Reportage / 10 jaar hoop in slappe tijden

Het is najaar 1993 als Peter Ellis, hoofdonderzoeker bij het Amerikaanse farmacieconcern Pfizer, een verrassende mededeling krijgt. Zijn onderzoek naar een nieuw medicijn tegen de hartaandoening angina pectoris heeft niet het gewenste resultaat opgeleverd. Maar veel mannelijke proefpersonen melden wel een interessante bijwerking van het middel dat ze hebben geprobeerd: een ferme erectie. Voor sommigen van hen de eerste in járen.

‘Dat was het moment om eens rustig achterover te gaan zitten en goed te gaan nadenken,’ blikt Ellis terug vanuit het Engelse Sandwich, waar een laboratorium van Pfizer is gevestigd.

November 1993 besluit Pfizer het lopende onderzoek te staken en het beoogde angina pectoris-medicijn sildenafil te gaan testen op mannen met potentieproblemen. Als zestien proefpersonen, die het middel een week lang driemaal daags hebben ingenomen, op dag zeven in een kliniek worden aangesloten op een erectiemeter en een pornofilm krijgen voorgeschoteld, richten twaalf penissen zich op.

‘Het eureka-moment,’ zegt Ellis.

In de jaren die volgen wordt sildenafil uitgeprobeerd in verschillende doseringen, op mannen met verschillende gradaties van impotentie. En telkens is het raak. Het stofje werkt zelfs zo goed dat sommige proefpersonen weigeren hun pillen terug te geven. Ellis: ‘We kregen brieven van mannen die schreven dat sildenafil hun huwelijk had gered, en dat ze niet wilden wachten tot het op de markt zou komen. Toen hebben we besloten dat ze de pillen mochten blijven slikken zolang ze ons op de hoogte zouden houden van de werking. Nogal een gedurfde stap, maar we voelden het als een verplichting jegens die mannen.’

Op 27 maart 1998 geeft de Amerikaanse Food and Drug Administration toestemming het medicijn, dat Pfizer inmiddels Viagra heeft gedoopt, op de markt te brengen. In september van dat jaar volgt Europa. Nu, een decennium later, levert de erectiepil Pfizer een jaaromzet op van zo’n 1,7 miljard dollar en staat Peter Ellis bekend als de Viagra-man. Zelf blijft hij bescheiden over zijn bijdrage aan het middel. ‘Ik vind het vooral een eer dat ik de ontwikkeling ervan van het begin tot het eind heb mogen meemaken.’ Maar over het effect van het medicijn is hij minder terughoudend. ‘Ik denk wel dat je kunt zeggen dat Viagra de wereld heeft veranderd.’

Daar heeft het aanvankelijk wel de schijn van. De eerste maand na de Amerikaanse introductie worden maar liefst 598.000 recepten voor Viagra uitgeschreven. In Nederland gaan in de eerste maand negen keer zoveel mannen met erectiestoornissen naar de huisarts als vóór de komst van het blauwe, diamantvormige pilletje. Wereldwijd wordt in het eerste halfjaar meer Viagra verstrekt dan ooit enig ander nieuw medicijn in zijn eerste zes maanden.

Van west naar oost verspreidt zich een ware Viagra-koorts, ook buiten de spreekkamer. In Taiwan geeft een politicus Viagra weg om stemmen te winnen. In Japan, waar Viagra op dat moment nog niet verkrijgbaar is, organiseert een reisbureau Viagra-reizen naar Hawaï. In Italië verkopen winkeliers Viagra-ijs, Viagra-kaas en Viagra-pizza’s. In Amerika klaagt een drieënzestigjarige vrouw haar zeventigjarige echtgenoot aan, die na Viagra-gebruik is vreemdgegaan. In Brazilië deelt een burgemeester Viagra uit om het leven van de bejaarden in zijn dorp te veraangenamen. In Israël organiseert de wetenschapscommissie van de Knesset een bijeenkomt voor de beoordeling van Viagra. Een doosje met acht pillen gaat rond. Aan het eind van de bijeenkomst zijn vier pillen zoek.

Opzetten en stromen

Aan de vooravond van het tienjarig jubileum van ’s werelds meest besproken pil wordt in Amsterdam een feest gehouden met de naam XXXLeather. Hoewel de dresscode redelijk wat ruimte biedt – brandweeruniformen, legerkleding en sporttenues zijn toegestaan – blijken leren broeken zonder achterwerk favoriet in party- en snookercentrum Jan van Galen. Het uitsluitend mannelijke publiek danst, veelal met ontbloot bovenlijf, op trancemuziek. Links en rechts staan schalen met condooms. Achter in het zaaltje is voor de gelegenheid een darkroom ingericht. Maar ook de toiletruimte blijkt voldoende mogelijkheden te bieden om alles te doen wat God verboden heeft. Omringd door hevig zwetende en kreunende mannen leunen ‘Jacques’ en ‘Frans’ tegen een wasbak. Jacques stopt net een pilletje in zijn mond. Frans wacht nog even af hoe de avond zal verlopen. Pilletje? ‘Viagra,’ zeggen de heren. Jacques: ‘Heb ik op avonden als deze altijd bij me. Je kunt simpelweg niet zonder.’ Alcohol en XTC hebben een verslappende werking, leggen ze uit. Viagra zorgt ervoor dat ze hun geslacht toch nog in opgewekte staat kunnen gebruiken. Frans: ‘Ik slik het liever niet. Maar als het een latertje wordt en ik heb de hele avond gedronken, red ik het niet op een kauwgompje.’

