Interview / SP-leider Emile Roemer
Toen ik mijn moeder vertelde dat ik Emile Roemer, de nieuwe leider van de SP, zou gaan spreken voor Vrij Nederland, was het eerste wat ze zei: &#8216;Maak maar een goed stuk over hem.&#8217;
Mijn moeder (78) is al jarenlang een trouw en enthousiast lid van de Socialistische Partij. Eén keer stond ze op het punt om haar lidmaatschap op te zeggen. Dat was naar aanleiding van de zogenaamde &#8216;dubbele-paspoorten-affaire&#8217; in 2007, toen Roemers voorganger Jan Marijnissen in een interview in De Telegraaf zei dat de staatsecretarissen Nebahat Albayrak van Justitie en Ahmed Aboutaleb van Sociale Zaken &#8216;een dikke plus&#8217; zouden krijgen wanneer ze hun Marokkaanse paspoort zouden inleveren. Dat zou volgens de toenmalige SP-leider beter zijn voor &#8216;de beeldvorming&#8217;.
Mijn moeder was, net als veel andere SP-leden en -kiezers trouwens, woedend. &#8216;Hoe kan Marijnissen zoiets zeggen? Beseft hij niet dat hij zo in het kamp van Wilders terechtkomt?&#8217; Geert Wilders had de discussie namelijk eerder in de Tweede Kamer aangezwengeld toen de beide bewindslieden geïnstalleerd werden. Het hebben van een Marokkaans paspoort symboliseerde volgens hem dat Albayrak en Aboutaleb wanneer het om vaderlandsliefde en loyaliteit ging, niet honderd procent te vertrouwen waren. &#8216;Ik ga ze bellen,&#8217; zei mijn moeder opgewonden aan de telefoon, &#8216;en dan zeg ik precies waar het op staat. Ik kan niet lid zijn van een partij die zelfs maar in de buurt van de ideeën van Wilders komt.&#8217; Ik hoorde haar zuchten aan de andere kant van de lijn. Het bleef enige tijd stil en zelfs op afstand voelde ik haar innerlijke worsteling. Toen zei ze, en ze klonk ineens weer opgewekter: &#8216;Maar misschien bedoelt Jan het ook allemaal niet zo. Ik kan het me niet voorstellen van Jan. En De Telegraaf kun je ook niet vertrouwen…&#8217;
Ze heeft nooit gebeld. Ze betaalt nog steeds elke maand haar contributie in ruil waarvoor ze het partijblad De Tribune ontvangt, dat ze van A tot Z leest.
Die &#8216;dubbele-paspoorten-affaire&#8217; is altijd een beetje tussen mijn moeder en mij in blijven hangen. Ik was toentertijd namelijk ook lid van de SP (hoewel het niet echt in me zit om lid van een politieke partij te zijn, maar toen in 2001 de SP als de enige partij tégen de oorlog in Irak was, besloot ik me als lid aan te melden) en ik had wél op hoge poten het partijbureau gebeld en per direct dat lidmaatschap opgezegd. Inmiddels zijn we drie jaar en twee SP-partijleiders verder. De verkiezingen staan voor de deur. Ik ken Emile Roemer nog niet echt en dat beschouw ik als een voordeel voor deze ontmoeting. Natuurlijk zit die dubbele-paspoorten-blunder van Jan Marijnissen, die voor mij symbool stond voor het onkosmopolitische denken binnen de SP en de latente angst om eventuele xenofobe leden uit de arbeidersklasse van zich te vervreemden, me dwars. Maar ik wil Roemer onbevangen tegemoet treden en niet vooringenomen zijn; in interviews en televisieoptredens komt hij sympathiek en ondogmatisch over. En natuurlijk zoemen mijn moeders woorden door mijn hoofd. &#8216;Het is heel dapper wat Emile Roemer doet,&#8217; zei ze een paar dagen voor mijn afspraak met hem. &#8216;Zo kort voor de verkiezingen de leiding op zich nemen, doe het hem maar eens na. Hij kan wel wat steun gebruiken.&#8217; Het klonk duidelijk als een opdracht.
Zondagmiddag. Kunstenaarssociëteit Arti et Amicitiae in Amsterdam is uitgestorven en we kunnen zitten waar we willen. Emile Roemer ziet er uitgerust en ontspannen uit, hoewel hij net zijn opwachting gemaakt heeft bij het televisieprogramma Buitenhof. Omdat we bijna even oud zijn (Roemer is van &#8217;62 en ik van &#8217;61), maar meer nog omdat hij, ondanks zijn keurige zwarte pak, in houding en uitstraling zo informeel overkomt, tutoyeer ik hem automatisch. &#8216;Alsjeblieft,&#8217; zegt hij, wanneer ik me verontschuldig.
Mijn moeder vindt je dapper.
Emile Roemer lacht. &#8216;Dapper? Hmm. In elk geval is het wel een enorme leerschool. Voortdurend moet ik mijn standpunten uitleggen en onderbouwen. En al die media-aandacht, de debatten&#8230; Maar ik heb al snel besloten dat ik geen media-adviseurs en -trainingen wil. Ik blijf mezelf. Ze nemen me maar zoals ik ben.&#8217;
Hij vertelt hoe hij in de nacht van 3 op 4 maart &#8211; hij stond net op het punt om naar bed te gaan &#8211; om twee uur door Agnes Kant werd gebeld. De SP had net een verpletterende nederlaag geleden tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. Kant liet hem verslagen weten dat ze ermee stopte, met het partijleiderschap en als fractievoorzitter. &#8216;Op dat moment schoot meteen door mijn hoofd: dit kan grote gevolgen hebben voor mij en mijn gezin. Ik zat echt niet te wachten op zo&#8217;n zware opdracht. Echt niet. Maar je weet wanneer je verantwoordelijkheid moet nemen. Ik wist dat de blikken mede op mij gericht zouden zijn; zoiets weet je.&#8217;
De SP is een partij waarin persoonlijk belang ondergeschikt is aan het belang van de partij. Wat zijn je drijfveren?
&#8216;Je moet dit natuurlijk leuk vinden, anders red je het niet. Mijn motivatie haal ik uit mensen, hun verhalen. Laatst was ik een middag bij de stakende schoonmakers in Utrecht. Dan vergeet ik de tijd, mezelf. Dat complete gebrek aan respect voor schoonmakers is schokkend, en dan heb ik &#8216;t niet eens over die paar procenten die ze eisen, nee, geen plek hebben waar je tussen de middag je boterham op kunt eten, je totaal ongezien voelen, alsof je onzichtbaar bent. Vroeger voelden die mensen zich deel van een bedrijf, dat is helemaal weg. Na zo&#8217;n middag kan ik weer zes maanden vooruit. Postbodes die vier euro per uur verdienen! Er is een nieuwe onderklasse aan het ontstaan maar de meeste mensen hebben daar geen flauw idee van. Ik wil mijn steentje bijdragen en niet op mijn handen zitten, niet achterover leunen en mijn eigen rustige leventje leiden terwijl er zoveel onrecht is.&#8217;
Je zou je schuldig voelen?
&#8216;Ja.&#8217;
Dat klinkt bijna religieus.
&#8216;Ik kom natuurlijk uit een katholiek nest. Mijn ouders waren van de KVP, later het CDA. Mijn moeder was actief bij de katholieke plattelandsvrouwen. Bij ons thuis werd altijd gediscussieerd. Maar mijn ouders waren ook erg traditioneel en behoudend; zo waren zij groot gebracht. Mijn oudste broers zijn allemaal nog misdienaar geweest. Op de lagere school liep ik verplicht ieder jaar mee in de processie in het dorp. Het ene jaar in het blauw met een zwaard, het jaar erop in het rood met een kruis. Totdat je vragen gaat stellen en niet meer mee wilt naar de kerk op zondag. Jij en ik zijn opgegroeid in een tijd dat er plotseling veel ruimte was voor nieuwe ideeën. Alles stond ter discussie. Dat moet je herkennen.&#8217;
Zeker, alleen kom ik uit een atheïstisch links milieu.
&#8216;Oké, dan ligt het misschien anders. Maar ondanks het feit dat ik me losmaakte, behield ik wel de liefde voor de verhalen uit de Bijbel. Dat geldt voor veel socialisten trouwens. Op de Jenaplan-basisschool waar ik als onderwijzer werkte voor ik de Kamer inging, gebruikte ik die verhalen soms in de les. De waarden en gedachten die erin doorklinken, spreken me aan: naastenliefde, rekening houden met verschillen tussen mensen, verantwoordelijkheid nemen.&#8217;
Lid worden van de Socialistische Partij was niet zo&#8217;n grote stap?
Lachend: &#8216;We werden wel de Rode Jehova&#8217;s genoemd omdat we met de Tribune langs de deuren gingen. Maar natuurlijk was het wél een grote stap. Mijn oudere broer was al lid; ik ben door hem beïnvloed. Mij beviel het dat de mensen van de SP ook buiten verkiezingstijd om aan de deur komen, acties voeren, luisteren naar de verhalen van gewone mensen en wat hun bezig houdt: achterstallig onderhoud aan woningen, goede gezondheidszorg. Kijken waar je actie op kunt ondernemen. Heel praktisch allemaal. Ik heb me aangemeld op mijn achttiende.&#8217;
En het maoïstische verleden van de partij? De tijd dat het Centraal Comité de leden verbood te discussiëren over de vraag of vrouwenemancipatie nu vóór of ná de revolutie plaats moest vinden, was nog niet zo lang voorbij.
&#8216;Daar was ik helemaal niet mee bezig. Wist ik ook niet veel van. Ik wilde iets dóén, iets betekenen. In Boxmeer, het dorp in Brabant waar ik ben opgegroeid, kende nauwelijks iemand de SP. We stampten een afdeling uit de grond en kwamen na de verkiezingen in 1994 in de gemeenteraad terecht. Op het laatst kregen we 25 procent van de stemmen! Dat betekent dat je vertrouwen hebt van de mensen. Zoiets geeft me een enorme kick. Dan zet ik me voor duizend procent in om dat vertrouwen niet te beschamen.&#8217;
Hij is nooit weggegaan van zijn geboortegrond, zelfs nu nog fietst hij elke week op dinsdagochtend in alle vroegte van zijn huis naar het NS-station in Boxmeer. Tweeënhalf uur met de trein naar Den Haag en dan is het nog maar een klein stukje lopen naar de Tweede Kamer. Nee, verhuizen is geen optie. Dan nog liever een paar nachten per week in het Novotel in Den Haag slapen. Op donderdagavond komt hij dan weer thuis bij zijn gezin (Roemer is getrouwd en heeft twee dochters van 18 en 20). Roemer houdt van het &#8216;platteland&#8217; zoals hij zelf zegt, van de ruimte, de rust, de voetbalvelden waar hij vanuit zijn woonkamer op uitkijkt. Zelfs toen hij student was aan de Pabo in Nijmegen had hij geen aandrang weg te gaan. Ik kan het me nauwelijks voorstellen, zeg ik, ik wist niet hoe snel ik uit Deventer weg moest op mijn achttiende. Ik wilde de grote wereld in, avontuur. Roemer werd onderwijzer, trouwde met een meisje uit het dorp, wortelde zich juist dieper in de gemeenschap waar hij uit voortkwam.
Terwijl we praten, realiseer ik me dat ik bijna vergeet dat ik met een lijsttrekker van een politieke partij zit te praten. Emile Roemer is verrassend zichzelf en eerlijk, echt zou ik bijna zeggen. Of zegt dat alleen maar iets over mijn vooroordeel tegen politici? Het vervreemdende gevoel dat ik zo dikwijls krijg wanneer ik ze hoor praten, in een soort codetaal, alsof achter de woorden en zinnen die ze uitspreken andere woorden en zinnen schuilgaan, een andere betekenis of strategie. Bij Roemer heb ik niet het gevoel dat zijn oorspronkelijkheid gespeeld is.
Wat voor soort leider ben je? Mag ik zeggen dat je meer overkomt als een doener dan als een visionair?
&#8216;Je mag alles zeggen. Ik ben een binder. Zowel binnen de partij als daarbuiten. Ik wil mensen de ruimte geven het beste uit zichzelf te halen. Ze niet bij de eerste tegenslag of misstap de kop afhakken. Ik wil ze vooral eigen verantwoordelijkheid geven.&#8217;
Wat is je boodschap? Obama wist mensen te inspireren met abstracte begrippen als &#8216;hope&#8217; en &#8216;change&#8217;. Hoe doe jij dat?
&#8216;Mijn boodschap is veel meer: signaleren, oppakken en aanpakken.&#8217;
Dat klinkt als een reclame voor een timmerbedrijf.
&#8216;Je vroeg één zin.&#8217;
Sinds de val van de Muur in &#8217;89 heeft ook de SP zijn visie bij moeten stellen. Het socialisme kan niet meer. Maar nu lijkt het soms of alles alleen maar om sociaal-economische zaken draait, een soort huis-tuin-en-keuken-socialisme.
&#8216;Ik vind het niet gek dat de verkiezingen nu vooral over de economie gaan. We zitten in de ernstigste crisis sinds de Depressie van de jaren dertig. Mensen voelen zich bedreigd in hun bestaan. Ik denk dat we de afgelopen dertig jaar als samenleving behoorlijk zijn doorgeschoten in het neoliberale denken, dat een extreem individualisme tot gevolg had. Iedereen moest ongebreideld zijn eigen keuzes kunnen maken ongeacht wat voor gevolgen dat had voor de wereld en andere mensen. Dat heeft geleid tot een maatschappij waarin egotripperij voorop stond; mensen werden vooral geprikkeld door financieel gewin. Terwijl zaken die je bij uitstek sámen moet organiseren &#8211; de zorg, onderwijs, openbaar vervoer, nutsbedrijven &#8211; op een lager plan kwamen te staan. Met verschrikkelijke gevolgen &#8211; dat merken we nu. Maar ik ben ervan overtuigd dat er de komende jaren een omslag in het denken gaat komen en ik vind dat wij daarin voorop moeten lopen. Ik wil me hard maken voor een samenleving waarin je fatsoenlijk oud kunt worden, waarin zorg voor iedereen toegankelijk is. Nog meer eigen risico in de zorg is een gotspe. Het onderwijs moet toegankelijk zijn en op niveau. Niet die basisbeurs afschaffen. Nu demonstreren MBO-studenten omdat ze les willen! Stel je voor, in mijn tijd was het precies omgekeerd. We moeten op buurtniveau zorg organiseren, plekken creëren waar mensen met elkaar bezig kunnen zijn, hun buren leren kennen. De liberalen zeggen nu dat ze de oplossing voor de crisis hebben, maar dat is de mug vragen de malaria te bestrijden. Mensen prikken daar doorheen. De komende jaren wil ik een nieuw optimisme terug brengen in de politiek.&#8217;
Maar hoort bij een nieuw optimisme niet ook verbeelding? Dat mis ik in jullie uitstraling. Jullie zijn toch vooral de partij van de &#8216;gewone man en vrouw&#8217;. Sluit dat uit dat je je bijvoorbeeld ook duidelijk uitspreekt over bezuinigen in de kunsten, om maar eens wat te noemen?
&#8216;Als het goed is niet. Wij zijn absoluut tegen bezuinigen in de kunstensector. Dat staat duidelijk in ons programma. En juist vóór de verdere ontwikkeling van die kunstensector. De kwaliteit van de kunsten in een land is een goede graadmeter voor hoe &#8216;t er verder voor staat, sociaal bedoel ik.&#8217;
Maar ik hoor jullie daar niet over. In mijn ogen zetten jullie die &#8216;gewone mensen&#8217; op een voetstuk en aan de andere kant duiken jullie in een soort slachtofferrol: de ondernemers zijn erop uit de arbeiders een loer te draaien en hun verworvenheden af te pakken. Hou je daarmee die &#8216;gewone mensen&#8217; niet juist op hun plaats?
&#8216;De gewone man of vrouw bestaat niet. Het gemiddelde kind ook niet. Ik wil niet het beeld creëren: ik los de problemen wel even voor jullie op. Dat zou betuttelend zijn. Ik vind wél dat we als partij onze aanhang moeten verbreden. Die zit nu vooral in de wijken, de publieke sector, scholen, ziekenhuizen. We moeten meer hoger opgeleiden &#8211; mensen met een visie &#8211; laten meedenken over de toekomst van de partij en de samenleving. Maar door de huidige crisis ligt de nadruk op sociaal-economische onderwerpen, dat is nu eenmaal zo. En als we onbewust mee hebben gewerkt aan het taboe op kunstsubsidies &#8211; want dat taboe is er tegenwoordig; alsof het not done is om subsidie te krijgen om kunst te maken &#8211; dan spijt me dat en dan moeten we daar iets aan doen.&#8217;
Ik denk wel eens: de ouderwetse arbeidersklasse als geheel is rijker geworden, maar cultureel armer. De verworvenheden van de &#8216;gewone mensen&#8217; lijken nu vooral te zitten in vrije tijd en consumptie, in plaats van in ontwikkeling en ontplooiing. Werkt de SP niet mee aan dat beeld door zich juist te profileren op sociaal-economische verworvenheden en belangen?
&#8216;Wij zijn van oudsher de grootste tegenstander van die consumptiecultuur!&#8217; Hoewel Roemer rustig en vriendelijk blijft, proef ik zijn verontwaardiging. &#8216;Wij pleiten al jaren voor filosofieles in het onderwijs, wij willen juist een sterke publieke omroep. Meer kwalitatief hoge programma&#8217;s op televisie zodat mensen getraind worden na te denken! Maar als die visie niet uit de verf komt, dan doen we iets niet goed.&#8217;
We stoppen even. Bestellen nog een koffie. Die laatste zin van Roemer: &#8216;…dan doen we iets niet goed&#8217;, gonst nog na. Het klonk alsof hij het echt meent. Ik schuif heen en weer op mijn stoel. Besef dat dit gesprek voor mij meer is dan een gewoon interview met de leider van de SP. Het confronteert me met mijn eigen achtergrond; hoewel mijn vader boekhouder was bij de tapijtfabriek en mijn moeder VOS-cursussen gaf (Vrouwen Oriënteren zich op de Samenleving), is mijn familie altijd dicht bij de &#8216;arbeidersklasse&#8217; of hoe je dat ook noemt, blijven staan. Ik heb zien gebeuren hoe socialistische vrienden van mijn ouders ineens wrok bleken te koesteren tegen Turken en Marokkanen, zich verongelijkt toonden, alsof hun voorgoed iets was afgenomen.
Ik vertel Emile Roemer waarom ik mijn lidmaatschap van de SP in 2007 opzegde.
Ik had het gevoel dat jullie bang zijn kiezers in die traditionele arbeidersklasse te verliezen en dat jullie je daarom zo op de vlakte houden als het om dat wij/zij-denken gaat en culturele verschillen tussen mensen. Ik bedoel, vissen jullie niet voor een deel in dezelfde vijver als de PVV: kiezers die sceptisch zijn over Europa, bang voor de afbraak van de verzorgingsstaat, en moeite hebben met mensen uit andere culturen?
&#8216;Voor mijn idee zijn we heel duidelijk over Wilders en de PVV. Samenwerking met hen is uitgesloten! Ik wil niets te maken hebben met mensen die haat zaaien. Als ik in een speech voor partijleden zeg dat samenwerking met Wilders net zo denkbeeldig is als een fusie tussen Ajax en Feyenoord, krijg ik een staande ovatie.&#8217;
Maar naar buiten toe profileren jullie je niet sterk op dat onderwerp. De PvdA doet dat met Job Cohen nu juist wel.
&#8216;Maar wél in de vorm van pappen en nathouden.&#8217;
Hoezo?
&#8216;Ik denk dat ze de segregatie onvoldoende aanpakken. De meeste partijen hebben de integratieproblemen van de afgelopen twintig, dertig jaar onderschat. Toen wij daar dertig jaar terug aandacht voor vroegen, waren we de meest rechtse partij van Nederland. Wat ik vooral wil, is uitleggen waarom die problemen er zijn, dat de eerste generatie buitenlandse werknemers volstrekt vervreemd was van de Nederlandse samenleving, de tweede generatie daardoor in een fuik zat en de derde generatie thuis een heel andere werkelijkheid aantreft dan op straat, en daarom vastloopt. Die schoffies die onrust stoken doen dat niet voor hun lol, dat komt ergens vandaan. Ik wil dat uitleggen en oplossingen bedenken. Dat liever dan de hele tijd tegen Wilders roepen zoals Pechtold doet.&#8217;
Maar Pechtold is wel duidelijk. Jullie visie blijft vaag. Van een socialistische partij verlang ik dat die fel tegen racisme en vreemdelingenhaat ageert, juist tijdens economische crises.
&#8216;Volgens mij doen we dat. We willen heel sterk werken aan dat gebrek aan samenhang in de buurten, het feit dat mensen hun buren niet kunnen verstaan en dus niet begrijpen, de segregatie op scholen, in wijken. Mensen in achterstandsbuurten moeten weten dat hun problemen serieus genomen worden. We moeten toe naar meer cultureel gemengde wijken en zorgen dat iedereen kansen krijgt.&#8217;
En toch stemt de allochtone kiezer eerder op de PvdA.
Hij schuift zijn stoel wat naar achteren. &#8216;Vergeef me,&#8217; zegt hij, &#8216;dat ik zo kort voor de verkiezingen niet al die problemen kan oplossen, of overal een antwoord op heb. Wat ik vooral wil, is de mensen in crisistijd bescherming en zekerheid geven. Als we straks met de progressieve partijen bij elkaar meer dan vijfenzeventig zetels halen, wil ik er echt voor gaan. Met acht of negen zetels in de oppositie hebben we te weinig invloed. In een regering met de PvdA kunnen wij ze juist links en scherp houden.&#8217; Roemer staat op en strijkt over zijn rode das, die mooi afsteekt bij zijn zwarte pak. Hij gaat graag formeel gekleed. &#8216;Ik heb ook zo&#8217;n rode met piepkleine rode tomaatjes in de stof geweven.&#8217; Ik schiet in de lach. &#8216;Die zou ik nou niet zo snel om doen.&#8217;
&#8216;Maar de tomaatjes zijn zo klein dat je ze van een afstand niet ziet, heel subtiel.&#8217;

Christine Otten

‘Ik blijf mezelf’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips