Expeditie Fairphone

Zomer 2013. Bas van Abel zit thuis, op zolder in Utrecht, en weet dat hij die dag anderhalf miljoen moet overmaken. In Chongqing, een miljoenenstad in centraal China, wacht het management van de fabriek op zijn aanbetaling. Hij tuurt naar het beeldscherm van zijn computer, laat het plastic apparaatje van de bank door zijn handen gaan. Daar zit hij dan, met z’n Raboreader. Hij zal het bedrag in een paar etappes moeten verdelen. Anderhalf miljoen internetbankier je tenslotte niet zomaar, hopla, in één keer. Van Abel kijkt zijn kamer rond, het is een zaterdag in juni, beneden hoort hij zijn kinderen spelen. En ineens krijgt hij het ongelooflijk benauwd.

Visioenen van Nina Brink en haar mislukte beursgang spoken door zijn hoofd. Hij hoeft dan wel niet naar de beurs, maar er rekenen inmiddels meer dan tienduizend mensen op hem. Die hebben hem stuk voor stuk hun vertrouwen én driehonderd euro gegeven. Bij het saldo van de bankrekening in zijn scherm knippert een bedrag van ruim drie miljoen.

Ze zijn maar met een klein team, er is niet eens een financiële man in dienst. Wat nu als ze iets over het hoofd hebben gezien? Als de contracten met de Chinezen niet goed zijn uitonderhandeld? Als er juridisch iets niet klopt? Ze hebben hun huiswerk heus wel gedaan, maar is ook al het papierwerk voor Europa echt in orde? Ze zouden niet de eerste start-up zijn die straks een container vol spullen in een haven heeft staan. Als hij nu een fout maakt, denkt Bas van Abel, helpt hij zijn leven voor altijd naar de knoppen.

Een half jaar eerder heeft hij met een paar medestanders van het eerste uur besloten de sprong te wagen. Niet langer willen ze alleen campagne voeren tegen praktijken waarvan almachtige telecomgiganten jarenlang hebben beweerd dat ze er nu eenmaal weinig aan kunnen veranderen: de ‘bloedmineralen’ uit Congo die in mobieltjes verwerkt worden, de Chinese fabrieken waar tieners voor een hongerloontje smartphones in elkaar schroeven en de reusachtige bergen elektronisch puin die buiten het zicht van de westerse wereld liggen weg te roesten. Ze besluiten zelf, als bedrijf, een alternatief op de markt te gaan brengen: de Fairphone, een zo ‘eerlijk’ mogelijke smartphone, geproduceerd met zo min mogelijk schade voor mens en natuur.

En dus is Van Abel, aan de kunstacademie opgeleid als ontwerper, ineens ondernemer. Met fondsen en subsidies en een enkele angel investor heeft hij het voorwerk kunnen doen. Ook telecomaanbieders als KPN en Vodafone hebben hun steun aan het project toegezegd. De chef Hardware van KPN heeft alvast duizend Fairphones bij hem besteld. En dan zijn er de tienduizend enthousiastelingen die tijdens de crowdfundingscampagne alvast driehonderdvijfentwintig euro voor een telefoon hebben overgemaakt.

Detail: Nu moet de Fairphone er nog wel komen.

Strategisch naïef

Zomer 2011. Van Abel, een lange gestalte met blonde krullen, loopt over de zanderige vlakte van een Congolese kobaltmijn. Met drie ngo-collega’s en een filmmaker is hij op pad voor een eerste Factfinding Mission. In het land zitten behalve olie, goud, tin, tantaal en coltan ook de grootste kobaltreserves ter wereld in de grond. Tragisch gevolg van al die rijkdom: gewapende milities financieren hun onderlinge strijd met de opbrengst van de mijnbouw, corruptie is er aan de orde van de dag.

In Nederland is het plan ontstaan om in Katanga, een relatief rustige provincie in het zuidoosten van Congo, zelf een fairtrade-keten voor kobalt op te gaan zetten. Zonder kinderarbeid, met goede omstandigheden en eerlijke prijzen voor de mijnwerkers, zonder dat er geld aan de strijkstok van een regeringsfunctionaris blijft hangen.