Viagra was in Nederland nog niet eens via de huisarts verkrijgbaar, toen de pil al opdook in het uitgaansleven. In de wat ruigere uithoeken van de gayscene, maar ook op de gemiddelde houseparty.

‘Het is interessant om substanties uit te proberen die het leven anders inkleuren. Dus ook Viagra,’ zegt voormalig model en actrice Afke Reijenga. Samen met haar vriend, kunstenaar Micha Klein, vormt ze het gezicht van de house-scene in de jaren negentig en het chemisch aangedreven hedonisme dat ermee gepaard gaat. ‘Viagra is vooral voor de speciale momenten. Een beetje zoals champagne. Als het er is, dan weet je: dit wordt een romantische avond.’ Zelf heeft ze het middel ook twee keer gebruikt. ‘De eerste keer ging alles opzetten en stromen. Ontzettend geil werd ik ervan. De tweede keer merkte ik niets. Misschien had ik toen teveel verwachtingen.’

Negen procent van het Amsterdamse uitgaanspubliek slikt wel eens een erectiepil, blijkt uit onderzoek van het Bonger Instituut. Als het BNN-programma Spuiten en Slikken bekende dj’s vraagt welke drugs het gaan maken in 2008, noemt het merendeel een combinatie met Viagra. Niet zonder risico’s. De combinatie Viagra en XTC, ook wel ‘sextacy’ genoemd, kan tot hartklachten leiden. Viagra gecombineerd met poppers kan zelfs de dood tot gevolg hebben. Jan Willem de Heer, woordvoerder van Pfizer Nederland, zegt zich zorgen te maken over het Viagra-gebruik in de partyscene. ‘Als er een dode valt, en er is naast een enorme berg drugs ook Viagra in het spel, weet ik wel wat de volgende dag in de krant staat.’ Maar volgens Rik Riezebos, directeur van het European Institute for Brand Management, hoeft Pfizer daarvoor niet bang te zijn. ‘De meeste mensen zullen dan denken: ik zal het nooit op die manier gebruiken. Dus zelfs als er een incident plaatsvindt, zal dat bijdragen aan het geloof dat Viagra een zeer krachtig middel is.’

Eeuwige jeugd

Viagra is een hype geworden door een samenspel van factoren. Wereldwijd hebben in 1998 zo’n 152 miljoen mannen last van erectiestoornissen. Oorzaken lopen uiteen van hoge bloeddruk, diabetes en prostaatkanker, tot stress, faalangst en relatieproblemen. In Nederland kampt veertien procent van de mannen tussen de eenenveertig en vijftig jaar met impotentie, dat percentage loopt op tot tweeënveertig voor de mannen tussen de tweeënzeventig en tachtig jaar.

Daarnaast heeft Viagra de tijd mee. Het middel ziet het licht op het moment dat de seksualisering van de maatschappij hoogtij viert en botox en siliconenborsten een groeiend geloof in het maakbare lichaam doen ontstaan. Ook niet onbelangrijk: de kinderen van de revolutie, die in de jaren zestig luidkeels de seksuele bevrijding propageerden, zijn aan het begin van het Viagra-tijdperk op een leeftijd dat bij menige man het lid begint te haperen.

En dat terwijl seks voor veel mannen meer betekent dan alleen lustbevrediging, zegt Peter Leusink, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Seksuologie. ‘Mannen willen geloven dat seks hun problemen oplost. Ze zijn bang om dood te gaan, en seks houdt hen jong. Een middel als Viagra geeft hoop. Het heeft een connotatie met de eeuwige jeugd.’

Gemalen hertengewei

Niet dat Viagra het eerste medicijn is om potentieproblemen tegen te gaan. Het oudst bekende doktersrecept, een kleitablet in spijkerschrift uit de dertiende eeuw voor Christus, gaat over ’s mans onvermogen. Het advies: vang een patrijs, pluk zijn veren, draai hem de nek om, zout hem in, stamp hem fijn samen met een Dadanuplant, meng het geheel met bier en drink het mengsel op. Geen laagdrempelig middel, de effectiviteit ervan nog daargelaten. Opmerkelijk genoeg blijft de benadering van erectieproblemen eeuwenlang op dat niveau steken, zo blijkt uit het boek Geheime delen van uroloog Mels van Driel. In het oude India werd impotentie behandeld met een smeersel van mirre, arsenicum, anijs, boorzuur en sesamolie. In de middeleeuwen werden erectiestoornissen geweten aan hekserij, met de brandstapel als beste remedie. De Franse alchemist en duiveluitdrijver Nicolas Famel (1330-1418) geloofde in de helende werking van rottend hout, mits drie dragen gedrenkt in de urine van een zestienjarige maagd. Mao Zedong liet zich door zijn lijfarts injecteren met een extract van gemalen hertengewei.

