met je? Wat kun je allemaal wél, in plaats van: wat kun je niet? De meeste van onze studenten zijn nog herstellende van hun psychiatrische problemen, sommige hebben zelf nog begeleiding vanuit de GGZ. Maar dat herstel is onderdeel van onze opleiding. De studenten vertellen hun eigen verhalen en vervolgens bespreken we met elkaar wat ze nodig hebben om zich goed te voelen. Zo train je ervaringsdeskundigheid. We leiden niet op tot hulpverlener, daar zijn er al genoeg van. Ervaringsdeskundigen kunnen anderen ondersteunen zichzelf te helpen.’
Doemscenario
Hoewel ‘Howie’, zoals de opleiding in de wandelgangen wordt genoemd, nieuw en uniek is voor Nederland omdat studenten fulltime in anderhalf jaar worden opgeleid (en niet in een cursus bij bestaande sociale mbo- of hbo-opleidingen), is ervaringsdeskundigheid binnen de GGZ al langer in zwang. Het Trimbos-instituut voor Geestelijke Gezondheid en Verslaving richtte samen met kenniscentrum Phrenos het ‘Hee-Team’ op: herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid, dat onlangs een groot onderzoek publiceerde over ‘Vernieuwende inzet van ervaringsdeskundigheid’. Het past in een trend die in de hele sociale en maatschappelijke hulpverlening (jeugdzorg, ouderenzorg, welzijnswerk) opgeld doet: ‘eigen kracht’ in plaats van afhankelijkheid van zorg, meer steun vanuit de directe omgeving dan van professionals. Maar hoewel die trend op het eerste gezicht vooral het gevolg lijkt van bezuinigingsdrift en een neoliberale obsessie met ‘eigen verantwoordelijkheid’, komt de populariteit van ervaringsdeskundigheid binnen de GGZ juist voort uit een beweging van psychiatrische patiënten zelf.
‘Omdat veel mensen lijden onder zorg,’ zegt drs. Dienke Boertien, die namens Phrenos in het Hee-team zit. ‘Ze worden alleen nog maar op hun ziekte of stoornis aangesproken.’ Die zogenaamde ‘herstelbeweging’ begon in Amerika, waar de inzet van ervaringsdeskundigen in de GGZ al veel gewoner is dan bij ons. Patricia Deegan verzette zich tegen het doemscenario dat ze op zich af zag komen toen ze de diagnose ‘schizofreen’ kreeg. Uiteindelijk studeerde ze af als psycholoog en werd pionier in ervaringsdeskundigheid. In Nederland is die beweging sinds de jaren negentig aan de gang, met voortrekkers als Wilma Boevink, die zelf jaren in een Groningse psychiatrische instelling woonde en nu als wetenschappelijk medewerker verbonden is aan het Trimbos-instituut. Steeds vaker worden ervaringsdeskundigen ingezet in wijk- en vakteams van psychologen, psychiaters en verpleegkundigen. Boertien: ‘Niet alleen omdat ervaringsdeskundigen vaak vanzelfsprekender communiceren met cliënten, omdat ze wéten hoe het is pillen te slikken, of depressief te zijn, of opgenomen te worden in een instelling, maar ook om psychiaters, verpleegkundigen en begeleiders te helpen met meer empathie en beter om te gaan met mensen met psychiatrische problemen. Uiteindelijk gaat het om een mentaliteitsomslag binnen de hele geestelijke gezondheidszorg.’
Een ongelukje
We hebben afgesproken in het Activiteitencentrum van Pameijer in Spijkenisse, waar ze stage loopt. Carla Vermeulen (46), studente bij ‘Howie’, is een knappe vrouw met een zachte, intelligente uitstraling. ‘Er komen hier allerlei mensen: buurtbewoners die als vrijwilligers achter de bar staan, mensen met psychoses of een bipolaire stoornis of een verstandelijke beperking, een verslaving. Ze komen om te computeren of voor een cursus, een praatje, voor steun in hun dagelijkse leven.’
Als we ons even later terugtrekken in het kantoortje en ik mijn recordertje uit mijn tas haal, zegt Carla dat ze nerveus is maar tóch graag haar verhaal wil vertellen. ‘Het is allemaal zó vers. Soms durf ik amper te geloven dat het goed gaat.’
Ze kwam bij Howie via haar laatste behandelaar, een psychiatrisch verpleegkundige. ‘Hij was sowieso anders dan alle andere hulpverleners die ik in mijn leven heb ontmoet. Hij gaf me steeds complimenten. Wroette niet de hele tijd in mijn jeugd en mijn trauma’s, maar vroeg me hoe ik het al die jaren had overleefd, en hij suggereerde me de kracht die daarvoor nodig was, te gebruiken in goede tijden.’
Toch ligt de oorsprong van Carla’s alcohol- en pillenverslaving en haar ‘ontwijkende persoonlijkheid’, zoals haar diagnose luidt, wél in haar jeugd, vertelt ze. Ze was een ‘ongelukje’, haar moeder had een verhouding met een getrouwde man en raakte zwanger. In 1966, het jaar waarin Carla werd geboren, was dat een grote schande. Haar moeder vond een nieuwe partner, een stiefvader voor Carla, maar dat had ze beter niet kunnen doen. ‘Hij dronk en was agressief. Ik trok me terug en was een stil, eenzaam kind. Ik was doodsbang voor die man.’ Toen ze ouder werd en in de puberteit kwam, werd hij handtastelijk. ‘Dat vertelde ik mijn moeder maar ze geloofde me niet. Ze zei: “Dat zul je wel hebben gedroomd.” Vanaf dat moment vertelde ik haar niets meer.’
Maar het misbruik ging gewoon door, hoe onzichtbaar Carla zich ook probeerde te maken. Alsof ze van binnen langzaam uitgehold werd. ‘Je mist een basis,’ zegt Carla. Op haar zeventiende ging ze bij haar opa en oma wonen. Haar moeder protesteerde niet tegen haar vertrek. En eigenlijk ging haar leven daarna best goed. Ze trouwde op haar eenentwintigste met een tuinder, kreeg twee zonen en was redelijk gelukkig. Zelfs toen haar man volkomen onverwacht stierf en ze met twee kleine kinderen achterbleef, wist Carla zich aardig te redden. Ze hertrouwde, weer met een tuinder, werkte in het bedrijf en kreeg nog een dochter.
Gaandeweg werden de dagen langer en moeilijker om door te komen. ‘Ik bracht de kinderen naar school en kroop weer in bed.’ Ze begon te drinken en slikte kalmeringstabletten. ‘Ik kookte en deed de boodschappen en het huishouden, maar altijd met een roesje. De rest van de tijd sliep ik.’ Het huwelijk strandde. De kinderen bleven bij hun vader. Toen was het hek van de dam. Geen reden meer om niet onbeperkt dóór te drinken en zich vol te stoppen met pillen zodat ze zo weinig mogelijk voelde. Uiteindelijk volgde opname in een detox-kliniek, waar ze haar huidige partner leerde kennen en zover herstelde dat ze terug naar huis ging, én aan de opleiding bij Howie begon.
Ze aarzelt. ‘Dit weet niemand,’ zegt ze. ‘Ik was net begonnen bij Howie. Maar zo intens ongelukkig. De kinderen wilden me niet zien. Mijn partner was teruggevallen en dronk weer.’ Het was een vrijdagavond. De weekenden waren het ergst. Heel rustig en beheerst schreef ze één voor één afscheidsbrieven aan haar kinderen, ex-man en partner. Daarna verzamelde ze alle kalmeringstabletten en flessen drank die ze in huis kon vinden en stapte in de auto met het vaste voornemen zichzelf helemaal te bezatten en te benevelen en vervolgens de Maas in te rijden. ‘Op het allerlaatste moment bedacht ik me, alsof ik getroffen werd door de bliksem, zoiets, en ben naar de kliniek gereden. Geloof het of niet maar maandag zat ik gewoon bij Howie in de klas.’ Inmiddels ziet ze haar kinderen weer en is haar partner afgekickt. Stukje bij beetje vindt ze tijdens de opleiding haar zelfrespect terug, en heel soms is ze zelfs domweg gelukkig. ‘Ik leer begrijpen dat dat nare sombere gevoel iets van vroeger is, niet van nu. En dat ik dat gewoon moet voelen en dat het ook weer verdwijnt. Als je in zo’n klas zit en je hoort al die verhalen dan is dat heftig en confronterend, maar ook bevrijdend. Ik heb zesenveertig jaar shit eruit gehuild bij Howie.’
Op de stage merkt ze dat cliënten zich prettig voelen bij haar. ‘Maar ik dring ze nooit mijn eigen verhaal op. Ervaringsdeskundige zijn betekent niet dat je de hele tijd met je ervaringen te koop loopt. Soms is luisteren al genoeg.’
Triggers
Een paar dagen later, tijdens een terugkomdag op school, houdt een groep studenten van Howie een presentatie over de WRAP, oftewel het Wellness Recovery Action Plan. Overgewaaid vanuit de Verenigde Staten en Nieuw Zeeland, waar met name ervaringsdeskundigen de methode succesvol gebruiken om GGZ-cliënten te ondersteunen in hun herstel en te zorgen dat ze de regie over hun leven terug krijgen. De WRAP is een soort checklist, begrijp ik. Wat heb je nodig om je goed te voelen? Waar krijg je stress van? Wie bel je als je je down voelt? Wat zijn de ‘triggers’ waardoor je je slecht gaat voelen en hoe ontwijk je die? Hoe voorkom je een crisis?
Zo te horen is de WRAP niet alleen bruikbaar voor cliënten van de GGZ. ‘Dat is het leuke van hier lesgeven; het is allemaal heel herkenbaar, ook voor ons als docenten,’ zegt trainer Audry van Vulpen. ‘Het sluit aan bij hoe ik altijd al wilde werken in de zorg.’ Ze herinnert zich dat ze als psychiatrisch verpleegkundige werkte op een afdeling van een psychiatrisch ziekenhuis waar patiënten de eerste maand geen contact met hun familie mochten hebben omdat ze moesten ‘onthechten’. ‘Ik stelde daar vragen over omdat ik mensen kapot zag gaan, maar dat werd weg gewuifd door de leiding. Ik weet nog dat mijn moeder stierf en dat ik daarover sprak met een patiënte, ze had ook net haar moeder verloren. We werden vrij close en huilden allebei. Prompt kreeg ik een berisping: de relatie met patiënten moest vooral niet gelijkwaardig en vertrouwd worden, dat was onprofessioneel. Alsof psychiatrische patiënten een heel ander soort mensen zijn dan verpleegkundigen.’
Zwart, dik en gek
‘Ik studeerde management op het hbo, toen de decaan zei: “Randy, je hebt drie problemen: je bent zwart, je bent dik, en je bent gek.”’ Randy Cooks (32), student aan Howie, kijkt me triomfantelijk aan. Alsof hij wil zeggen: en kijk nou eens hoe ik erbij zit. Op het hoofdkantoor van de Pameijer-stichting in Rotterdam loopt hij stage bij het Empowerment team. Dat betekent dat hij lezingen geeft aan GGZ-cliënten en personeel waarin hij vertelt over zijn succesvolle herstel na een psychose die acht maanden duurde.
‘Mijn zelfbeeld was zó laag. Daarom werkte ik jaren op een callcenter met mijn hbo-diploma. En toen ik daar vertelde dat ik een psychose had gehad, kreeg ik ineens veel minder uren. Daardoor kon ik mijn huur niet meer betalen en kwam ik van de ene ellende in de andere.’
Zo’n psychose, vertelt Randy, is doodeng. De hele dag door stemmen in je hoofd die je vertellen dat die mensen in de bus en op straat het op jou hebben gemunt en je willen vermoorden. En dat het is alsof je uit je eigen lichaam treedt, alsof je naar een enge film kijkt met jezelf in de hoofdrol. Negentien was hij, en hij rookte al wiet vanaf zijn veertiende. Dat hij daardoor zulke rare angstige gedachten en gevoelens kreeg, wist hij niet, sterker nog: hij blowde juist om zich niet zo vreemd te voelen. En dan zat zijn moeder ook nog eens in een blijf-van-mijn-lijfhuis, en zijn vader was compleet in de war. Dat is alweer jaren geleden, en de eerste keer dat Cooks terechtkwam bij de GGZ. Howie the Harp is zijn hoop op een betere toekomst. Zijn zelfvertrouwen wordt met de dag steviger. ‘Het blijkt dat ik goed mensen kan inspireren. Dat geeft een enorme kick. Ik wil doorgaan met dit werk. Ik zie mezelf niet meteen werken in een één op één situatie met cliënten, daarvoor ben ik nog te kwetsbaar. Genezen zal ik nooit, herstellen kan wel.’