Strategisch naïef, zo noemt Van Abel hun tactiek graag. Ze spreken met mijnwerkers, ngo’s en ministers. Steeds weer stellen ze de vraag: hoe komen we tot eerlijke mijnbouw, tot een eerlijke productieketen voor kobalt, en zo tot eerlijke batterijen voor mobiele telefoons?

Die middag zijn ze in hun jeep over modderige wegen naar een van de mijnen van Katanga gereden. Mannen in besmeurde T-shirts dalen langs touwen af in putten van zo’n zestig meter diep, om er pas dagen later weer uit te komen. In het donkerst van de aarde bikken ze ertsen met kobalt los. Boven de grond staan vrouwen en kinderen de stenen af te spoelen in de grauwe modderpoelen rondom de mijn. Zodra ze de blanke delegatie in het oog krijgen, worden de kinderen haastig weggestuurd om te gaan spelen.

De reis is voor Van Abel en zijn team vooral een reality check. Wie zaken wil doen in Congo kan het woord ‘eerlijk’ maar beter meteen tussen aanhalingstekens zetten. Waar ze op hun eerlijke missiereis ook komen, er moet betaald worden. De opzichter van de mijn wil geld zien omdat ze er hebben gefilmd. Omringd door twintig joelende Congolezen koopt Van Abel bij wijze van compromis voor vijftig dollar een zak met kobalt. Eerder hebben ze voor het maken van dezelfde film ook de minister van Mijnbouw al moeten omkopen. En voor ze de mijn überhaupt in mochten, zaten ze vier uur op het kantoor van de geheime dienst. Van Abel kan er niet omheen: wie in Congo ‘iets eerlijks’ wil gaan doen, moet compromissen sluiten.

Geen banaan

Een Fairphone? Onmogelijk. Hoe vaak Bas van Abel de laatste jaren niet voor gek verklaard is, kan hij zich niet herinneren. Een telefoon is immers geen banaan: het ding bestaat uit honderden minuscule onderdelen, gemaakt door evenzoveel fabrikanten en er zijn wel dertig mineralen in verwerkt. Knappe jongen die daarvoor een eerlijke productieketen weet op te zetten. Maar de poging om dan op z’n minst een zo eerlijk mogelijke telefoon op de markt te brengen, is voor Team Fairphone vooral een manier om de discussie gaande te houden. Want naast alles wat er rondom de productie van het apparaat niet deugt, is de telefoon, uitgevonden om mensen met elkaar in verbinding te stellen, voor Van Abel vooral het symbool van een maatschappij die in haar consumptiedrift totaal van zichzelf en haar producten vervreemd is.

Het heldere moment komt als hij in zijn onderbroek in een badkuip van een Congolees hotel staat. Hij kijkt naar de stenen die hij onder de douchestraal houdt, hij heeft ze die middag gekocht bij de mijn in Katanga. Hij ziet hoe het water om zijn blote voeten langzaam bruin kleurt. Onder het zand en de klei komt in de steen een zwarte streep puur kobalt tevoorschijn. Van Abel denkt terug aan zijn kunstacademiejaren en realiseert zich dat het hem hier om te doen is: het simpele besef dat alles handwerk is. En dat alles wat de moderne mens aan vernuftige technologie en elektronica produceert, uiteindelijk gewoon uit de grond komt. Een kwart van de wereldwijde kobaltproductie is bestemd voor de accu’s in onder meer telefoons, laptops en camera’s. Het wassen van kobalt is dus goedbeschouwd de tweede stap bij het maken van een batterij voor een mobieltje. En noem hem naïef, maar dit is wat hij hoopt: als meer mensen weer zouden weten waar hun spullen vandaan komen, hoe zo’n productieketen in elkaar zit en onder welke omstandigheden al die elektronica gemaakt wordt, dan zou het toch mogelijk moeten zijn om met elkaar tot een rechtvaardiger, beter productiesysteem te komen?

Maar ja. Wie moet die verandering in gang zetten? Zijn dat de ngo’s, de overheid, de consumenten zelf? En waar ligt de verantwoordelijkheid van elektronicabedrijven?

Conflictmineralen

Najaar 2012. In de enorme conferentiezaal van het hoofdkantoor van de OECD in het chique zestiende arrondissement van Parijs zitten zo’n honderdvijftig Afrikaanse ministers, bedrijven, ngo’s en diplomaten bij elkaar. Ter tafel: de gevolgen van de Dodd-Frank-Act, een Amerikaanse wet uit 2010 die alle beursgenoteerde bedrijven in de VS verplicht aan te geven of ze in hun productie gebruik maken van ‘conflictmineralen’ uit Congo. De wet is ingevoerd om de milities in het gebied een halt toe te roepen, maar lijkt vooral op een boycot uit te lopen: na invoering van de wet hebben veel grote bedrijven zich uit het land teruggetrokken en ligt de mijnbouw er nagenoeg stil. Hoe kunnen de aanwezigen die weer vlot trekken?

Vooraan, op de eerste rij, zit Bas van Abel. Niet bij de ngo’s, maar tussen de grootste elektronicabedrijven van de wereld. Achter hem zit de man van Nokia, links Hewlett Packard, rechts die van General Electrics. Enigszins beduusd stelt Van Abel vast dat hij een eigen tolk heeft. Zijn nieuwe pak ruikt nog naar de winkel, voor zijn neus staat een bordje met ‘CEO Fairphone’.

Het is een tamelijk bizarre ervaring. Jarenlang heeft hij in de non-profitsector gewerkt. Als creative director bij Waag Society, ‘Institute for art, science and technology’ in Amsterdam, onderzocht hij hoe je technologie in kunt zetten voor de samenleving. Zo werkte hij aan een online ontwerp van een onderbeenprothese die voor een paar dollartientjes kon worden geproduceerd met computergestuurde machines in Afghanistan. Maar ondernemer? Nee, zo heeft hij zichzelf eigenlijk nooit gezien.

En nu is hij dan directeur van een bedrijf. Of zoals hij zelf liever zegt: een sociale onderneming. Het idee om zelf een fairtrade keten voor kobalt op te gaan zetten, heeft Van Abel voorlopig uitgesteld. Te complex, en bovendien is een aantal grote elektronicabedrijven met steun van de Nederlandse regering bezig een ‘conflictvrije mijn’ op te zetten in Congo. Aanleiding is de Dodd-Frank Act, de wet die de mijnbouw in het gebied vooral verlamd heeft. Jaime de Bourbon, alias ‘de grondstoffenprins’, door het ministerie van Buitenlandse Zaken benoemd als speciale vertegenwoordiger natuurlijke hulpbronnen, heeft Van Abel uitgenodigd voor de OECD-conferentie. Hij ziet in Fairphone een geweldig uithangbord voor zijn project.

Nog altijd kinderen

Voorjaar 2013. Bas van Abel is weer op weg naar een Congolese mijn, dit keer in een lange colonne van VN-jeeps. Een Pakistaanse eenheid van de VN-troepenmacht rijdt ter beveiliging voor hen uit. Door de groene heuvels langs het Kivumeer gaat het steeds hoger de bergen in. Het gezelschap afgezanten van multinationals, ngo’s en diplomaten is op weg naar de Kalimbi-mijn, waar het Conflict Free Tin Initiative toezicht houdt. In de mijn wordt tin gewonnen, wereldwijd gebruikt voor de coating van blikjes en als soldeersel voor elektrische apparaten. Op initiatief van bedrijven als Philips en Tata Steel wordt de mijn gecontroleerd en worden de zakken met tin gelabeld, opdat ze niet ongezien in handen van een lokale warlord komen. In Katanga heeft Motorola een soortgelijk mijnbouwproject opgezet voor tantaal, de minerale grondstof die verwerkt wordt in de condensatoren voor batterijen.

Maar met die projecten lopen de beursgenoteerde bedrijven, bang voor een schandaal, liever niet al te opzichtig te koop. Voor grote bedrijven geldt dat maar een heel klein deel van de mineralen in hun productie uit deze conflictvrije mijnen komt. En tja: het blijft Congo, het project is fragiel en het labelsysteem niet waterdicht. Een kolonel van het leger bleek met de gecertificeerde tin een eigen handelsroute te zijn begonnen, een regeringsfunctionaris had de labels aan een andere mijn doorverkocht. Bovendien: er werken nog altijd kinderen, het project richt zich alleen op het buiten de deur houden van krijgsheren. Zo ‘fair’ zijn de mineralen uit Congo dus niet, maar het is een stap in de goede richting, vindt Van Abel. Hij plaatst een order bij de mijnen voor de eerste lichting van zijn Fairphone: daarin zullen ze conflictvrije tin en tantaal uit Congo verwerken.