In de twintigste eeuw krijgt impotentie meer aandacht binnen de geneeskunde, maar het blijft behelpen met nieuwe behandelmethoden. De vacuümpomp biedt geen garantie op een lang aanhoudende erectie en is ook nog eens duur. De erectieprothese vereist een ingrijpende operatie en leidt soms tot slechts een halfstijve piemel. Ook aan de penisinjectie met papaverine, die ervoor zorgt dat de zwellichamen in het lid zich met bloed vullen, kleven bezwaren: mannen moeten zichzelf kort voor de geslachtsdaad injecteren, waardoor een vrijpartij hinderlijk wordt onderbroken met een prik. Veel pijn doet niet, maar lekker is anders. Bovendien is er een kans op priapisme: een penis die niet meer wil verslappen, met mogelijk onherstelbare beschadiging van het binnenwerk als gevolg. En dan is er in de jaren zeventig en tachtig ook nog een stroming psychologen die mannen voorhoudt dat ze aan zichzelf moeten werken, omdat impotentie nu eenmaal tussen de oren zit.

Nee, dan Viagra. Dat zorgt ervoor dat het gladde spierweefsel in de zwellichamen ontspant, waardoor er meer bloed in kan komen én blijven. Eén pilletje innemen en een uur later kan de man zijn mannetje staan. Het middel blijft tot vijf uur actief, en eventuele bijwerkingen beperken zich over het algemeen tot blozen en hoofdpijn.

Alledaagse proporties

‘Én, én, heb je het al geprobeerd?’ Zodra op de Vrij Nederland-redactie bekend wordt dat een verslaggever een artikel over Viagra gaat schrijven, raakt iedereen nieuwsgierig of de betreffende redacteur ook tot participerende journalistiek zal overgaan. ‘Zo, bofkont, leuk weekend gehad, zeker?’ Tien jaar na de introductie van Viagra leeft ook aan de Raamgracht nog altijd de gedachte dat de pil ter plekke de slagboom omhoog gooit, en gebruikers voor úren transformeert tot Archie De Man Van Staal.

Een misverstand. Viagra treedt pas in werking als een man seksueel gestimuleerd wordt, en biedt ook geen extraatjes als het moment daar is. Dus als de bewuste verslaggever zo’n pil slikt en vervolgens naar Fitna gaat zitten kijken, gebeurt er helemaal niets. En als diezelfde redacteur – een gezonde jongeman, en een matig drinker – twee uur later in een innige verstrengeling verwikkelt raakt, ervaart hij niets wat hij zonder Viagra niet ook ervaart. Niets wordt groter, harder, of gevoeliger dan normaal. En na het hoogtepunt neemt alles al weer tamelijk snel zijn alledaagse proporties aan.

Niagara watervallen

Viagra weet binnen no time wereldwijde bekendheid te verwerven, ook buiten de doelgroep. Er worden heus wel meer vernieuwende, doeltreffende en gebruiksvriendelijke medicijnen op de markt gebracht. Maar het is Viagra dat onderwerp van gesprek wordt in de bedrijfskantine. Het is Viagra waarvan 96 procent van de Nederlanders al een jaar na introductie heeft gehoord. Het is Viagra dat opduikt in romans, songteksten en films. Het is Viagra dat wordt ingelijfd in het dagelijks taalgebruik als synoniem voor iets met een versterkend effect: Nederlandse media berichten over ‘voetbalsucces als Viagra voor de economie’ en ‘bibliotheken als Viagra voor de geest’. Naast een medicijn wordt Viagra vooral ook een merk, dat qua sterkte Coca-Cola en McDonald’s benadert. De verklaring: een uitvoerige marketingcampagne.

Die begint al wanneer fabrikant Pfizer een naam voor de pil moet bedenken. Zo’n naam moet makkelijk uit te spreken zijn, weet het bedrijf. Het stelt linguïsten aan om verschillende opties te testen en te onderzoeken of ze in andere talen wellicht een negatieve betekenis hebben. Of zoals een manager van Pfizer het in een Amerikaanse krant verwoordt: ‘Om te kijken of het iets vreselijks betekent als “Je moeder heeft een snor”.’ Uiteindelijk blijven twee opties over: Viagra en Alond. De keuze is snel gemaakt. Volgens de officiële lezing omdat ‘Viagra’ sterker klinkt dan ‘Alond’, en makkelijker van de tong rolt. Maar de associatie met viriliteit en de Niagara watervallen komt het bedrijf waarschijnlijk ook niet slecht uit.

In de tv-commercials van Pfizer slaan echtparen van middelbare leeftijd in de woonkamer met elkaar aan het dansen terwijl ze elkaar verliefd in de ogen staren. De boodschap: Viagra brengt de romantiek terug in relaties die door impotentie hun glans hebben verloren. Pfizer krijgt ook onverwachts hulp van een aantal prominenten die openlijk verklaren het middel te gebruiken. Bob Dole, de oud-senator die in 1996 de presidentsverkiezingen verloor van Bill Clinton, komt als eerste uit de kast. In de talkshow van Larry King vertelt hij dat hij als voormalig prostaatkankerpatiënt in een testgroep van Viagra heeft gezeten: ‘Het is een fantastisch middel.’ Na Dole, die als woordvoerder voor Pfizer gaat optreden, bekennen ook Jack Nickolson, Hugh Heffner, Jerry Springer, Ozzy Osborne, en Julio Iglesias Viagra te slikken. Volgens CIA-informatie mag ook Saddam Hoessein graag een pilletje nemen. En zelfs een beroemde vrouw, actrice Kim Cattrall van Sex and the City, beweert dat ze meervoudige orgasmes van het middel krijgt.

Raadsels, moppen en spam

In Nederland zijn er geen prominenten die zich als Viagra-gebruiker openbaren. Potentiële verdachten zijn er als de kippen bij om te verklaren dat onder hun gordel alles nog piekfijn in orde is. ‘Een Cremer heeft geen Viagra nodig. Een Cremer is oersterk,’ zegt Jan Cremer. Collega Jan Wolkers vertelt op tv dat iemand ooit Viagra in zijn koffie heeft gedaan. ‘Er moest een man met een rode vlag voor me uitlopen, anders brak de boel. Dus ik waarschuw jullie allemaal, blijf het op eigen kracht proberen.’

Een andere hindernis voor Pfizer is dat in Nederland, net als in veel andere landen, geen publieksreclame mag worden gemaakt voor medicijnen die alleen op recept verkrijgbaar zijn. En dus probeert het bedrijf creatief te zijn, waarbij het de grenzen van het toelaatbare soms overschrijdt. Zo lanceert het in 2000 de website erectieplein.nl, met informatie over erectieproblemen en mogelijke behandelwijzen. Maar die moet in 2005 van de Reclamecodecommissie worden aangepast: de site stuurt wel erg aan op Viagra-gebruik.

Pfizer gaat ook nascholingscursussen voor huisartsen en apothekers verzorgen over hoe met erectieproblemen om te gaan. Vóór Viagra was impotentie vooral het terrein van urologen en seksuologen. Peter Leusink van de Nederlandse Vereniging voor Seksuologie, zelf huisarts en seksuoloog, is bij die cursussen betrokken. ‘Na tien jaar mag ik wel verklappen dat de eerste twee ronden tenenkrommend waren,’ zegt hij. ‘Pfizer zat simpelweg Viagra te promoten. In feite lazen ze gewoon de bijsluiter voor. Later werd dat beter.’

Volgens merkendeskundige Rik Riezebos loopt Pfizer van alle farmaceutische bedrijven voorop in productmarketing. Het succes van de pil zit volgens hem ook in de details. ‘Kijk bijvoorbeeld naar de blauwe kleur en de diamantvorm van Viagra. Die zijn heel herkenbaar. Ik kan me niet voorstellen dat daar niet zeer bewust over is nagedacht.’

Ondanks de belemmeringen kan Pfizer in Nederland wel rekenen op hulp van de media. Soms vakkundig geregisseerd door het bedrijf zelf, door weer eens een voorlichtingsbijeenkomst te organiseren of een onderzoekje te publiceren. Geen dagblad, tijdschrift of tv-programma bericht niet over het ‘wondermiddel’ en de ’tweede seksuele revolutie’. Onderwerpen die zeker zo interessant zijn, zoals de successen met de combitherapie tegen aids, worden door Viagra uit de kolommen verdrongen.

Maar misschien nog wel belangrijker voor de naamsbekendheid van Viagra zijn de bergen spam waarmee ook in Nederland al kort na de intrede van de pil alle inboxen volstromen. En niet te vergeten de eindeloze hoeveelheid grappen (‘Waarom moet je een Viagra-pil direct doorslikken? Anders krijg je een stijve nek!’) die over het middel op gang komt. Jan Willem de Heer, woordvoerder van Pfizer Nederland, denkt daar anders over. Al die raadsels en moppen vertroebelen volgens hem de boodschap dat Viagra een ‘serieus geneesmiddel’ voor een ‘serieus probleem’ is. Ook met de spam is hij niet gelukkig. ‘Wij krijgen regelmatig mailtjes van mensen die dreigen met advocaten, omdat ze denken dat Pfizer die spam stuurt. Maar wij hebben al in verschillende persberichten laten weten dat wij dat niet doen. Wij hebben meer last van de negatieve connotatie die spam heeft, dan dat het ons iets oplevert.’

Een verhaal voor de bühne, denkt Rik Riezebos. ‘Pfizer moet dat roepen om haar eigen geloofwaardigheid te behouden. Maar een van de belangrijkste dingen voor een merk is dat erover wordt gesproken, zelfs als dat in negatieve of grappende zin is.’

Duwtje

Als Viagra eindelijk op de markt komt, is dat voor veel mannen een geschenk uit de hemel. Voor Gerard Jansen (63) bijvoorbeeld, een voormalige monnik uit Amsterdam. In 1999 vertelt Jansen in het Eindhovens Dagblad over zijn erectieproblemen en het effect ervan op zijn relatie. ‘Enkele jaren geleden klopten we aan bij de huisarts, die injecties voorschreef. Maar dat was erg omslachtig, bovendien ging het wel eens mis, stak ik dwars door mijn penis heen.’ Viagra hielp zijn seksleven er bovenop, al vergde dat wel de nodige planning. ‘Geen visite op zo’n avond, we moeten allebei fit zijn en er mogen geen verplichtingen zijn in verband met ons vrijwilligerswerk.’ In hetzelfde artikel komt Jan van Elsen (57) aan het woord. Vóór Viagra was hij seksueel uitgeblust, maar inmiddels is hij aan zijn derde relatie toe. Van Elsen is ‘erg tevreden’ over de pil.

Niet alle mannen hebben baat bij Viagra. Wie erectiestoornissen heeft als gevolg van zware diabetes of een prostaatkankeroperatie, kan alleen worden geholpen met een prothese of injecties. Maar die mannen krijgen door Viagra wel een duwtje in de goede richting. ‘Door alle publiciteit rond het middel dacht het grote publiek opeens: hé, er is een oplossing voor mijn probleem,’ zegt huisarts en seksuoloog Peter Leusink. ‘Mannen gaan nu vaker naar de dokter met hun erectiestoornissen. Niet dat ze allemaal met Viagra kunnen worden geholpen, maar het middel heeft wel deuren geopend en gesprekken op gang gebracht in de spreekkamer.’

Viagra voor baby’s

Naarmate Viagra langer op de markt is, krijgt het middel steeds meer het imago van een pil die aan alle problemen een einde maakt. In de media verschijnt het ene na het andere bericht over wéér een nieuwe eigenschap van Viagra. Een universiteit in Buenos Aires beweert dat het medicijn helpt tegen jetlagverschijnselen. De Napolitaanse maffia voert het middel aan racepaarden om de dieren harder te laten lopen. Onderzoekers in Israël ontdekken dat Viagra bloemen langer vers houdt. En ook bij geheugenverlies, vruchtbaarheidsproblemen, MS en hersenbloedingen heeft Viagra volgens sommige wetenschappers een helende werking. Aan de betrouwbaarheid van de claims kan vaak worden getwijfeld.

Dat laat onverlet dat Viagra in de praktijk nogal wat levens redt. Indirect, omdat erectieproblemen een voorbode kunnen zijn van diabetes en hart- en vaatziekten. Nu Viagra de drempel naar de huisarts verlaagt, kan bij veel mannen op tijd worden ingegrepen. Maar de pil wordt ook heel direct een life saver. Rond 2002 ontdekken artsen dat Viagra helpt bij baby’s en kinderen met pulmonale hypertensie, oftewel kramp in de bloedvaten van de longen. In het Sophia Kinderziekenhuis in Rotterdam wordt het medicijn sindsdien regelmatig gebruikt. ‘We hebben inmiddels zeventig patiënten met Viagra behandeld,’ zegt kinderarts Dick Tibboel. ‘Met name bij pasgeborenen kan pulmonale hypertensie een levensbedreigende aandoening zijn. Al staan ouders wel even gek te kijken als ze horen dat hun baby Viagra krijgt.’

Zo ook de ouders van de vijfjarige Anouk Budel uit Rotterdam, die in 2003 wordt geboren met een aandoening die leidt tot hoge bloeddruk in haar longen. ‘Toen de artsen Viagra voorschreven,’ vertelt haar moeder Esther, ‘had ik zoiets van… huh?’ De apotheek en de zorgverzekering reageerden precies zo. ‘Ik moest telkens weer uitleggen hoe het zat. Maar dan kreeg ik toch nog de vraag: “Het is zeker voor uw man?”‘

In 2005 brengt Pfizer sildenafil op de markt onder de naam Revatio, speciaal bedoeld voor patiënten met pulmonale hypertensie.

Transporten beveiligd

De groeiende vraag naar erectiepillen (prijs in de apotheek: negen euro per stuk) brengt andere farmaciebedrijven op een idee. Begin 2003 introduceert het Amerikaanse concern Lilly een eigen pil onder de naam Cialis. In dezelfde periode komt het Duitse Bayer met Levitra. Met name Cialis, dat maar liefst zesendertig uur werkzaam is tegenover de vijf uur van Viagra, en mannen daarmee meer vrijheid geeft om te bepalen wanneer ze gaan vrijen, wordt een serieuze concurrent. Stukje bij beetje snoept het medicijn marktaandeel af van Viagra.

Het duurt niet lang voordat ook de onderwereld doorkrijgt dat erectiemiddelen big business zijn. In Nederland neemt na de komst van Viagra het aantal overvallen op apotheken toe. Transporten van erectiepillen worden zwaar beveiligd. Zo zwaar dat het Rotterdamse beveiligingsbedrijf AGS Freightwatch nog net aan VN wil verklappen dat het bij transporten chauffeurs screent, volgauto’s inzet, en met James Bond-achtige zendertjes werkt, maar het krantenbericht dat de firma Viagra-pillen beveiligt, wil het ‘bevestigen noch ontkennen’.

De illegale handel in échte Viagra is nog kruimelwerk vergeleken bij de handel in nepmiddelen. De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) stopt al snel met het tellen van alle pillen die in seksshops en op internet worden aangeboden. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) onderzoekt tussen 2000 en 2004 vierhonderd monsters die in het niet-reguliere circuit zijn onderschept. Conclusie: slechts drie procent is echt. Eenderde van de monsters zijn pillen die qua uiterlijk en verpakking op Viagra lijken. De rest bestaat uit middelen die er anders uitzien, veelal kruidenpreparaten, maar suggereren dat ze hetzelfde effect als Viagra hebben. Het gevaar van de nepmedicijnen voor de volksgezondheid is groot, zegt RIVM-onderzoeker Dries de Kaste. ‘In het begin troffen we zelfs pillen aan die amfetamines bevatten. Onze collega’s in het buitenland komen geregeld pillen tegen met 120 milligram sildenafil, terwijl er 100 op de verpakking staat.’ En ook in de kruidenpreparaten worden steeds vaker sildenafil-achtige stoffen gevonden. Bij sommige mannen kunnen die tot hartproblemen leiden. ‘Het grootste gevaar is dat mannen die middelen op eigen initiatief nemen,’ zegt De Kaste, ’terwijl een arts hoort vast te stellen of iemand de medicijnen fysiek aankan en of die geen interacties hebben met andere geneesmiddelen.’

Illegaal kruidenmiddel

We nemen een kleine proef op de som en proberen via internet Viagra-pillen te bestellen. De meeste websites waarop erectiemiddelen worden aangeboden, zien er uiterst betrouwbaar uit: officieel ogende logo’s, mannen in witte jassen en waarschuwingen voor nepproducten. Soms heet Viagra gewoon Viagra, vaak ’the famous blue pill’. Drie keer rekenen we voor een doosje zo’n dertig euro af. Na twee weken heeft één aanbieder nog niets van zich laten horen. Een andere stuurt een mailtje waarin gesuggereerd wordt dat postsorteerders de pillen hebben gestolen. Van de derde ploft een dikke blanco envelop op de mat. Inhoud: tien blauwe driehoekjes zo groot als keelpastilles.

We proberen het ook op de Amsterdamse Wallen. Het gros van de seksshopeigenaren zegt geen Viagra te verkopen, maar haalt wel Libidfit onder de toonbank vandaan, een illegaal kruidenmiddel dat een sildenafil-variant bevat en de Nederlandse distributeur begin dit jaar op een terugvordering van een miljoen euro kwam te staan. Bij één seksshop is het raak: vier ‘Viagra-pillen’ voor vijftig euro. Op het eerste gezicht lijken ze echt. Maar bij nadere bestudering blijkt het blauw een tint donkerder en ligt het Pfizer-logo net ietsje dieper in de pil dan bij het origineel.

‘Viagra, Viagra?,’ sist een man in een steeg. De drugsdealer blijkt naast ‘wit’ (cocaïne) en ‘bruin’ (heroïne) ook ‘blauw’ in het assortiment te hebben. Althans, dat beweert hij. Het ronde, witte tabletje dat hij uit zijn zak haalt, heeft wel erg veel weg van paracetamol. Maar de dealer stelt ons gerust: ‘Precies hetzelfde spul, je gaat een hele leuke tijd hebben.’

Internet

De Inspectie voor de Gezondheidszorg probeert in samenwerking met de Voedsel en Waren Autoriteit, de FIOD en de douane de handel in nep-Viagra van meet af aan tegen te gaan. De diensten vallen fabriekjes binnen, brengen malafide pillendraaiers voor de rechter en onderscheppen vervalsingen bij de grens. Ook houden ze waarschuwingscampagnes en tikken ze internetproviders op de vingers. Met de nodige successen. Toch blijft het lastig om de stroom neppillen te stoppen. Voor veel mannen is de verleiding om erectiepillen via internet te bestellen groot. Ze laten schaamte en aanschafkosten – Viagra is niet opgenomen in het basispakket – zwaarder wegen dan gezondheidsrisico’s. Bovendien laten ze zich gemakkelijk in de luren leggen doordat pillen, verpakkingen en zelfs patiëntenbijsluiters steeds nauwkeuriger worden vervalst. En wie stapt naar de politie als hij ontdekt dat hij neppers heeft gekocht?

Maar vooral aan de aanbodzijde kunnen de gezamenlijke diensten relatief weinig uitrichten. De meeste aanbieders zitten in landen als China en India. Probeer die maar eens te stoppen. Daar komt bij dat de aanpak van vervalsingen lange tijd geen prioriteit is voor de Nederlandse overheid. ‘De capaciteit van de IGZ is beperkt en ze wordt vooral ingezet waar deze echt nodig is,’ verklaart Minister Hoogervorst van Gezondheidszorg in 2006 tegenover de Kamer. ‘Het zou hierbij nodig kunnen zijn, maar het heeft geen hoge prioriteit in mijn onderzoeksbeleid.’ Volgens de IGZ is daarin inmiddels verandering gekomen. Een woordvoerder laat weten om ‘strategische redenen’ niets te kunnen zeggen over het huidige aantal inspecteurs dat zich met neppillen bezighoudt. Wel kan hij melden dat de afdeling ‘wordt uitgebreid’.

Maar ook de internationale samenwerking laat lang te wensen over. Bij Eurojust, het EU-agentschap dat samenwerking tussen gerechtelijke autoriteiten ondersteunt, ligt ‘de focus niet op de medicijnenbranche’, zegt vice-president Roelof Jan Manschot in juli 2007 in de Volkskrant. Eurojust is afhankelijk van de zaken die door de lidstaten worden aangedragen. ‘Het onderwerp komt pas hoger op de prioriteitenlijst als er slachtoffers vallen, vrees ik.’ Volgens de IGZ is ook die informatie inmiddels achterhaald. Maar Eurojust laat weten dat ‘het aantal zaken dat sinds juli 2007 wordt aangedragen niet is toegenomen.’

Klagende vrouwen

Viagra: goud waard voor onmachtige mannen, hedonistische feestgangers, kinderen met pulmonale hypertensie, farmaceuten met gevoel voor commercie en handelaren van twijfelachtig allooi. Maar is er één groep die niet onverdeeld enthousiast reageert op de Viagra-revolutie: vrouwen. In 2003 doet de Nieuw-Zeelandse wetenschapster Annie Potts voor het eerst onderzoek naar wat echtgenotes van Viagra-gebruikers eigenlijk vinden van het middel. Wat blijkt? De vrouwen klagen dat ze door Viagra onder druk worden gezet om langer en vaker seks te hebben omdat hun mannen geen dure pillen willen verspillen. Bovendien zijn de mannen meer gefixeerd op penetratie en besteden ze nauwelijks aandacht aan voorspel.

Seksuoloog en huisarts Peter Leusink ziet door Viagra twee groepen vrouwen ontstaan. ‘Enerzijds heb je de vrouwen die blij zijn met Viagra, omdat ze zich verwaarloosd voelden,’ zegt hij. ‘Als mannen geen erectie meer kunnen krijgen, zijn ze namelijk geneigd ook meteen minder werk te maken van het vrijen.’ Maar er zijn ook vrouwen die het wel best vinden dat hun echtgenoot hem niet zo makkelijk meer omhoog kan krijgen. ‘Vrouwen die pijn hebben bij het vrijen, of geen plezier meer hebben in seks. Die zijn er helemaal niet van gediend dat hun man weer de Tarzan wil uithangen.’

Hoe de verhoudingen precies liggen, is niet bekend. Uit onderzoek blijkt wel dat vijftig procent van de mannen die erectiepillen proberen niet om een herhaalrecept vraagt. Leusink: ‘De motieven van die groep zijn niet onderzocht. Maar het zou best kunnen dat de vrouwen er een rol in spelen.’

Kern van het probleem is dat huisartsen vrouwen nauwelijks betrekken bij het voorschrijven van Viagra, blijkt uit de studie van Annie Potts. Volgens Peter Leusink ligt dat ook aan de mannen zelf. ‘Bij slechts tien procent van de consulten is de vrouw aanwezig. Tja, en wanneer je als arts maar tien minuten voor een patiënt hebt, en een man zegt dat zijn vrouw erachter staat, dan schrijf je zo’n pil voor.’

En zo wordt de nachtmerrie van de Rotterdamse seksuoloog Koos Slob soms bewaarheid. Al in 1998 uit Slob zijn zorgen over de gevolgen van Viagra voor vrouwen. ‘Bij de behandeling van impotentieklachten mag de relatie met de partner niet buiten beschouwing blijven,’ zegt hij op het congres waarop Viagra in Nederland wordt gepresenteerd. ‘Mijn schrikbeeld is dat van de uroloog of seksuoloog die alleen nog maar een receptje schrijft, zonder behoorlijk na te gaan wat de oorzaak van de klachten is.’ Ook Slob wijst erop dat vrouwen om allerlei redenen geen zin meer kunnen hebben in seks. ‘Zou ik in zo’n geval alleen maar Viagra voorschrijven, dan zou ik me haast medeplichtig voelen aan verkrachting.’

Een boude uitspraak. Maar wel één die aan een dieperliggend probleem raakt: wat als erectiepillen in verkeerde handen terecht komen? Mei 2005 wordt bekend dat in de staat New York 198 veroordeelde verkrachters en aanranders tijdens hun proefverlof of na uitzitting van hun straf via de staatsziektekostenverzekering Viagra hebben ontvangen. Augustus 2007 wordt in Frankrijk een eenenzestigjarige man gearresteerd voor de ontvoering en verkrachting van een vijfjarig jongetje. De man, die er net een celstraf van zevenentwintig jaar op heeft zitten voor de verkrachting van drie andere jongetjes, wordt aangetroffen in het bezit van Viagra. De pil blijkt hem te zijn voorgeschreven door een gevangenisarts, die geen toegang had tot zijn strafdossier.

‘Ik heb een keer een pedoseksueel op spreekuur gehad die om Viagra vroeg,’ zegt Peter Leusink. ‘Ik vroeg hem of hij actief was. Dat beaamde hij. Toen zei ik: dan ga ik je geen pillen voorschijven.’

Kapers op de kust

Tien jaar Viagra tonen aan hoe één bij toeval ontdekt medicijn miljoenen mannen door slappe tijden kan helpen, maar ook, zoals ieder geneesmiddel, lelijke bijwerkingen kan hebben. Zo kan het lopen wanneer een seksueel probleem opeens een puur fysiek probleem wordt, dat met een pilletje kan worden opgelost. Het Nederlands Huisartsen Genootschap wil dat beeld enigszins corrigeren. Na tien jaar bijscholing door de farmaceutische industrie komt het NHG in juli met een eigen richtlijn voor de behandeling van erectiestoornissen. Peter Leusink is een van de opstellers. ‘In de richtlijn zijn de medische en psychosociale kant goed in evenwicht,’ zegt hij. ‘Er is meer nadruk op voorlichting. Meer aandacht voor verwachtingen van seks op hoge leeftijd, en voor het feit dat je ook iets van het vrijen moet maken.’ Volgens Leusink zijn erectieproblemen sinds Viagra te veel gemedicaliseerd. ‘Ik kan tot geen andere conclusie komen dan dat we te ver zijn doorgeschoten. Toen seksuele problemen nog vooral werden gezien als iets psychisch, zijn veel mannen in de steek gelaten. Maar de huidige situatie is weer het andere uiterste.’

Wat de invloed van de richtlijn op het aantal Viagra-voorschriften zal zijn, zal moeten blijken. Zeker is dat Viagra de volgende tien jaar van haar bestaan veel terrein zal verliezen. Vormt concurrent Cialis nu al een bedreiging – de ‘weekendpil’ heeft inmiddels veertig procent van de Nederlandse markt in handen, is in vierentwintig landen marktleider en komt in de laatste enquêtes onder huisartsen en vrouwen als winnaar uit de bus – in juni komt fabrikant Lilly ook nog eens met een erectiepil die op dagelijkse basis kan worden geslikt. Achterliggend idee is dat de man er, net als bij het dagelijks gebruik van bloeddrukverlagers, nauwelijks meer bij stil staat dat hij medicatie gebruikt. De tijdsdruk bij seks valt weg, de nachtelijke en ochtenderecties keren terug, en de man voelt zich weer een echte vent.

En er zullen meer kapers op de kust komen. In 2011 loopt het patentrecht op sildenafil af. Andere farmaceuten zullen daar gretig op inspelen. Er valt namelijk nog genoeg te winnen. Hoewel Viagra het taboe rond erectieproblemen heeft verkleind, is de gang naar de huisarts voor veel mannen nog altijd lastig. Ook nu nog raadpleegt niet meer dan twintig procent van de mannen met impotentie een dokter. Bovendien wacht die groep nog steeds gemiddeld twee jaar met hulp zoeken. En een patiëntenvereniging voor mannen met erectiestoornissen is er ook nog steeds niet.

Tegelijkertijd dienen nieuwe hypes zich aan. Aangespoord door het kassucces van Viagra werken verschillende farmaceutische bedrijven aan een lustopwekkend middel voor vrouwen. En het Amerikaanse concern Johnson & Johnson brengt binnenkort een pil op de markt voor mannen die vroegtijdig klaarkomen. Oók zo’n enorm probleem. Het einde van de sekspil is nog lang niet in zicht.