Interview / De profiler
Ze wist hoe het in elkaar zat: alle mogelijkheden openhouden, de kleinste details onderzoeken. In een Brusselse parkeergarage was het lijk van een zwaar toegetakelde vrouw gevonden. Haar tanden waren met een autokrik uit haar mond geslagen. De volgende ochtend was er enkele tientallen meters verderop ook een vrouw vermoord, in een dierenwinkel. De politie vond haar op de vloer tussen kooien vol kwetterende papegaaien. In haar borst- en buikstreek ­zaten vijf messteken.
Het dossier was vers. De dader was spoorloos.Profiler Danièle Zucker wist dat hij heel gevaarlijk was. Hij kon nog meer slachtoffers maken.Het was bijna Kerst en Zucker zat met haar ­gezin rond de keukentafel. Ze dacht aan de foto’s uit het politiedossier: het lijk van de oude vrouw op de grond tussen de kooien, de trui een beetje opgestroopt, de vijf wonden waaruit het bloed sijpelde. Zucker lepelde haar soep op. Ze had het politiedossier nauwgezet gelezen. Tijdstip eerste moord: 8.30 uur. Slacht­offer: 60 jaar, vrouw. Wagen eerste slachtoffer in de parkeergarage gestolen en buiten netjes in de straat geparkeerd. Tweede moord: 8.50 uur. Slachtoffer: 70 jaar, vrouw. Plaats: dierenspeciaalzaak aan de overkant van parkeergarage. Geen sporen van inbraak. Ze had de getuigenverhoren gelezen. Er waren nog te veel verdachten. Ze wilde een aanknopingspunt om de moorden te begrijpen. Plots stond ze van de tafel op. Had ze niet iets vreemds gezien op de foto’s? Ze liep naar haar bureau en griste de foto’s van het lijk uit de ­dierenwinkel uit het dossier. Ze legde ze naast elkaar op de keukentafel.‘We zijn aan het eten,’ zei haar man. ‘Dát is het,’ zei ze. ‘Hier zit het.’ Ze wees naar de bebloede pullover van de dode vrouw. ‘Er zit maar één gat in haar trui.’
Lafaard
Danièle Zucker doet nog eens voor wat ze toen aan tafel deed. Ze heft haar hand op alsof ze een mes vastheeft. Ze steekt. Dan doet ze alsof ze een trui naar boven trekt en steekt opnieuw. Vier keer. ‘Hij wou bloed zien,’ zegt Zucker. De vrouw was niet verkracht. Haar beha vertoonde een kleine scheur maar was niet opengerukt. Op haar borst zat een oppervlakkige wond. Het was geen seksuele lustmoord ­geweest. ‘Hoewel het seksueel motief bij moorden op oudere vrouwen zeker niet mag worden onderschat.’ Hier was het iets anders: ‘De dader wilde zien welk effect zijn messteken in het vlees van de vrouw hadden. Het bloed, dát was voor hem belangrijk.’De bevinding ‘er zit maar één gat in de trui’, leidde haar verder. Het werd een spoor waarmee ze het hele politiedossier opnieuw onder de loep nam. Ze bezocht de plaats delict. Ze wist dat de dader vrij amateuristisch te werk was gegaan, hij had geen handschoenen gedragen, was duidelijk niet ervaren geweest in het steken met een mes. Vermoedelijk was hij vrij jong. ‘Hoewel men daar voorzichtig in moet zijn. Een achttienjarige moordenaar die al vaker moorden heeft gepleegd, kan als crimineel net zo volwassen zijn als een veertigjarige.’ De wet der gewoonte leerde haar verder dat een beginnende moordenaar die zijn parcours te voet aflegt, binnen zijn comfortzone blijft: ‘Meestal in een cirkel van 2,5 kilometer rond de plaats delict, met een bufferzone van vijfhonderd meter.’ Ze trok de verschillende verdachten na. Een van hen had een paar dagen voor de moord met een bebloede hand in de buurt rondgelopen. Diezelfde man had de ochtend van de moord verschillende, hem onbekende vrouwen aangesproken. Volgens die vrouwen had zijn adem niet naar alcohol geroken. ‘De dader had bewust een slachtoffer gezocht.’ De politie arresteerde de man. Tijdens het proces werd haar analyse er opnieuw bijgehaald. ‘De psychiaters beweerden dat de man had ­gehandeld onder invloed van verdovende middelen of alcohol. Maar dat was niet zo. Hij doodde omdat hij wilde doden.’ De conclusie van de jury: de dader was toerekeningsvatbaar.En waarom wilde hij zijn slachtoffers zien bloeden? Toen hij was gearresteerd, vernam Zucker dat zijn vader hem altijd had uitgemaakt voor lafaard. ‘Omdat hij in de familie geen lam durfde te doden.’
Knoeiboel
Profiling, zegt Zucker, is geen intuïtief werk. ‘Het is zeer rigoureus onderzoek waarbij het antwoord op de vraag altijd te vinden is in de feiten.’ Danièle Zucker is een Belgische profiler die al een aantal jaren onder supervisie van FBI-mensen op wereldniveau werkzaam is. In Bel­gië werkte ze op grote dossiers: verschillende moordzaken en de zaak van de Bende van Nij­vel. Ze noemt profiling een onderzoeksmethode waarmee men zeer omzichtig moet omspringen. ‘Een profiler is geen orakel van Delfi, hij formuleert een hypothese. Een profiler zegt niet of iemand schuldig is. Het doel van profiling is de onderzoekers wijzen op mogelijke denkrichtingen. Een profiler geeft een ander perspectief op een dossier.’Zucker leerde het vak bij Roy Hazelwood (1938), een van de legendarische pioniers van de Behavioral Sciences Unit van de FBI, opgericht in 1972. Dankzij Hazelwood werd profilen toegevoegd aan het repertoire van forensische technieken. Zucker werkt nog altijd met hem samen.‘In de wereld van duistere geesten is de duisternis echt oneindig,’ vertelde Hazelwood mij enkele jaren geleden toen ik hem ontmoette tijdens een profilers-congres in Rome. ‘De gevallen die ik bestudeerde, hebben me enkele essentiële lessen geleerd. Les een: er zijn geen grenzen aan het leed dat de ene mens aan de andere mens of aan zichzelf kan berokkenen. Les twee: er zijn geen limieten aan wat iemand erotisch stimulerend vindt.’ Hazelwood schreef boeken als The evil that men do (1999) en Dark dreams. Sexual violence, homicide and the criminal mind (2001). Hij bracht het fundamentele onderscheid aan tussen georganiseerde en niet-georganiseerde delinquenten. Bereidde de dader zijn misdrijf nauwgezet voor? Bracht hij een wapen mee, of nam hij iets wat toevallig in zijn buurt lag? Wiste hij zijn sporen uit, of liet hij een knoeiboel achter? Hazelwoods generatie onderzoekers haalde het vak van het profilen uit de obscuriteit. Met zijn collega’s stond hij model voor de agenten Jack Crawford en Clarice Starling in The silence of the lambs . ‘Het boek en de film gaven ons beroep een Hollywoodglans,’ zei Hazelwood destijds. ‘Er is in televisiereeksen heel wat rommel te zien over het beroep van profiler. Profilen is een tijdrovende zaak. Het vraagt geduld en ervaring.’Het was de zaak van Harvey Glatman (1927-1959) die Roy Hazelwood op het spoor van het profilen zette. ‘Glatman was voor zover ik weet de eerste seriemoordenaar die foto’s van zijn slachtoffers nam, zowel voor als na de verkrachtingen en moorden. Ik heb al zijn foto’s bestudeerd.’ Glatman schikte zijn gewurgde slachtoffers zelfs in verschillende poses.Hazelwood: ‘Een profiler moet niet lezen over diverse moordenaars, hij moet intensief aan verschillende zaken werken. Als men de fantasiewereld van een seksuele sadist wil leren kennen, kijk dan naar wat hij dééd. Je moet het hem niet vragen.’Profiling is een techniek die levenswijsheid, openheid van geest en kennis veronderstelt, zei Hazelwood. ‘Wij zijn zelf de grootste critici van profiling.’ Profiling lost geen zaken op, onderzoek lost zaken op. Een profiler wil niet de geest van een dader kunnen lezen. Hij wil wél langs dezelfde lijnen denken waarlangs de dader gedacht heeft, vindt Hazelwood: ‘Aan het begin van een zaak teken ik een kolom met de titel “Wat?” Wat ­gebeurde er precies? Wat is er te zien? Hoe is de misdaad georganiseerd? De telefoonstekker is eruit getrokken. De tv staat aan op kanaal 14. Bloed­spatten op het tapijt. Venster staat open&#8230; Kolom twee is: “Waarom?” Waarom is de stekker eruit getrokken? Dan kolom drie: “Hoe?” De reconstructie van de misdaad. Hoe benaderde de dader het slachtoffer tot op het moment dat hij de plek verliet? En kolom vier: “Wie?” Wie zou dit type misdrijf begaan?’
Vreemd gedrag
Zo gaat ook Danièle Zucker te werk. ‘Ik leer ­altijd iets op de plaats delict.’ Laatst stond ze in de winterkou op een eenzame parkeerplaats bij een universiteitscampus. ‘Alleen, met mijn hersenen en mijn hoofd.’ Ze had het adres uit het politiedossier over een carjacking, gevolgd door moord. Ze doorploegde alle details van het onderzoek. De daders waren nog altijd niet gepakt. Ze wandelde op de parkeerplaats rond en besefte dat het maar twintig minuten lopen was naar een ander adres uit het dossier: een garage waar vervalste parkeerplaten werden gemaakt. ‘Als daders zich te voet verplaatsen, wandelen ze gemiddeld dertig minuten naar hun plaats delict.’ Ook hun gedrag was vreemd: ze vroegen aan het slachtoffer van de car­jacking op de grond te gaan liggen. ‘Dat is een vraag die je meestal stelt bij een hold-up, niet bij een carjacking. Waarschijnlijk hebben ze dus een voorgeschiedenis in het milieu van hold-ups.’
Glazen bol
Als profiler analyseert Zucker ook slachtoffers. Want bij elke moord bevat het gedrag van het slachtoffer belangrijke aanwijzingen over de dader. Laatst keek ze weer naar een autopsiefoto. Een oude man lag dood en verminkt op een bed. Hij had verschillende kogels in het hoofd. Zijn enkels en polsen waren vastgebonden met een telefoondraad. ‘De dader heeft dus in de kamer zelf een middel gezocht om zijn slachtoffer vast te binden.’ Enkels en polsen waren aan de achterkant van het ­lichaam samengebonden. Zucker bekeek de foto aandachtig en zag op de linkerenkel van de man sporen die niet in het dossier vermeld stonden. Ze ging ermee naar de forensisch patholoog. ‘Het is een brandwond, ontstaan door het schuren van de draad tegen zijn enkel,’ zei de arts. ‘Het slachtoffer heeft een reactie willen losweken bij de dader.’ Zucker zag nog meer: de manier waarop beide enkels waren vast­gebonden. ‘De draad was een paar keer rond de linkerenkel gedraaid en toen pas rond de rechterenkel.’ Ze ging naar een knopenspecialist van de politie. ‘Het knoopgedrag verwees naar een manier van knopen van mensen die dieren slachten. Het is typisch voor de mens dat hij in oude gewoontes vervalt als hij iets snel moet doen.’ In haar rapporten verschaft Zucker mogelijke demografische informatie over de verdachte: vermoedelijke leeftijd, woonplaats, juridische antecedenten, beroep, intelligentie- en opleidingsniveau. Dat doet ze met behulp van alle mogelijke bronnen: rapporten, slachtoffer­onderzoek, geografisch onderzoek, verhoren van de getuigen. En van daaruit probeert ze conclusies te formuleren over het type persoonlijkheid. ‘Dat kan interessant worden voor de manier waarop men iemand kan verhoren.’ Een profiler luistert niet alleen naar getuigen en slachtoffers, maar soms ook – ‘liefst vanuit een aparte zaal in contact met de professionele ondervragers’ – naar de verdachten. Zo kan de profiler raad geven. Eerst een half uur standaardvragen om te zien welke lichaamstaal de verdachte gebruikt bij eenvoudige, onschuldige vragen. ‘Vanuit de kennis van iemands gewoontegedrag kun je makkelijker plotse wendingen in het gedrag detecteren bij moeilijkere vragen.’ En ze gebruikt cognitieve technieken. ‘We laten een persoon zijn dagverloop op een bepaalde datum vertellen en vragen dan om het in omgekeerde volgorde te herhalen. Dan wordt liegen moeilijker.’Of thrillers en detectives voor haar hulpmiddelen zijn? ‘Ik hou meer van spionagereeksen. Thrillers en detectives lees ik nooit. Ik heb er een hekel aan. Ik heb in crimeseries profilers aan het werk gezien, alsof ze psychotisch zijn. Hun hoofd lijkt wel een glazen bol waarin ze de dader zien. Ik weet dat het mensen aantrekt. Toen ik nog een dienst psychiatrische spoed­gevallen leidde, kwamen ook heel wat mensen zich als vrijwilliger aanmelden omdat ze op ­televisie de series over spoedgevallenafdelingen zagen. En die staan nog veel dichter bij de realiteit dan de misdaadseries. Ik heb een hekel aan thrillers en detectives, maar ik weet ook dat ze daders veel slimmer maken. Delin­quen­ten zullen veel uit deze Gids leren.’