Vind een fabriek in China

Intussen draait ook de zoektocht naar een producent op volle toeren. Even wordt overwogen de Fairphone in Europa te laten produceren, maar juist door zelf met een Chinese fabriek in zee te gaan, zullen ze aan den lijve ondervinden hoe ingewikkeld het is om op een ecologisch en sociaal verantwoorde manier te produceren. Om dat verhaal is het Van Abel en de zijnen uiteindelijk te doen.

En dus luidt de missie: vind een fabriek in China die bereid is haar productieproces om te gooien om op voorwaarden van een onbekend bedrijfje uit Amsterdam het futiele aantal van twintigduizend telefoons te maken. En die er niet mee zit dat er voorlopig nauwelijks geld is, maar dat de Amsterdammers het hele project met behulp van crowdfunding willen financieren.

Drie weken reizen ze dwars door het land, tot ze op de fabriek in Chongqing stuiten. Ook hier zijn honderden Chinezen in witte jassen in razend tempo aan het werk achter de lopende band, maar Van Abel heeft er meteen ‘een goed gevoel’ bij. Er hangt een ontspannener sfeer dan in alle andere fabrieken waar ze tot dan toe zijn geweest. Het management heeft wel oren naar de plannen van Van Abel. Niet in het minst omdat ze nog geen zaken doen met Europa. Fairphone biedt, hoe bescheiden ook, een toegang tot de Europese markt. En wat betreft de arbeidsomstandigheden in de fabriek hebben ze in Chongqing niets te verbergen, daarnaar mag Fairphone met alle plezier onderzoek doen.

Terug in Nederland wordt de crowdfundingscampagne opgetuigd: als vijfduizend mensen in de voorverkoop bereid zijn 325 euro in te leggen voor een telefoon, kan Fairphone haar eerste lichting smartphones laten bouwen. Het team van Van Abel, inmiddels uitgebreid tot een man of vijf, schrikt zich een hoedje. Binnen drie weken maken ruim tienduizend enthousiastelingen vanuit de hele wereld geld over en staat er meer dan drie miljoen euro op de rekening van Van Abels start-up.

Bebrilde twintigers

Januari 2014. Van Abel beent energiek over de bovenste verdieping van Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Aan kale bureaus zitten een stuk of twintig overwegend bebrilde twintigers ingespannen naar hun computers te turen. Afgezien van een plastic Chinese gelukskat die onophoudelijk met zijn poot zwaait, ontbreekt van hippe kantoortuintaferelen elk spoor. Sinds de Fairphones daadwerkelijk bij alle bestellers worden afgeleverd, kan de ‘klantenservice’ (twee bureaus in een hoek) alle vragen en reacties maar nauwelijks aan. ‘Af en toe zitten we hier tot diep in de nacht,’ zegt Van Abel. En met een grijns: ‘Chinese toestanden.’

Inmiddels kan hij weer lachen om zijn paniekaanval op zolder. Al liep het productieproces door zijn twijfel wel de nodige vertraging op. Hij ging van de zomer nog drie keer terug naar China voordat de telefoons uiteindelijk van de band rolden. ‘Vanaf het moment dat mensen gingen betalen, ben ik eigenlijk constant in lichte paniek geweest.’

Allemaal koudwatervrees, zegt hij nu. Van Abel was die ochtend nog in het distributiecentrum in Tilburg waar sinds december alle dozen uit China binnenkomen, en hij heeft ze even nageteld: inmiddels zijn er 24.763 Fairphones in omloop. Elke dag melden zich via de site weer nieuwe geinteresseerden.

Fairyphone

Fairphone wordt geroemd als een van de succesvolste crowdfundingprojecten van afgelopen jaar, media van over de hele wereld berichtten uitvoerig over ‘de eerste eerlijke telefoon ooit’. Van Abel werd geïnterviewd door de BBC en het Amerikaanse CNBC News Channel, op de dinsdagmiddag van ons bezoek is er net weer een cameraploeg van de Duitse ARD vertrokken. Die interviews zijn niet zo zijn ding, zegt Van Abel, al geeft hij toe alle aandacht ook wel mooi te vinden. ‘Zit ik ineens met twee anchormannen aan zo’n tafel met CEO’s te ouwehoeren over belangrijke zaken in de wereld. Terwijl onder mij in beeld de beurskoersen van Apple voorbijkomen. Dan moet ik mezelf wel even knijpen, dat wij daar als kleine start-up tussen zitten.’

Maar naast alle lof voor het initiatief zijn er ook nog veel kritische vragen. Prachtig, die vijfentwintigduizend telefoons, maar het is natuurlijk een druppel op de gloeiende plaat bij de miljoenen smartphones die de grote telecomjongens jaarlijks produceren. Wat is kortom de impact van het project? In hoeverre kan de Fairphone zich op technologisch en designgebied meten met de concurrenten? En uiteraard de meest prangende vraag: hoe fair is die Fairphone nu precies? Vooral in Duitsland, overigens vóór Nederland aanvoerder van de landenlijst van Fairphone-bestellers, wordt het duurzaamheidsgehalte van de telefoon in technologiemagazines en blogs uitvoerig uitgeplozen. In de Fairphone zit weliswaar een paar gram tin en tantaal uit de conflictvrije mijn-initiatieven in Congo, maar andere onderdelen van sub-leveranciers bevatten allerlei mineralen waarvan de herkomst onbekend is. Bovendien zijn er dertig mineralen nodig om een smartphone draaiende te houden; nog liefst achtentwintig te gaan dus. En, stelt bijvoorbeeld de Duitse editie van c’t magazine vast: een bedrijf als Nokia verwerkt de conflictvrije grondstoffen uit Congo ook. Daarbij komt dat Apple na alle kritiek steeds meer probeert te verbeteren aan de arbeidsomstandigheden in haar Chinese fabrieken. Hoe veel ‘fairer’ dan de rest is Fairphone dan? Op de opiniepagina van NRC Handelsblad opperde een criticus dat Van Abels telefoon uiteindelijk nauwelijks verschilde van pretentieloze, veel goedkopere smartphones uit China en misschien maar beter ‘Fairyphone’ had kunnen heten; het ding deed zijn eigenaren in sprookjes geloven.

Nog duizenden stappen

Op de vijfde verdieping van Pakhuis de Zwijger wordt alle kritiek met belangstelling gevolgd en minutieus van reacties voorzien in een eindeloze serie blogposts op de website. Want dit is precies waartoe Fairphone op aarde is: met zoveel mogelijk mensen een discussie ontketenen over de mogelijkheden om ‘eerlijk’ te produceren, in totale openheid over hun eigen handelen en de dilemma’s die ze daarbij tegenkomen.

Op de vraag ‘is Fairphone écht ’s werelds eerste eerlijke smartphone?’ luidt het antwoord in alle blogposts duidelijk en voortdurend ‘nee’. Bas van Abel is de eerste om toe te geven dat honderd procent ‘fair’ bij een smartphone waarschijnlijk nooit gaat lukken. ‘Fairer-phone’ was dan misschien een betere naam geweest, maar ja, dat bekt nu eenmaal niet. In interviews praat hij de blaren op zijn tong om uit te leggen dat er letterlijk nog wel duizenden stappen te nemen zijn op weg naar een betere, en nog eerlijker Fairphone. En dat het juist hun missie is om daarvan onderweg zo veel en openhartig mogelijk verslag te doen. Zo hebben ze een gedetailleerd overzicht online gezet van de prijsopbouw van de driehonderdvijfentwintig euro voor een Fairphone. Daarmee hopen ze de grote telecomaanbieders uit te dagen. ‘Een vergelijking tussen de Fairphone en andere smartphones op eerlijkheid is nu bijvoorbeeld nog heel lastig omdat de grote producenten veel minder informatie prijsgeven. Het zou best kunnen dat Apple haar vaste werknemers in China inmiddels beter betaalt dan wij, maar dat zegt niets over hoe die mensen behandeld worden. Om werkelijk een oordeel te kunnen vellen, moet je ook weten hoe de arbeidsomstandigheden in die fabrieken zijn, en of ze de boel bijvoorbeeld niet door goedkope uitzendkrachten of minderjarige stagiairs in elkaar laten zetten.’

Arbeiderszelfbestuur

En nee, de fabriek waar de Fairphones gemaakt worden is wat dat betreft ook geen heilige. Fairphone vroeg een lokale organisatie onderzoek te doen en zette het hele rapport ter inzage op haar website. Er bleek een vijftienjarig meisje in de fabriek te werken, enkele werknemers draaiden in plaats van de afgesproken zestig wel zevenenzeventig uur per week en werkten soms twintig dagen achter elkaar.

Sinds het rapport is er het nodige verbeterd in de fabriek, zegt Van Abel. Hij noemt brandveiligheid, beter eten in de kantines en deskundiger trainingen voor de werknemers. Geen grootse veranderingen, geeft hij toe. ‘Natuurlijk hadden we met zo’n kleine productie niet al te veel te vertellen. En we wilden geen scheve ogen creëren door alleen de werknemers die de Fairphone produceerden beter te betalen.’ Daarom richtten ze onder meer een ‘arbeiderswelvaartsfonds’ op. Van elke verkochte Fairphone gaat bijna twee euro naar het fonds, het fabrieksmanagement legt zelf ook twee euro in. Fairphone heeft sinds een half jaar permanent een eigen teamlid op de fabriekscampus wonen. Zij onderhoudt het contact met het management én de werknemers.

Hoe groot het verschil is dat Fairphone in Chongqing heeft kunnen maken, zal volgens Van Abel de komende maanden pas duidelijk worden, als het arbeidersfonds zijn beslag krijgt. ‘Echte vakbonden zijn in China verboden, maar met het fonds hopen we de positie van de fabriekswerkers te versterken. Het moet een soort arbeiderszelfbestuur worden, waar de werknemers zelf over het geld kunnen beschikken en eisen kunnen stellen aan het management.’

Open Design

Ook dat zijn eerste voorzichtige stappen, zegt Van Abel. Stappen die door alle media-aandacht voor Fairphone door velen kritisch gevolgd zullen worden. Maar het meest kritisch is misschien nog wel hun eigen achterban, de community van Fairphone-gebruikers. De early adopters van over de hele wereld die de eerste paar duizend Fairphones bestelden, vormen geen klantengroep die snel tevreden is. ‘How can it be fair when you manufacture in terrorist countries like China and Congo,’ schrijft ‘Jesus’ verontwaardigd. Een andere klant stuurde een ziedend mailtje omdat hij op foto’s computers van Apple in het Fairphone-kantoor had zien staan. Dat merk deugde niet! Weer een ander vroeg zich af waarom Fairphone niet kon garanderen dat hun telefoons ook ‘NSA- en afluistervrij’ zijn. En recentelijk ontbrandde in de gebruikersgroep een levendige discussie over de pakketservice waarmee Fairphone werkt. ‘Als GLS mijn Fairphone komt brengen, hoef ik hem niet! Die werken alleen maar met onderbetaalde krachten.’

Prachtig, vindt Van Abel, dat soort klanten houdt hen scherp. Er wordt alweer hard nagedacht over een volgende versie van de Fairphone, en daarbij hoopt hij nog veel meer kritische consumenten te betrekken. Van Abel is een groot voorstander van de Open Design-aanpak, waarbij publiekelijk met zoveel mogelijk betrokken partijen wordt nagedacht over hoe je een product kunt verbeteren. ‘We spelen nu al met mogelijkheden om bepaalde broncodes vrij te geven zodat mensen zelf met een 3D-printer de behuizing van hun telefoon kunnen customizen.’ En ja, ook andere telecombedrijven zijn van harte uitgenodigd om mee te denken. Want van de kritiek dat Fairphone veel te dicht aanschurkt tegen de industrie en moet oppassen geen troetelproject te worden van grote bedrijven die in hun eigen productieketen vervolgens niets veranderen, trekt hij zich niets aan. ‘Zolang we niet exclusief met één bedrijf samenwerken, worden we door niemand ingelijfd. Je moet er niet ingewikkeld over doen dat bedrijven op aarde zijn om winst te maken. Voor hen is ons project ook gewoon interessant omdat er een nieuwe markt van bewuste klanten blijkt te bestaan. En hoe sterker de markt vraagt om duurzame producten, hoe meer grote bedrijven zich genoodzaakt zullen voelen iets te veranderen.’

Race om de massaproductie

Hoe groot Fairphone zelf als bedrijf moet worden, is voor Van Abel een van de belangrijkste vragen voor de nabije toekomst. ‘Het dilemma is: het is nooit onze ambitie geweest om als een echte telecomboer zoveel mogelijk winst te maken door zoveel mogelijk telefoons te verkopen. Dat staat juist haaks op ons protest tegen de hele consumptie- en verspillingscultuur. Tegelijkertijd moeten we wel groeien, als we enig effect op de markt willen hebben.’ En met die groei doemen weer nieuwe dilemma’s op. ‘Stel dat we een volgende keer 350.000 telefoons willen maken. Daar heb je al gauw zestig miljoen voor nodig, zo’n bedrag ga je niet crowdfunden. Dan moet je dus financiers zoeken. Hoe behoud je dan je onafhankelijkheid? En hoe kritisch kun je zijn over je eigen productieproces als er ineens miljoenen mee gemoeid zijn?’

Eigenlijk rennen ze nu al harder dan ze kunnen, verzucht Van Abel, terwijl naast hem de gouden gelukskat onvermoeibaar met zijn poot zwaait.

Van de zomer, op zijn zolderkamer, heeft hij heel even met het idee gespeeld om er maar helemaal mee op te houden. Drie keer was hij die maand in China geweest. In Chongqing, een industriestad waar dertig miljoen mensen wonen die hun leven grotendeels in fabrieken slijten, voor een gekmakende race om de massaproductie die nu eenmaal de motor van onze economie is. Eigenlijk, zegt Van Abel, zie je daar iets wat je niet wilt weten. ‘En toch moet dat verhaal verteld worden, opdat we het op een dag misschien anders doen.’

De Fairphone

Het verhaal aan de binnenkant

Langer mee

De batterij en andere losse onderdelen zijn makkelijk te vervangen, opdat de telefoon langer meegaat. De glasplaat is dikker zodat ‘ie niet bij een keer vallen verbrijzelt. Er kunnen 2 simkaarten in: een apart toestel voor zakelijk gebruik is niet nodig.

Simpel ontwerp

Het ontwerp van de eerste editie van de Fairphone is simpel, op het saaie af. En ja, dat is een statement: Fairphone doet niet mee aan de race om het nieuwste-van-het nieuwste. Het verhaal zit vooral aan de binnenkant.

Conflictvrij

Van de 30 mineralen in een Fairphone zijn er nu 2 officieel ‘conflictvrij’: de tin in de soldeerpasta komt uit een Congolese mijn waar internationale organisaties toezicht houden. Ook het tantaal in de capacitoren komt uit zo’n mijn.

Geen oordopjes

Bij een Fairphone krijg je geen oordopjes, usb-kabels en adapters. De meeste mensen hebben die toch al in huis, is de gedachte. Het verschepen van lichtere pakketjes betekent tegelijkertijd minder CO2-uitstoot.

Recycling

De Fairphone is gemaakt van gerecyclede kunststof. Van elke verkochte telefoon gaat 3 euro naar een organisatie die oude toestellen opkoopt uit Ghana, waar bergen elektronisch afval liggen. Ze worden door een Belgisch bedrijf gerecycled.

Arbeidersfonds

In de Chinese fabriek waar de Fairphone wordt gebouwd, investeert het bedrijf in een ‘arbeiderswelvaartsfonds’. Fabriekswerkers krijgen zelf de zeggenschap over het geld, zo krijgen ze hopelijk een betere positie tegenover het management.

De tweede zoektocht

Radicale vernieuwers

In 2013 riepen Vrij Nederland en Kennisland, denktank voor sociale vernieuwing, Bas van Abel met zijn Fairphone-team uit tot een van de ‘Radicale vernieuwers’. Op dat moment moest de verkoop van de eerste toestellen nog beginnen, maar de jury, onder leiding van Herman Wijffels, vond de zoektocht naar een ‘eerlijke telefoon’ zeer de moeite waard.

Vrij Nederland en Kennisland organiseren dit jaar een tweede zoektocht naar Radicale vernieuwers, in samenwerking met Stichting Doen. De jury staat nu onder leiding van kunstenaar en ontwerper Daan Roosegaarde (zie de oproep bij dit artikel).

Nee