Die laatste zin echoot na in het ruime lichte kantoor, dat me doet denken aan een torenkamer van een middeleeuws kasteel. Alsof Cooks (nog) niet durft te geloven dat hij ooit helemaal zonder steun vanuit de GGZ kan, of zijn diagnose als een soort houvast ziet. ‘Ik zal altijd een gevoeligheid voor psychoses blijven houden. Ik kan niet tegen te veel prikkels.’
Kleeft er aan ervaringsdeskundigheid niet een gevaar, suggereer ik, dat je jezelf opzadelt met een nieuw stigma omdat je je blijft identificeren met je stoornis of beperking, met je ‘ervaring’?
Lenneke Elfers (59), senior adviseur bij het Empowerment team (én ervaringsdeskundige), zit ook in het kantoor en luistert naar ons gesprek. ‘Ik denk inderdaad, Randy, dat jij helemaal beter kunt worden. Maar mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen weten dat het moeilijk is te genezen. Ik ben zelf ooit opgenomen geweest en heb nog altijd last van flashbacks, een soort herbeleving van traumatische ervaringen uit mijn verleden, terwijl ik een mooie carrière heb bij Pameijer. Het één sluit het ander niet uit. Ik verdien mijn brood met mijn stoornis, zeg ik wel eens met een geintje. Het gaat erom dat je in actie komt, iets onderneemt, zodat je weer hoop krijgt.’
Toch is er binnen de GGZ ook scepsis, ondanks de hype die ervaringsdeskundigheid op dit moment is. Dienke Boertien van Phrenos zegt: ‘Termen als “hoop”, “eigen kracht” en “empowerment” zijn bij artsen en verpleegkundigen die psychiatrische aandoeningen als ziekte van de hersenen zien, niet populair. Ik was op een symposium voor jonge psychiaters waar een jongen vertelde over zijn psychose, en dat hij dat helemaal achter zich had gelaten en gewoon werkte en zichzelf als gezond zag. Toen stond er een psychiater in de zaal op die zei: “Maar dat kan helemaal niet!” Dat had hij zo geleerd.’
Gevangenis
Terug op school bij Howie in Rotterdam-Zuid blijf ik na afloop van de les hangen met student Michel van der Werf (28). Hij is een gedrongen, stevige man met een stralend gezicht. Alsof zijn lijf te klein is voor de energie die in hem borrelt en bruist. ‘Pas toen ik negentien was, ontdekten ze dat ik ADHD had,’ vertelt hij. Voor zijn diagnose was hij gewoon een lastig, druk ventje. Van speed werd hij rustig, merkte hij toen hij als tiener ging experimenteren met drugs. Van kwaad tot erger ging het. Verkeerde vrienden, dealen, de gevangenis zelfs een poosje. Maar het absolute dieptepunt was wel de sociale werkvoorziening waar hij uiteindelijk terechtkwam omdat al het andere mislukte. ‘Ik harkte perkjes aan met collega’s met een superlaag IQ; mensen die helemaal gelukkig waren met zo’n baantje. Ik dacht: mijn hemel, waar ben ik in hemelsnaam in verzeild geraakt, is dit het? Ik dacht werkelijk dat ik niets meer te verwachten had.’ Tijdens de opleiding bij Howie heeft hij ontdekt dat ADHD ook voordelen heeft. ‘Ik ben extra enthousiast. Dat stop ik in mijn werk.’
Een dag later stuurt Michel me een sms-bericht. Of ik alsjeblieft in mijn verhaal wil zetten dat ‘ik nou eindelijk een doel in mijn leven heb en dat dat heel belangrijk is. Gr Michel.’
Christine Otten publiceerde onlangs ‘Om adem te kunnen halen’, een boek over de relatie met haar vader die leed aan een psychiatrische stoornis.

Christine Otten

‘Ik verdien mijn brood met mijn stoornis’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips