Beeldende kunst / Schilder van het onbehagen
Iedereen houdt van het werk van Edward Hopper. Dat merk je als je Modern Life. Edward Hopper and His Time in de Kunsthal in Rotterdam bezoekt. Bereidwillig slenteren de bezoekers langs het werk van Hoppers tijdgenoten, maar zodra zij de acht schilderijen van Hopper te zien krijgen, leven ze op en verandert de bereidwilligheid in fascinatie en bewondering. Ook Nederlandse kunstcritici houden van Hopper. De bevindingen in hun recensies van de tentoonstelling in de Kunsthal waren eensluidend: hoeveel kwaliteit het werk van die bekende (Georgia O&#8217;Keeffe, Man Ray) en onbekende tijdgenoten ook mag hebben, het oeuvre van Hopper steekt overal met kop en schouders boven uit.
Hopper &#8216;verslaat&#8217; zijn tijdgenoten onder meer doordat hij als geen ander de ziel van het twintigste-eeuwse Amerika wist te vatten. We zien het interieur van een luxetrein, een hotelkamer of een bar &#8211; en of zich daar nu éen, twee of meerdere mensen bevinden, altijd verspreiden die figuren een sfeer van verdooldheid, melancholie, eenzaamheid, stille dreiging, vergeefsheid. Hopper bracht het onbehagen van het Amerikaanse suburbia al in beeld nog voordat dit suburbia bestond, en alleen door die prestatie ontstijgt zijn werk plaats en tijd.
In de Kunsthal hangen uitsluitend acht schilderijen van Hopper op een ereplaats. Drie etsen van hem hebben een onopvallend plekje gekregen tussen het werk van de &#8217;tijdgenoten&#8217;. Eén van die etsen is Night Shadows (1921), waarop een eenzame gestalte, van grote hoogte gadegeslagen, een schaars verlichte straathoek nadert. De eenzame figuur lijkt op een sinister noodlot af te stevenen, zonder dat duidelijk wordt wát er staat te gebeuren.
Wie Night Shadows ziet, begrijpt meteen waarom ook opmerkelijk veel filmregisseurs van Hopper houden. De beroemdste bewonderaar was wel Alfred Hitchcock. Het huis op de heuvel waar in Psycho Norman Bates woont, is geïnspireerd op Hoppers House by the Railroad uit 1925. Wim Wenders bracht in Am Ende der Gewalt (1997) Hoppers meest fameuze werk, Nighthawks (1942), tot leven. &#8216;De schilderijen van Hopper vormen altijd een begin van een verhaal,&#8217; aldus Wenders. &#8216;Als Hopper een verlaten tankstation schildert, dan denk je automatisch dat er al snel een auto aan zal komen. Waarna het verhaal begint.&#8217;
Ontredderd naast zijn auto
Sam Mendes, de regisseur van de suburbia-drama&#8217;s American Beauty (2000) en Revolutionary Road (2008), maakte ter voorbereiding op zijn gangsterfilm Road to Perdition (2002) een studie van de lichtval in Hoppers werk. De ets Night Shadows komt in Road to Perdition tot leven, zij het dat de eenzame figuur op de ets nu is uitgebreid tot een gezelschap van zes mannen, onder wie hoofdrolspeler Tom Hanks.
In Mendes&#8217; meesterwerk American Beauty vind je meer dan eens een zogenaamd Hopper-achtig tafereel terug. Het bekendste bevindt zich tegen het einde van de film. De ongelukkig getrouwde en ontheemde Lester Burnham wordt door zijn buurman, de harde militair kolonel Frank Fitts, voor homoseksueel versleten nadat die buurman &#8211; ten onrechte &#8211; meent dat zijn zoon Lester oraal bevredigt. Kolonel Fitts neemt in de stromende regen poolshoogte, en de kijker verwacht dat Fitts verhaal gaat halen bij zijn buurman. Maar onverwacht wil Fitts ineens zijn buurman Lester verleiden tot een kus. Lester wijst hem vriendelijk doch beslist af, waarna Fitts terug de regen in loopt, recht het Hopper-tafereel tegemoet. In de regen staat Fitts ontredderd naast zijn auto, de armen onmachtig langs zijn lichaam bungelend. Edward Hopper maakte nooit een schilderij van een verdoolde en verregende man naast zijn auto &#8211; maar kleurstelling en belichting en sfeer zijn dermate &#8216;hopperesk&#8217; dat deze filmstill valt te typeren als echt Hopper-moment.
Als Sam Mendes van Hopper houdt, dan zijn de makers van de gelauwerde televisieserie Mad Men aan hem verslingerd. Mad Men speelt zich af aan het begin van de jaren zestig en toont de wederwaardigheden rond het New Yorkse reclamebureau Sterling Cooper, met de mysterieuze Don Draper als tragische hoofdfiguur. Lange tijd keken we terug op de jaren vijftig en begin jaren zestig als op een tijdvak dat door de Biotex is gehaald, witter dan wit, rozer dan roze. Maar sinds Mad Men gaat het onmiskenbaar gehuld in Hopper-kleuren. Donkerbruin meubilair en donkergroen tapijt stofferen de in strijklicht gehulde scenes op het kantoor aan Madison Avenue.
Mad Men brengt een aantal Hopper-schilderijen tot leven, en dat is sommige kijkers niet ontgaan. Op de website van Mad Men is een forum waar liefhebbers van gedachten wisselen over hun favoriete &#8216;Hopper-momenten&#8217; uit de serie. Als Don Draper in de forensentrein op weg is naar het slaapstadje Ossining, dan bevindt hij zich onmiskenbaar in Hoppers Chair Car (1965). Dons trouwe secretaresse Peggy zit meer dan eens mismoedig op de rand van haar bed in haar piepkleine huurkamer, en wie erop gespitst is, ziet: Peggy zit erbij alsof Hoppers Hotel Room uit 1931 die huurkamer is.
Het spectaculairste Hopper-beeldcitaat is te vinden tegen het einde van de eerste reeks van Mad Men. Roger Sterling, een van de partners van het reclamebureau, blijkt een geheime relatie te hebben met de wulpse Joan, officemanager bij Sterling Cooper. Roger en Joan hebben zojuist in een hotelkamer hun overspel-uur achter de rug. Ze zijn net zo gekleed als de man en de vrouw op Hoppers Room in New York (1931), Joan in haar rode jurk en Roger in zijn witte overhemd en gillet. Zo wordt bijna negentig jaar na dato het verhaal dat schuilgaat achter Room in New York ingevuld door de makers van Mad Men.
En dan Don Draper zelf&#8230; Draper verpersoonlijkt het levensgevoel dat uit vrijwel alle Hopper-werken oprijst: onbehagen, verdooldheid, quiet desperation. Iedereen houdt van Mad Men, niet in de laatste plaats doordat de makers weten dat iedereen van Edward Hopper houdt.
Iedereen, ook ik. Het meeste houd ik van Night Windows (1928). Díé Hopper sierde jarenlang het omslag van mijn roman Vals licht. Night Windows suggereert niet alleen een verhaal &#8211; in feite wordt een heel verhaal erin samengebald. Een vrouw, van de rug af gezien, buigt lichtjes voorover om &#8211; om wat te doen? Iets te pakken? Of juist iets te verstoppen? Krijgt ze bezoek? Of heeft iemand haar net achtergelaten? Doordat de vrouw zich onbespied waant, wordt haar gestalte diffuus en doorzichtig en raakt de toeschouwer verleid om in háár gedaante te stappen. Onze onbeduidendheid wordt ineens draaglijk, omdat Hopper in Night Windows de onbeduidendheid van de vrouw achter het raam niet neerbuigend neerzet maar juist het frêle en breekbare karakter van haar anonimiteit benadrukt. Je weet via de omweg van de vrouw in de verlichte kamer je eigen anonimiteit van de rug af gezien, alsof er een goedertierende gestalte bestaat die jou in je nietigheid aanschouwt. Om met Gerard Reve in De avonden te spreken: &#8216;Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven.&#8217; In De avonden stemmen wij in met die conclusie terwijl we ons verplaatsen in de ander. Bij het zien van Hoppers oeuvre stemmen we ermee in terwijl we vermoeden dat de kunstenaar zich verplaatste in onszelf. Daarom houden we van Hopper. Iemand heeft ons gezien, écht gezien.
‘Modern Life. Edward Hopper and His Time’, Kunsthal, Rotterdam, tot en met 17 januari 2010

Joost Zwagerman

Hopper-momenten

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel